قۇدايبەرگەننىڭ «جەلدىرمەسى»

ءبىر كەزدە:

ولەڭدى جاتىپ تا ايتام,

تۇرىپ تا ايتام,

ءبىر باقاي, ءبىر شىنتاقپەن

ءجۇرىپ تە ايتام,

– دەيتىن قۇدايبەرگەن بۇل!

بەيكۇنا قازاق دالاسىن:

كەل, قازاق كەدەيى,

ۇيىمداس جالشىمەن.

بايلاردى, مولدانى,

قويداي قۋ قامشىمەن!

– دەپ الاتايداي ءبۇلدىرىپ كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ سۇرقىنان شوشىدى قۇ­داي­بەرگەن.

سول ءبىر جيىرماسىنشى جىلداردا زامانا اعىمىنان كوڭىلى قالىپ, الدا نە بولارىنا كوزى جەتپەي داعدارعان اقىن ءوزىن ءوزى سىندىرا الماي ىشتەي تىنادى. كۇنى كەشە عانا سايىن دالادا اردا ەمگەن اساۋ تايداي بۇلعاقتاپ جىر توگىپ, ءان اۋەلەتەتىن قۇدايبەرگەننىڭ ومىرگە, ەشتەڭەگە زاۋقى جوق. ول ءوزىن ارداقتاپ, ءدايىم ساعىنىپ وتىراتىن الەۋمەتتىڭ ورتاسىنا تۇسكەننىڭ وزىندە.

ولەڭىم وزەن سۋدىڭ اياعىنداي,

بايلاردىڭ نۋعا ايداعان ساياعىنداي.

ولەڭدى كوپتەن بەرى ايتپاعان سوڭ,

كەلمەيدى داۋىس شىركىن باياعىداي,

– دەپ سالعىرت قانا ءۇن قاتادى.

بۇل كەز يسانىڭ قۇدايبەرگەن «جەلدىر­مەسىنە» قۇلاي بەرىلىپ, دەن قويعان كەزى. ونىڭ قۇداس, توبەت دەپ اتالاتىن ەلدە وتكىر ءسوزدى ساعيت اقىندى جۇمباق ايتىس­تا جەڭگەنى دۋ-دۋ ءسوز بوپ جاتقان كەزى. بۇل يسانىڭ تۇڭعىش ايتىسۋى ەدى. يساعا قايران قالعان قۇدايبەرگەن دە ايتىسادى. جەڭىلەدى. ەكىنشى رەت ايتىسادى. تاعى جەڭىلەدى. بۇل ەكى ايتىس ساقتالعان جوق. ەل ىشىندە ونىڭ داقپىرتى عانا قالدى. ال سوڭعى – ءۇشىنشى ايتىسى جونىندە يسانىڭ ەستەلىگى جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ «ساحارا ساندۋعاشتارى» اتتى كىتابىنا كىرگەن. وندا: «1920 جىلدىڭ قىسى. ەل ىشىنە ۋاكىلدەر كەلدى. پاۆلوداردان كەلگەن قىزمەتكەرلەر مەنى شاقىرتىپ الىپ, ەرتىپ جۇرەدى. قۇداس دەگەن ەلدىڭ ىشىندەگى بەردالى جىلقىباەۆ دەگەننىڭ ۇيىندە قۇدايبەرگەنمەن ايتىستىم. بۇل ايتىستا دا مەن ونى توقتاتتىم. قۇدايبەرگەننىڭ داۋىسى قىرىلداپ بارىپ, ءبىراز قىزعاننان كەيىن اشىلادى ەكەن.

سۇراساڭ ءوز اتىمدى قۇدايبەرگەن,

حالقىما ايتقان ءسوزىم ۇناي بەرگەن,

– دەپ باستاپ, شالقىپ كەتەتىن اقىن ەكەن. بىراق مەن ەل اڭعارىنان ءبىر جولدى داۋ ايتتىم, سونان بوگەلدى», – دەپ جازىلعان. (س.بەگالين. «ساحارا ساندۋعاشتارى». «قازاقستان». 1976. 90- بەت).

قۇدايبەرگەندەي تاسقىن اقىننىڭ شارتاراپقا شالقيتىن ءۇنى سول جيىرماسىنشى جىلداردا-اق تامۇق دۇنيەسىنە جۇتىلىپ بارا جاتقانداي كورىنەر – كوزگە باسەڭدەپ, الىستاپ جوعالا بەرگەن.

شاما, نۇركەي, جارىلعاپبەرلى, اعا­شاياق, قانپيا, ءيمانجۇسىپ, سارى, اكىم­گەرەي, مولداباي, امانعالي, اجار, بالىم, قايىپ… ءبار – ءبارى بىردە-ەكىلى اندەرىمەن قازاق انىنە ەرەكشە ءبىر كورىك بەرگەن جوق پا؟ قۇدايبەرگەن دە وسى جايناعان انشىلەر گالەرەياسىنىڭ تورىندە ءبىر عانا «جەلدىرمەسىمەن» جارقىراپ تۇر!

اندەرىمىزدىڭ ءبىر شىرايلى ۇلگىسى, انشىلىكتىڭ وقشاۋ مانەرى – «جەلدىرمە» اتاۋلىنىڭ ناعىز كلاسسيكالىق ءبىتىم ءتۇزىپ, ەركىن شالقىعان شاعى وسى قۇداي­بەرگەننىڭ جويقىن ۇنىنەن باستالادى. «جەلدىمەلەردىڭ» دەنى جەلدىرتىپ, جەلپىنتىپ, شابىت ەكستازىنا شالقىتا شىعارىپ وتىرىپ, اقىننىڭ نە ءانشىنىڭ بەلگىلى ءبىر ورايلى, ۇرىمتال ساتتە ءوزىن تىڭداعان ورتاعا مەزگىل, ءومىر, اعىم, وعان ءوزىنىڭ قاتىسى, كوزقاراسىن ءبىلدىرۋى, ءوزىنىڭ پارقىن, ءانىنىڭ اسەرىن, كۇشىن كورسەتۋ, ءۇنىنىڭ, دومبىراسىنىڭ قادىرىن ارتتىرۋى… وزىنە ىقىلاس قويعان جيىندى, الەۋمەتتى ارداقتاۋى, ەل كوڭىلىن كوتەرۋى»… قاس-قاعىمدا زاۋلاعان «جەلدىرمە» جاي عانا قاراپايىم سوزگە قانات بىتىرەدى, ونىڭ پوەتيكالىق بوياۋىنىڭ ءبىر اجارلى, اسەم سىرىن اشادى. كۇيىپ – جانعان ءانشى وزىنە قادالعان كوزدەرگە قىزىعادى, جۇرتپەن تىلدەسەدى: ويعا, قىرعا شارىقتاعان ويى جاستىعىن, ماستىعىن, ماحابباتىن… ايلى تۇندەر ءلاززاتىن… ادامعا ويىن-كۇلكىسىز نە ءومىر بارىن سەزدىرىپ, ۋھىلەتىپ, اھ دەگىزىپ وتەدى. تەرمە, تولعاۋلارداعى ويلى-كۇيلى, نە ليريكالى تولعانىس لەبى «جەلدىرمەدە» جارق ەتكەن ۇشقىن سەكىلدى ءتىل بايلاپ تاستايدى. و باستان ءانشى بىت­كەن شىرقار الدىندا ءوز ەركىن دومبىراسىنا بەرەدى, دومبىراسىنا سەنەدى, دوم­­بىراسىنا سۇيەنەدى, سىيىنادى. ەستاي­­دىڭ: ء«انشىنىڭ دومبىراسى – قول­عا­ناتى», – دەۋى دە سودان. دومبىرا – «جەل­دىرمەنىڭ» قۋاتى, ول ونى الاپات كۇش­پەن قوزعايدى, جۇگىرتەدى, جەلپيدى كەۋ-كەۋلەپ, قىزدىرمالاپ, الاسۇرتىپ الا جونە­لەدى. ءوز دومبىراسىنا يە بولا الماي الابۇرتقان قۇدايبەرگەن قۇيقىلجىتا توگىپ-توگىپ كەلىپ, تاعى ءبىر تۇيدەك-تۇيدەك سوزدەردى تاستاپ-تاستاپ جىبەرەيىن دەپ قايىرمانىڭ تامىلجىعان ءبىر ساتىندە كىلت توقتاپ:

وسىنداي بوزبالا,

قىزىل ءتىلىم جورعالا.

ءدال جيىرما بەس جاسىمدا,

قىز – كەلىنشەك قاسىمدا.

ءيتىڭ جاتىر ابالاپ,

ون ساۋساعىم سابالاپ…

جات, دومبىرام, سەن سولاي,

مەن الايىن ءبىر قالاپ!

– دەپ دومبىراسىمەن «سويلەسەدى».

1963 جىلى الماتىعا كەلىپ, قازاق راديوسىنىڭ كونتسەرتتىك ستۋ­­دياسىندا ءان جازدىرعان ايگىلى ءانشى باي­عابىل جىلقىباەۆ: «ەرتىس ورلەپ, ەسىلدى جاعالاپ ءان سالعان كەرەمەتتەردىڭ ءبى­را­زىن كوردىك. سوڭىنا ەردىك, سارقىتىن ىش­تىك. ونەرىن ماقسۇت ەتتىك. كوپ ءاندى ەستاي, مايرالاردان الدىق. سولاردىڭ ىشىن­دە قۇدايبەرگەننىڭ «جەلدىرمەسىنە» نە جەتەدى, شىركىن! جارىقتىق دومبىراعا ويى­نا نە كەلسە, سونى ىستەۋشى ەدى. بەبەۋ قاق­قان دومبىرانىڭ ءبىر ساتتە الدىندا ءۇنسىز جاتقانىن كورەسىڭ. ال «جەلدىرمەسى» توق­تاۋسىز اعىلا بەرەدى. ىلە دومبىراسىن قالاي الا قويعانىنا دا كوز ىلەسپەيدى», – دەگەن-ءدى.

ول كەزدەردە قۇدايبەرگەننەن سىبىس تا بولمايتىن. تەك «يسانىڭ «جەل­دىر­مەلەرى» قۇدايبەرگەندىكى عوي» دەيتىن, ىزىڭ-ىزىڭ سوزدەر ايتىلىپ قالا­تىن. ونىڭ سىرىن بىلەتىندەر دە, بىلمەي­تىن­دەر دە كۇرىلدەسىپ جۇرەتىن. اۋىز ادە­بيە­­­تىن زەرتتەۋشى فولكلوريستەردىڭ ەڭ­بەك­­تەرىندە قۇدايبەرگەن اتاۋسىز قالا بەرەدى. نايزاعايداي جارقىلداپ وتكەن ەسىل اقىن قالايشا وشەدى… قالايشا؟ ولاي بولۋى مۇمكىن بە؟

اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ «زاما­نا بۇلبۇلدارى» اتتى كىتابىندا قۇداي­بەرگەن جايىندا از عانا دەرەك نازارعا ىلىگەدى. ول: «اقىندىق پەن انشىلىكتىڭ باسىن قوسقان, كەزىندە دۋماننىڭ ءوزى بولعان ادامنىڭ ءبىرى – قۇدايبەرگەن السەيىتوۆ. ول پاۆلودار وبلىسى ەرتىس اۋدانىندا 1884 جىلى تۋعان. از ۋاقىت ءنوۆوسىبىر وبلىسى تاگاركا اۋدانىندا قيمادي مولدانىڭ قاراوباداعى مەدرەسەسىندە وقيدى. ساباقتى ولەڭگە جەڭدىرۋى, ءدىن وقۋىنا قىرى جوقتىعى سەبەبىنەن مەدرەسەدەن قۋىلادى. وعان:

بالاسى السەيىتتىڭ قۇدايبەرگەن,

حالىققا ايتقان ءسوزىم ۇناي بەرگەن.

اكەسى بالاسىنا «قوي» دەسە دە,

كوڭىلىم بۇل ولەڭگە قۇلاي بەرگەن,

– دەگەن شۋماعى دالەل بولا الادى. اكەسىنىڭ «ولەڭدى قوي» دەگەنىن قۇدايبەرگەن ەلە­مەي­دى. اقمولا, كوكشەتاۋ, سەمەي, ومبى, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىن دومبىراسىن ارقالاپ ءجۇرىپ ارالاپ كەتەدى. جاسى جيىر­ماعا كەلگەندە قۇدايبەرگەن حاديشا قىز­­بەن ايتىسادى. ۇكىلى ىبىرايمەن كەزدەسەدى.

اتاندىم قۇدايبەرگەن بالا جاستان,

ونەرپاز ون بەسىمدە بولدىم اسقان.

ولەڭنىڭ جال – قۇيرىعىن

مىقتاپ بايلاپ,

ۇستادىم ءتورت اياقتاپ,

قۇتقارماستان,

– دەيدى ءبىر سوزىندە.

ولەڭدى جاقسى كورگەنىن, ولەڭ دەسە تۇرا المايتىنىن:  

مىنگەنىم ءدايىم مەنىڭ شابانكەرىم,

كۇندە توي, كۇندە دۋمان جۇرگەن جەرىم.

مەن ءوزىم توپتى كورسەم

تۇرا المايمىن,

تۇسەدى ولەڭ دەسە جىن مەن پەرىم.

ولەڭدى جاتىپ ايتام, تۇرىپ تا ايتام,

جىگىتتىك سالتاناتى قۇرىپ

تا ايتام.

پار جەككەن پرياجكەنىڭ اتىنداي- اق,

موينىمدى ءبىر جاعىنا

بۇرىپ تا ايتام,

– دەپ, ءوزىنىڭ ولەڭ ايتقاندا, ءان سالعاندا ءجۇز قۇبىلاتىنىن سۋرەتتەيدى. ال قۇداي­بەرگەننىڭ بىرنەشە ءانى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا بار. وندا كەيىن يسانىڭ جەلدىرمەسى بوپ اتانىپ كەتەن «جەلدىرمە» بار.

راس, احمەت جۇبانوۆ قۇدايبەرگەن مەن يسانىڭ «جەلدىرمەلەرىنىڭ» نەگىزىن, باستاۋىن, شىققان قاينارىن ءبىر دەيدى. قيسىندى ءۋاج. يسانىڭ «جەلدىرمەلەرى» قۇدايبەرگەننىڭ «جەلدىرمەسى» دەيتىن جەل ءسوز وسى پىكىردەن تاراعان. راس, ەكى «جەلدىرمەنىڭ» بولمىسىن بىلگەن جان­نىڭ ءوزى دە ەكەۋىندە تابيعي ءبىر جاقىن­دىقتىڭ لەبىن سەزەدى. ۇقساس-اۋ دەيدى. ول ۇقساستىقتىڭ سىرت نوبايى عانا. بۇل جەردە تەورەتيكتەردىڭ تالداۋى دالمە-ءدال شىعادى. امال نە, قادىرلى اقاڭ قازاقتىڭ ۇشى-قيىرى جوق مۋزىكاسىن زەرتتەۋدە جالعىز ءوزى مەحنات شەكتى, ول ەڭبەگىنىڭ راحاتىنان گورى ازابىن كوردى, كەيبىر اندەر جونىندە اعات كەتكەن پايىمداۋلارى بولدى, ونى ول كىسى دەر كەزىندە ءوز قولىمەن جوندەي المادى, ۋاقىتى, ءومىرى جەتپەدى. قازىر كوزى ءتىرى بولسا, بۇگىن, مىنە, «قۇدايبەرگەننىڭ» «جەلدىرمەسى» دەپ تاۋىپ, ۇسىنىپ, جانالى قاليەۆتاي كونە كوز ەستى انشىدەن تىڭداساق, و, وندا, ءسوز جوق, «ە, ەكەۋى, ەكى «جەلدىرمە» ەكەن عوي دەپ ءوزىنىڭ ءبىر جاقتى پىكىرىن تۇزەتەر ەدى. سوندا ءان زەرتتەۋ عىلىمىنا پايداسى جوق, ەش نەگىزسىز, جاداعاي سوزدەر, جالعان لا­قاپ­تار دا ساپ تىيىلار ەدى. ەندى سولاي بولاتىن دا شىعار. وعان زور كەپىل – قۇداي­بەرگەن «جەلدىرمەسىنىڭ» تابىلۋى بولىپ وتىر.

سول باياعى بايعابىل انشىدەن ەستىگەن قۇدايبەرگەن ءانشى ساناما مىقتاپ ۇيالاعان ەدى. ءان زەرتتەۋ ىسىمدە ونى استە ۇمىتقان جوقپىن. ەرتىس ءوڭىرىنىڭ انشىلەرىن بىلەتىن ساپارعالي بەگالين, سۋات ابۋسەيىتوۆ قۇدايبەرگەن جايىندا ۇزىك-ۇزىك قاريا سوزدەرىن وقىس ايتىپ قالىپ ءجۇردى. بىراق ونىڭ «جەلدىرمەسىنىڭ» نە ەكەنىنە كوز جەتكىزە الماي داعداراتىن ەدىم. كەيىن مىنا ءبىر جاي ويلاندىرا بەرەتىن بولدى. كوكشەتاۋدىڭ تۇبىندە كراسنىي يار سەلوسى بار. وسى سەلودا ءامىرجان دەگەن ويى كورىكتى, كوپ ءومىردى باستان كەشكەن, كوپ يگى جاقسىنىڭ الدىن كورگەن… ءوزى كۇنى كەشە سوۆحوز ديرەكتورى بولىپ ۇزاق جىل ىستەپ, ەل باسقارعان… سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, زيالى قارت بار دەپ ەستىدىم. ءدال 1988 جىلى قاراشا ايىنىڭ جيىرما ءتورتى كۇنى وسى ءامىرجان اقساقالدان ۇكىلى ىبىرايدىڭ كوپ حيكاياسىن جازىپ الدىم. سوندا ءامىرجان اقساقال: «مەن ۇكىلى ىبىرايدى 1929 جىلى ساسىقكول جايلاۋىندا كەزدەستىردىم. ول جەرگە مەن قىزىل وتاۋ مۇعالىمى بوپ بارعان ەدىم. قىلشىلداعان جاسپىن. ءان دەسە, ءانشى دەسە ەلىگىپ جۇرگەن كەزىمىز. سول ءبىر كۇندەردە ۇكىلى ىبىرايدان قىرۋار ءان تىڭ­دادىم. ونداي بايتاق ءۇندى كورگەن جوقپىن. ءار ءان ايتىلىپ بىتكەندە ەنتىگىپ: ء«اي, دۇنيە-اي!» دەپ كۇرسىنىپ قويادى. سوعان تاڭعالدىم. باقسام, 1921 جىلدان باستاپ قۋعىندالىپ, تەرگەۋدەن تەرگەۋگە ءتۇسىپ جۇرگەن شاراسىز كەزى ەكەن عوي. سونداعى ءبىر ەرسىلى-قارسىلى شايقاقتاپ اعىلتقان ءانى ءبىرجان سالدىڭ «ون ساۋساق» ءانى ەدى. انگە قىزىعىپ: «ىبەكە, وسى ءاندى وزىڭىزدەن باسقا كىم جاقسى ايتادى؟» – دەدىم. «كوكشە انشىلەرىنىڭ ءبارى باسقا­شا ايتادى… ال…ال… انا ءبىر جىلى كولدەيدە مەشىت تويىندا ەرتىس جاعىنان سىپىلداعان ءبىر سەرى جىگىت كەلدى. ەسىمى – قۇدايبەرگەن. تانىستىق. كەيىن ول ءبىزدىڭ ەلدە سەرىلىك قۇرىپ, كوپ ءجۇرىپ الدى. ول مەنەن «ون ساۋساقتى» ۇيرەنىپ, ءانى-ءمىنى دەگەنشە توگىلتىپ-اق جىبەردى, كەلىستى-اق شىرقادى», –  دەدى, – دەپ توسىن سىر ايتتى.

احمەت جۇبانوۆ جازعانداي, ۇكىلى ىبى­راي مەن قۇدايبەرگەن وسىلايشا كەز­دەس­كەن. بۇل جەردە «ون ساۋساقتىڭ» ءبىر كىل­تيپانى بار. «ون ساۋساققا» دا ساۋلە ءتۇ­سى­­رىپ كورەلىك. ول ءبىزدى قايدا مەڭزەر ەكەن؟

1981-1982 جىلدارى كوكشەتاۋدا قىس, كوكتەم ايلارىندا ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, بالۋان شولاق ومىر­­لە­رىن زەرتتەپ ءجۇردىم. بۇلارعا قوسا تە­مىر­­­بەك, ءباتجان, سۇلتانمۇرات, نۇرا­لى, سۇرا­عان ەسىمدى ايتۋلى انشىلەر قوسا قا­بات داپتەرىمە تۇسە باستادى. سول كەز­دەر­­دە ءبىر جولى, ءيا, 1982 جىلدىڭ كو­كەك ايى­نىڭ سوڭعى كۇندەرى ايىرتاۋ اۋدانى­نا قاراستى كاراسەۆ سوۆحوزىنىڭ «بىرلەستىك» بولىمشەسىندە وتە قۇشتار سەزىمدى, دۋىلداعان كەسەك مىنەزدى با­مۇجان عابدۋللين اقساقالدان ءبىرجان سالدىڭ «ون ساۋساعىن» جازدىق. مەنىڭ قاسىمدا ول كەزدە قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ جاس رەداكتورى, بۇگىندە سول رەداكتسيانىڭ باس رەداكتورى سەرعازى تۇرسىنباەۆ بار ەدى. «ون ساۋساق» ورىندالىپ جاتقاندا سەرعازى ماعان: «مۇقان تولە­باەۆتىڭ «كوممۋنيزم وتتارى» اتتى پاتە­تيكالى كانتاتاسىن ەسكە تۇسىرەتىن ءان ەكەن», – دەدى. سەرعازى كاسىبي مۋزى­كانت, ءبىر ۇقساستىقتى انىق سەزدى. ال مۇقان تولەباەۆ ءوزى كانتاتاعا يسا « جەل­دىرمەسىن» ارقاۋ ەتىپ العان-دى. قى­زىق. ءبىرجان سال مەن يسا ءبىر-بىرىنە قا­لاي جاقىن كەلەدى؟ يسا دا قۇدايبەرگەن سياق­تى ۇكىلى ىبىرايدى كورگەن, ءوز اۋزىنان «گاككۋىن» ۇيرەنگەن. سول كوكشەدە ءجۇرىپ, «ون ساۋساقتى» تىڭداۋى دا, ايتۋى دا مۇم­كىن بە؟ البەتتە. وسىلايشا دولبار جاساعان­مەن, سول كۇندەردە قۇدايبەرگەننىڭ «ون ساۋساقتى» ايتۋى قاپەرىمىزگە كەلگەن جوق.

قۇدايبەرگەن دە, يسا دا ءوز «جەلدىرمە­لەرىمەن» وسى «ون ساۋساققا» بايلانىپ, ىلىك-شاتىس بولىپ, ماتاسىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى كەپ.

ەندى «ون ساۋساقتىڭ» باستالۋىن كورەلىك…

دومبىرا كۇيگە كەلەر بۇراۋمەنەن,

كەلىسپەس ءسوز جۇيەسى قۇراۋمەنەن...

قايىرماسى:

ال ون ساۋساعىم, ءبىر باسپاي,

ءجۇرمىن قالاي جەر باسپاي.

جيىن, تويدىڭ ىشىندە,

ءان سالۋشى ەم وسىلاي!…

بۇل – ناعىز «جەلدىرمەنىڭ» باستاۋى, قۇيعىتا, قۇيىنداتا توگۋى, جايىلىپ, جازىق دالا بوپ كوسىلە شالقۋى «جەل­دىرمەنىڭ» ءدال ءوز تابيعاتى.

سوزدەرى ءارى قاراي:

كەلگەندە ءسوز جۇيەسى ىركىلمەيمىن,

جورعاداي جولعا سالعان بۇلكىلدەيمىن…

– دەپ ءبىرجان سال ءوز قۇدىرەتىن ارداقتاپ اكەتە بەرەدى.

مىنە …مىنە, يساعا «جەلدىرمەنىڭ» نۇرىن قۇيعان قۇدايبەرگەننىڭ تاتقان ءنارى – «ون ساۋساق» ءانىنىڭ جەلدىرمەلىك لەبىندە جاتىر.

ءجا, «ون ساۋساقتىڭ» جالىنىن سۋىتىپ الماي وتىرىپ, سول جالىن لەبى شارپىدى-اي دەۋگە قيسىن كەلەتىن قۇدايبەرگەننىڭ «جەلدىرمەسىن» العا تارتايىق:

ال دەسە, جونەلەيىن دومبىرا الىپ,

تىڭداساڭ كوپ الەۋمەت قۇلاق سالىپ.

ساياحات سايراڭداعان بۇلبۇل قۇستاي,

ونەرگە قۇمارلانعان مەن ءبىر عارىپ.

اكۋدا, شىركىن,

تىڭداساڭ كوپ الەۋمەت قۇلاق سالىپ.

ساياحات سايراڭداعان بۇلبۇل قۇستاي,

ونەرگە قۇمارلانعان مەن ءبىر عارىپ.

وسىندايدا بوزبالا,

قىزىل ءتىلىم جورعالا.

ءدال جيىرما بەس جاسىمدا,

ءيتىڭ جاتىر ابالاپ,

ون ساۋساعىم سابالاپ.

جات, دومبىرام, سەن سولاي,

مەن ايتايىن ءبىر قالاپ.

اكۋدا شىركىن

ويىمدا كۇلكىم-اي!

اگۋ-گا-گاي, حالا-لاكىم- اي, اۋ,

ءتىلىم ءبىر سايرا-اۋ!…

بولادى ويىن – كۇلكىم وسىندايدا,

وي-ەي, وي-ەي, وي-وي-ەي-اي!

ولەڭدى جاتىپ تا ايتام,

تۇرىپ تا ايتام,

ءبىر باقاي, ءبىر شىنتاقپەن

ءجۇرىپ تە ايتام.

بايلاردىڭ شەتكە جەككەن

پرياجكە اتىنداي,

موينىمدى ءبىر جاعىما

بۇرىپ تا ايتام.

قايىرماسى.

ءجون ءسوزدىڭ ءبىز دە بولدىق دارىگەرى,

قىزىل ءتىل جەلپىنە جەل ءارى-بەرى.

ات ەمەس, اتان ەمەس قالاعانىڭ,

ماڭدايدىڭ ازار بولسا شىعار تەرى.

قايىرماسى.

دومبىرا دىرىلداماي جاتشى بىلاي,

سەن ەمەس, ونەر بەرگەن – پاتشا قۇداي.

الدىما سويلەر ماناپ كەلگەننەن سوڭ,

قىلايىن قۇرمەتىڭدى ەندى وسىلاي.

قايىرماسى.

بالاسى السەيىتتىڭ قۇدايبەرگەن,

حالقىما ايتقان ءسوزىم ۇناي بەرگەن.

باۋلىنىڭ توقسان ەكى توتىسى بار,

جۇلدە العان بۇلبۇل ەدىم تالاي

جەردەن.

ءبىرجان سال: «دومبىرا كۇيگە كەلەر بۇراۋمەنەن», – دەسە, قۇدايبەرگەن: «ال دەسە, جونەلەيىن دومبىرا الىپ», – دەپ دۇبىرلەتە, تاسىرلاتا, جوڭكىلتە سىلتەيدى. وسى كەرەمەت ۇلگىنى يسا دا:

ال, القا, كەلدى كەزىڭ جاينايتۇعىن,

بۇلبۇلداي باقشاداعى سايرايتۇعىن.

ونەردىڭ قياسىنا شىققان سايىن,

بولاتتاي تاستان تابان

تايمايتۇعىن.

جونەلمەدىم جەلدىرمەمەن

جەلدەي ەسىپ,

قىرانداي اسپانداعى تالمايتۇعىن,

– دەپ ءبىرجان سالدىڭ, قۇدايبەرگەننىڭ ەكسپرەسس ەكپىنىن ەش باسەندەتپەي, بوگەمەي, ىركىلمەي اعىنداتا دىكىلدەتىپ, ادام بويى­نا سىيا بەرمەيتىن عالامات كۇش پەن ءوزىن ءوزى ارەڭ توقتاتادى.

ۇشەۋىندە دە «ال!» دەگەن ءسوز بار, ول بەينە ءبىر جۇيرىك اتتىڭ تىزگىنىن قويا بەرگەنى سەكىلدى تاسقىندايتىن سۇراپىل اۋەننىڭ اعىتىلعان لەك-لەك تولقىنى. ۇشەۋى­نىڭ باستالۋى ءبىر. سونى ءبىرىنشى كىم باستادى؟ ءبىرجان سال ەمەس پە؟ قۇداي­بەرگەن ءبىرجان سالعا بالا, يسا نەمەرە ىسپەتتى. ويلانايىقشى…

سونىمەن ءبىزدىڭ قولىمىزدا قا­زىر ءبىر­جان سالدىڭ «ون ساۋساعى», قۇ­داي­بەر­گەننىڭ عايىپتان تابىلعان «جەل­دىر­مەسى», يسانىڭ «جەلدىرمەلەرى» بار. ءبارىنىڭ قاينارى ءبىرجان سالدىڭ «ون ساۋساعىنان» شىعادى. ۇشەۋى دە ءبىر-بى­رى­نە جاقىن, ۇندەس, ءارى ءبىر-بىرىنەن ال­شاق, الىس… ۇشەۋى دە وزىنشە ءبىر وزگە­شە شالقۋ! يسانىڭ جۇلدىزى شىن­شىلدىعىمەن, ادالدىعىمەن جوعارى. «مەنىڭ «جەلدىرمەلەرىمدە» قۇدايبەرگەن «جەلدىرمەلەرىن» ەسكە تۇسىرەتىن ءبىر سات­تەر بار», – دەپ وزگە ەمەس يسانىڭ ءوزى ايتقان ءسوزى بار. بۇل – ماحفۋزا باي­زاقو­ۆانىڭ كىتابىنان. يسا تاعى بىردە: «بىراق وسى «جەلدىرمەلەردىڭ» ءبارى­نىڭ ارعى ءتۇبى بار. العاشقىدا مەن «جەل­دىرمەنىڭ» ءوزىم ايتىپ جۇرگەن ءۇشىنشى ءتۇرىن قۇداي­بەرگەننىڭ سارىنىنان الدىم», – دەيدى. بۇل – ساپارعالي بەگاليننىڭ «ساحارا ساندۋعاشتارى» كىتابىنان. بۇعان اكادەميك احمەت جۇبانوۆ تا يلانىپ ءوتتى. سوندا … «جەلدىرمەلەردىڭ» ءتۇپ- توركىنىن ءبىز ءبىرجان سالدىڭ «ون ساۋساعىنان» ىزدە­سەك بولادى ەكەن». ءبارىن جەلپىنتىپ وتكەن – ءبىرجان سالدىڭ لەبى!

قۇدايبەرگەننىڭ «جەلدىرمەسىن» مەن كوكشەتاۋدىڭ تالشىق سەلوسىندا تۇراتىن قارت ءانشى جانالى قاليەۆتىڭ ورىنداۋىندا العاش رەت 1992 جىلدىڭ 16 اقپان كۇنى, ودان كەلەر جىلى جاز ايىن­دا ەكىنشى رەت ءوز ۇيىمدە قوناق ەتىپ وتىرىپ ماگنيتوفونعا ءتۇسىردىم. بۇرىن ماعان جانالى ءانشى جاياۋ مۇسانىڭ «اقشاشاعىن», ۇكىلى ىبىرايدىڭ ەش­كىم­گە بەلگىسىز «اينالايىن, كۇنىم-اۋ», ء«ومىر», «يت جاستىق» اندەرىن, اقمولالىق بەكبولات ءانشىنىڭ قۇسا-دەرتكە تولى «قايداسىڭ, ءراشيتىم, قايداسىڭ؟», «اجال كەلسە, قايتەمىن» جانە بۇگىندە سول قالادا تۇرىپ, كوز الدىمىزدا ەلەۋسىز قالعان كەشەگى وفيتسەر عايسا ەسەنباەۆتىڭ «ەسىل وزەن» اندەرىن جازدىرىپ, ونىڭ بار حيكايا­سى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانىپ ەدى. مىنە, ەندى وسى ءبىر سىرلى كوكىرەكتى بەيمازا جان قۇدايبەرگەندى ءتىرىلتتى. البەتتە, ول «جەلدىرمەنىڭ» ءسوزى اقاۋسىز, ءتۇپ- تۇگەل جەتتى دەۋ اعات, اسىعىس ايتىلعان ءسوز بولار ەدى. قۇدايبەرگەن تۋرالى بۇگىنگى شەرتىلگەن ءسوز ءار كەز تام-تۇمداپ جينالعان دەرەكتىڭ ءىلىپ الارى عانا. بۇل – قازاقتا «جەلدىرمەنىڭ» كلاسسيكالىق ۇلگىسىن جاساعان قۇدايبەرگەن حاقىندا العاشقى قالام سىلتەۋ… بۇل-ونىڭ باي ءومىرىنىڭ تەك ەسكيزى عانا بولار…

جۇيتكىسىنشى جەلماياداي, جەلدەي ەسسىنشى قۇدايبەرگەن «جەلدىرمەسى!»

 

يليا جاقانوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى