ساياسي رەفورمالاردى جالعاستىرۋ – باتىل قادام

ءىس-شاراعا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىمنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلگە ساياسي رەفورمالار اۋاداي قاجەت.

– پرەزيدەنتتىڭ وسىعان دە­يىن ايتقان تاپسىرمالارىن ىس­كە اسى­رىپ, ەكونوميكانى دامى­تۋ ءۇشىن ساياسي رەفورمالار اۋا­داي قاجەت. ويتكەنى قازاق­ستا­ن­نىڭ ەكونو­ميكالىق, الەۋمەت­تىك دامۋ مودەل­دەرى ءوزىنىڭ شە­گىنە جەتتى. ولار­دى ءارى قاراي قوز­عال­تىپ, دامى­تۋ ءۇشىن قاجەتتى ەنەر­گيا كوز­دە­رىن تابا المايتىن سياق­تىمىز. ازا­مات­تىق قوعامنىڭ اشىلۋى, قوعام­نىڭ ىشىندەگى ەركىندىك, ءسوز, وي بوس­تان­دىعى عانا ازاماتتاردىڭ ەنەرگيا­سىن وياتا الادى, – دەدى ا.سارىم.

دەپۋتات ەلىمىزدەگى جاڭا اي­ماق­­تاردىڭ قۇرىلۋى تۋرالى دا پىكىر ءبىلدىردى.

– بۇل 25 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان اڭگىمە ەدى. سوعان نۇك­تە قويىلدى. مۇنداي قا­دام سول اي­ماقتاردا تۇرىپ جات­قان حالىق­تىڭ ەڭسەسىن كوتە­رىپ, ومىرگە دەگەن قۇش­تارلىعىن, بولا­شاققا دەگەن جاۋاپ­كەرشى­لىگىن ارتتىرادى, – دەدى ول.

ا.سارىم ساياسي رەفورمالار ەلى­مىزدە قالىپتاسقان ساياسي باسە­كە­لەستىك ەرەجەلەرىن قايتا جا­ساق­تاۋعا باعىتتالاتىنىن جەتكىزدى.

– پارتيالار تۋرالى زاڭعا, سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە وزگەرىستەر ەن­گى­زۋدىڭ, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس­تەردىڭ تۇپكى ماقساتى ءبىر. ول – سايا­سي الاڭدى جاڭارتۋ, ساياسي الاڭعا جاڭا ويىنشىلاردىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ, سول ارقىلى جاڭا ساياسي ديالوگتى باس­تاۋ. ساياسي ديالوگ ۇلكەن سايا­سي سەنىمگە يتەرمەلەۋى كەرەك, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

دەپۋتات كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ قايتا پايدا بولۋى, ونىڭ ادى­لەت­تىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىن­داعى كەشەندى ينستيتۋتقا اينالۋى قازاقستانداعى سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنا جاقسى پارمەن بەرەتىنىنە سەنىمدى.

ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقىقتارى ساراپتامالىق ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى مارات ءبا­شىموۆتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جولداۋى شىن مانىندە رەۆو­ليۋتسيالىق سيپاتقا يە.

– كونستيتۋتسياعا مەملەكەتتىڭ باسقارۋ فورماسىنا بايلانىستى ماڭىزدى دۇنيەلەر ەنگىزىلەتىنى تۇسىنىكتى بولدى. بۇل دەگەنىمىز – پار­لامەنتتىك باقىلاۋدى, پارلا­مەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ. پارلا­مەنتكە بيۋدجەتتى باقىلاۋ وكىلەت­تىگى بەرىلمەك. دەمەك, ەندى بيۋدجەت قار­جى­سىنىڭ ءار تيىنى پار­لا­مەنتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى, – دەدى م.ءباشىموۆ.

ونىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, جول­داۋدا قۇقىق قورعاۋ بلوگىنا, قۇقىق ۇستەمدىگىنە, ادام قۇقىقتارىنىڭ ۇستەمدىگىنە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن.

– پرەزيدەنت قۇقىق ۇستەم­دىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. تۇرعىنداردىڭ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ۋاكىلگە, باس پرو­كۋرورعا جۇگىنۋىنە قۇقىق ۇسىنۋدا. ولار ۇنەمى زاڭ­سىزدىققا, زاڭنا­مانىڭ جەتىل­مەگەندىگىنە تاپ بو­لىپ جاتادى. ەندى ولار تىكەلەي كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەسكە زاڭداردىڭ, زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ كونستي­تۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ تۋرالى وتى­نىشپەن جۇگىنە الادى. بۇل – ۇلكەن قادام. وركەنيەتتى 112 مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى, – دەدى ول.

قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆ ساياسي رەفورمالاردى جالعاستىرۋ باتىل قادام ەكەنىن العا تارتتى.

– تۇراقتىلىقتىڭ سوڭىنان قۋامىز دەپ, توقىراۋعا, كونسەر­ۆاتسياعا ۇشىرادىق. سوندىقتان قازىر ساياسي پروتسەستەر جاڭا يمپۋلس الىپ, مۇلدەم وزگەرۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ تۋىسقاندارى جو­عارى قىزمەتتە بولا المايدى دەۋ ارقىلى قاسىم-جومارت توقاەۆ وزىنە شەكتەۋ قويىپ جاتىر. بۇل بولاشاقتا ۇلكەن داستۇرگە اينا­لۋى مۇمكىن. پرە­زي­دەنت, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولاتىن ادام وزىنە وسىنداي شەك­تەۋ قويىپ, ادال قىزمەت ەتۋى كەرەك. ءماسلي­حاتتىڭ كۇشى جوق دەگەن پىكىر ايتىلدى. ءماس­لي­حاتتىڭ دا جار­تىسى ماجوري­تارلىق فورمامەن, جارتىسى پروپورتسيونالدى جولمەن تاعايىندالسا, وندا حالىق ءوز باسشىسىن ءوزى تىكەلەي تاڭدايدى. سوندا ءماسليحاتتىڭ دا ءوز بيلىگى بولادى. بۇل جاڭا داستۇرلەر قالىپتاستىرىپ, جاڭا ساياسي مادەنيەتكە جاسالاتىن ۇلكەن قادام, – دەدى ت.قاليەۆ.

پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى قاراعاندى فيليالىنىڭ ديرەكتورى سەرىكجان بايبوسىنوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ باعىتىندا ناقتى مەحانيزمدەردى قولعا الۋ بارىسىندا وسى ۋا­قىت­قا دەيىن جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى قايتالاماس ءۇشىن وتكەننەن ساباق الۋ ءتاسىلىن مەڭگەرۋ ماڭىزدى.

– قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك باس­قارۋعا جوبالىق باسقارۋ تۇجى­رىمداماسى ەنگىزىلىپ جاتىر. ۇلتتىق جوبالىق كەڭەس ءوز جۇمىسىن اتقارۋدا. پرەزي­دەنت جوبالىق مەنەدجمەنتكە كو­شۋ­دىڭ قاجەتتىلىگىنە باسا نازار اۋدا­رۋدا. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدى رەفورمالاۋ, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە, يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ونى جوبالىق مەنەدجمەنت قاعيداسىنا ەنگىزۋ كەرەك. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا سايكەسسىزدىكتەر بولعانى راس. بىراق كەلەسى سايلاۋدا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ دۇرىس مە­حا­نيزمدەرىن دايىنداۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە جەرگىلىكتى قاۋىم­داستىقتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى قاۋىمداستىققا تارتىلاتىن ازا­مات­تاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. سوندىقتان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ەكو­نوميكانىڭ دامۋىنا تيگىزە­تىن زور اسەرىن كورگىمىز كەلسە, جەر­­گى­لىكتى قاۋىمداستىقتان باس­تاپ, قو­عامدىق كەڭەستەردىڭ جۇ­مى­­سىنا جاڭا فورماتتا سەر­پىن بەرۋى­مىز قاجەت, – دەدى س.باي­بو­سى­نوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, جوبالىق مەنەدجمەنت قاعيداتتارىن قوعام­دىق كەڭەستەر مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ فورماسىنداعى قاۋىمداستىقتارعا ەنگىزۋدى نازاردا ۇستاعان ءجون. سونداي-اق حالىقتىڭ بيلىك پەن ۇكىمەتكە دەگەن سەنىمىن قايتارۋ ءۇشىن كۇشتى ءارى كاسىبي قوعامدىق كەڭەستەر كەرەك. بۇل – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ نەگىزگى قاينار كوزى, ازاماتتاردىڭ پوزيتسياسىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلكەن الاڭ.

Amanat پارتياسىنىڭ قوعام­دىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءمادينا نۇرعاليەۆا پارتيا ءۇشىن جاۋاپتى ءھام قىزىقتى كەزەڭ باستالعانىن جەتكىزدى.

– ساياسي پارتيالار «جاڭا قازاقستاندا» ماڭىزدى ءرول اتقا­­راتىن بولادى. ساياسي پارتيا­لاردى ينستيتۋتتاندىرۋ پروتسەسى كۇشەيەدى, ىرىلەنەدى, ينۆەستيتسيالانادى. بۇرىن ادامدار بيلىككە سىني كوزقاراسپەن قاراپ, جاڭا پارتيالاردىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن ەمەس, بۇل كەڭىستىك رەتتەل­گەن دەپ ايتىپ كەلسە, ال قا­زىر جاڭا ساياسي پارتيانىڭ پايدا بولۋىنا ەش كەدەرگى جوق. ارينە, Amanat ءۇشىن وتە قىزىقتى كەزەڭ باستالادى. بيلەۋشى پارتيا ءوزىنىڭ ساياسي جەتى­لۋىن, ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى. پارتيا مودەرنيزاتسيالانۋ, قايتا قۇرۋ ساتىسىندا. پارتيانى بارىنشا مانەۆ­رلى, يكەمدى جانە سەزىمتال ەتەتىن ىشكى پروتسەستەر وتە كوپ. بۇگىنگى Amanat – قالىپتاسقان ينستيتۋت. ول دەربەس, ارەكەتكە قابى­لەتتى, رەسۋرستىق بازاسى ۇلكەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق مۇمكىندىكتەرى, كادرلىق, تار­ماق­­تالعان فيليالدىق جەلىسى, ۇل­كەن ەلەكتورالدىق تاجىريبەسى بار. ارينە, بيلەۋشى پارتيا مارتە­بەسىنە ساي بولۋ ءۇشىن الدا ءالى تا­لاي جۇمىس كۇتىپ تۇر. اكىم­دەر مەن ولاردىڭ ورىنباسار­لارىنا پارتيادا قىزمەت اتقا­رۋعا تىيىم سالىندى. بۇل پار­تيا­لىق باقىلاۋ تەتىگىن كۇشەي­تۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى. اكىمدەر­دىڭ جۇمىسىن مۇقيات قاداعا­لاپ, باقىلاي الادى, – دەدى م.نۇر­عا­ليەۆا.

قازاقستاندىق قوعامدىق دا­مۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قاز­بەك مايگەلدينوۆ پرەزيدەنت جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋعا, ىقپالدى پارلامەنت قۇرۋعا نەگىزگى العىشارتتار جاساپ بەرگەنىن ايتادى.

– بىرىنشىدەن, پرەزيدەنت وكى­لەتتىگىن شەكتەۋ. ول تەك قانا سۋپەر­پرەزيدەنتتىكتەن مىقتى پرە­زيدەنت, ىقپالدى پارلامەنت جۇيە­سىنە ءوتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتاعى ساياسي جۇيەدە يگى داستۇرگە اينالادى. ەكىنشىدەن, جولداۋدا قوعامنىڭ سۇرانىسى دا, تالابى دا 80-90 پايىزعا ەسكەرىلدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدا جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ ەڭ ۇلكەن سىنى اتقا­رۋشى بيلىككە, اكىمدەرگە قا­تىس­تى بولدى. ءماسليحاتتىڭ جۇمى­سى ناتيجەسىز دەگەن پىكىر ايتىل­دى. وسىعان بايلانىستى پرە­زي­دەنت ءوز وكىلەتتىگىن شەكتەي وتى­­رىپ, جو­عارىدا ايتقان تەپە-تەڭ­­دىك پەن تەجەگىش جۇيەسىن ەنگىزۋگە ال­­عى­شارتتار جاسادى, – دەدى ق.ماي­گەل­­دينوۆ.