نەگە ەكەنىن, بۇگىنگى اتى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى, قازاق ءتىلىن ورىستانىپ بارىپ-بارىپ قالعان قوعامدا ءباسىن اسىرىپ – اسىرىپ اپارىپ ورنىقتىرعان – «حالىقارالىق قازاق ءتىلى» قوعامى جايىندا اق جارىلا ويلادىم. ويلاعاندا ءجۇزى جارقىن ءتىل ساربازدارى كەلبەتى كوز الدىما كەلە قالدى. و, و, قانشاما ءىس اتقاردى ايبوزىم سابازدار-اي. قوعامنىڭ بۇگىنگى مۇشكىل جاعدايىن ويلادىم. دەنەم ۇيىپ, دەگبىرىم قاشتى. قايتادان تار كەزەڭدە انا ءتىلىن ارىنداي ارلاعان, قازاق ءتىلىن جۇرتتا قالعان جەتىم كۇشىكتەي ۇلىپ جوقتاعان, جوقتاي ءجۇرىپ ارلانعا اينالعان ۇلتتىڭ وتانشىل رۋحتى ساربازدارى, تۋعان ءتىل تارلاندارى جايىندا ءتاتتى ويعا دەس بەردىم. اڭگىمە – حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءبىر ساربازى, ساربازدىڭ اتقارعان ازاماتتىق ىستەرى حاقىندا.
ءبىز قارا شاڭىراق قازمۋ-دە ەلۋ بالا بىرگە وقىدىق.
قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت – قاشان دا ارۋاقتىلاۋ, ايبىندىلاۋ وقۋ ورداسى. ءبىز قازاقتىڭ ماڭدايىنا باسقان وسى ءباسى باسىم وقۋ ورنىنان ءبىلىم العانىمىزدى ءاردايىم ماقتانىش تۇتامىز, وزگەلەر سەكىلدى.
ەلۋ بالا (ۇل, قىزى ارالاس) ەلۋ ءۇيدىڭ ەركەسى ەمەس, ەلۋ شاڭىراقتىڭ ءۇمىتى ەدى. اسكەري مىندەتىن وتەگەن ساقا جىگىت, نە اكەسى, نە اناسى جوق قيىندىق كورىپ وسكەن ۇل, قىز... ايتەۋىر ومىرگە بايسالدى كوزبەن قارايتىن, ونىڭ پارقىن دا, نارقىن دا بىلەتىن بوزبالالار.
ءبىر ءۇيدىڭ ساناۋلى پەرزەنتىنىڭ ءوزى الا-قۇلا شىعاتىنى, اتا-انا ءۇمىتىن ارقيلى وياتاتىنى بەلگىلى. سول سەكىلدى, ءبىزدىڭ ارداقتى, ءبىزدىڭ اياۋلى ۇستازدارىمىزدىڭ دا ءۇمىتى ءارالۋان بولاتىنى تۇسىنىكتى. ويىن قۋماي, وي باققان سول ەلۋدىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ كىسىلىك كەلبەتىمەن دە, ۇزدىك وقۋ, ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋىمەن دە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن دوس – كەمەل قۇسايىنوۆ!
ستۋدەنتتىك شاق – جاس وركەننىڭ ءبىر ۋىز شاعى. كەمەل دوستى – تەكتى تۇقىم, ءتىلشى عالىم ىبىراھيم مامانوۆ ءتىل عىلىمىنا باۋلىعىسى كەلەدى. جەتىسۋدىڭ اتاقتى مەتسەناتى مامان بايىنىڭ تۇقىمى. مامانيا مەكتەبىنەن ءتالىم الىپ باستاعان ءومىر جولىن. عاجايىپ ۇستاز! بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى دوسىمىزدىڭ تۇلا بويىنان, جەتەلى ويىنان بولاشاق مىقتى ادەبيەتشى كورىپ, وزدەرىنە تارتادى. ءبىلىم قادىرلى كەزدە, مۇعالىم شىنايى ۇستاز زامانىندا الگى اتالعان قارا شاڭىراقتا وقىپ شىققانىمىزدى مارتەبە كورەمىز وزىمىزشە. ءالى كۇنگە سول! سول قيرا كەزەڭ ۋاقىتتىڭ وزىندە ازاماتتىعى ازباعان, كىسىلىگىنە كىر كەلمەگەن, نە ىستەسە دە ۇلت مۇددەسى دەپ, جاس وركەننىڭ ءاربىرىن ۇلت كەلەشەگى كورگەن سول شىنايى ۇستازدار بولماسا, كىمبىز ءبىز؟! قايران ۇستازدار؟!
اتالعان وقۋ ورنىن تابىستى تامامداعان كەمەل ءوزى تۋىپ, وسكەن الماتى (تالدىقورعان) وبلىسىنا اتتانىپ كەتە باردى قوينى-قونىشىن بىلىمگە مەلدەكتەتىپ. بەس جىل ءبىر ءجۇرىپ, ءبىر تۇرعان (اتاقتى ۆينوگرادوۆ 88, جاتاقحاناسىندا بىرگە جاتقان) بوزبالالار ءبىر-ءبىر ديپلومدى كەۋدەگە باسىپ, جان-جاققا تارىداي شاشىراپ كەتكەندە قادىرىمىزدى ءبىر-اق بىلدىك. ادام ءومىرىنىڭ ءبىر بەلەسى دەرلىك بەس جىلدا ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى بىلىممەن دەمەپ, كىسىلىكپەن جەبەپ, رۋحاني كەرەمەت بايىعان ەكەنبىز. جان بايلىعىن ايتامىن. الماتىدا ءتۇرلى قىزمەتتىڭ باسىن ۇستاپ قالعان شاعىن شوعىر جان-جاعىمىز ۇڭىرەيىپ قالعانداي كوڭىلىمىز قوڭىلتاقسيدى-اق. سولاي ەرەكشە ىزدەگەن ازاماتىمىزدىڭ بىرەگەيى – جانى جىبەكتەي, ءبىلىم-بىلىگى بىلەم-بىلەم بىلەكتەي, كىسىلىگى كىشىلىكتەن تۇراتىن كەمەل قۇسايىنوۆ بولدى.
ول كەزگى تالدىقورعان الماتىعا جاقىن جاتقان وبلىس. قولىمىز قالت ەتسە, ساعىنا ىزدەپ بارىپ, بارا الماعان جاعدايدا تەلەفونمەن سويلەسىپ, مارە-سارە بولىپ جاتقانىمىز.
مەكتەپكە بارىپ ۇستاز بولارمىن دەگەن وي جەتەگىندە اتتانعان كەمەل دوس اۋداندىق گازەتكە اۋدارماشى بولىپ ورنالاسىپتى. ۇزاماي ادەبي قىزمەتكەر, ەندى بىرەر جىلدا ءبولىم باسشىسى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى دەگەندەي ساتىلاپ ءوسىپ كەپ بەردى. ءجۋرناليستىڭ بارى دا, باعى دا – قالام! قالامىنان سيا ساۋىلداپ توگىلىپ تۇرسا – جۋرناليستەن اسقان باقىتتى جان جوق. باقىتتى ەدى ءبىزدىڭ دوسىمىز! الماتىدا قالعان ازعانا دوستارى – كەمەلدەي ازاماتتىڭ از ۋاقىتتا بىلدەي ءبىر اۋدانعا تانىمال جۋرناليست بولعانىنا جانىمىز قالماي قۋاندىق!
قيالى قاناتتى, قالامى ۇشقىر كەمەل دوستى ەندى ءبىرجولاتا وبلىستىق گازەتكە قىزمەتكە شاقىردى. الماتىعا تەلەفون شالىپ اقىلداسىپ وتىر بىزبەن. «وسىلاي دا, وسىلاي...»
– بار! – دەيمىز ءبىز.
– بارار ەدىم, جاسى ۇلعايعان اكە-شەشەنى قايتەمىن؟
– بار! – دەيمىز ءبىز, نىعىرلاپ. – اكە-شەشەنى ءىنى-قارىنداستارعا تاپسىر!
– ءىنى-قارىنداستاردىڭ ءوزىن وقىتۋ كەرەك قوي, ويباي-اۋ! ولاردى كىمگە تاپسىرامىن؟
– ۇلكەندى دە, كىشىنى دە قۇدايعا تاپسىر. «قوي ەگىز تاپسا, ءشوپ اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتىمەن, ايىر شىعادى...» – ەمەس پە؟! (ەكەۋمىز دە شوپاننىڭ بالاسىمىز). وبلىستا وتىرىپ جاردەم بەرەسىڭ ولارعا!
ول قينالادى. ءبىز قيىلامىز. تۇپكى ارمان الماتىعا ورالۋ كوڭىل تۇكپىرىندە – كوكەيدە جاتادى, ارينە...
– سەن نەمەنە, ءبىزدى الماتىدا جەتىسىپ ءجۇر دەيسىڭ بە؟ «ورىستىڭ باسپاناسى, ۇيعىردىڭ اسحاناسى, قازاقتىڭ استاناسى...» – بىزدە ءىنى-قارىنداس جوق دەيسىڭ بە؟ اناۋ جاڭعارا, جۇماباي مەن سەرىك, جارىلقاسىن... ءبارىمىز دە اتا-انا, باۋىرلاردى ءبىر اللاعا تاپسىرىپ, الماتىدا شىعارماشىلىق اتالاتىن ءبىر قيالدىڭ جالىنا جارماسىپ ءجۇرىپ جاتىرمىز. «جاقسى جەرگە جاتساڭ, جاقسى ءتۇس كورەسىڭ...», الماتىدا جان قيناي ءجۇرىپ, جالپاق جاميعاتقا تانىلساق دەگەن ەسەپ, ەسەسى ەسەلەپ كەتۋمەن كەلە جاتقان قازاق ۇلتىنا بولىسساق دەگەن ءبىر ارمان! ءوزىڭ تالدىقورعانعا ءبىر جەتىپ الشى. ءارى قاراي الماتىعا ويىسىپ كەتۋ قيىنعا تۇسپەيدى.
ءبىر جاعى بۇل ساعىنىشتىڭ ءسوزى. بۇل – قالامداس دوس ءىرى تۇلعالانسا, بيىكتەن كورىنسە, كەڭ تانىلسا, اتىنا ساي كەمەل قالىپتاسسا دەگەن جاناشىرلىق وي. اقىرى كەمەل دوس يلىكتى.
سول كەزگى تالدىقورعان وبلىستىق گازەتىنە قىزمەتكە ويىسقان ول قالامگەرلىك كورىگىن قىزدىرا ءتۇستى. تۇتاس وڭىردەگى الدىڭعى قاتارلى جۋرناليستكە اينالدى. جۇماتاي (جاقىپباەۆ), ابەن (داۋرەنبەكوۆ), وتەپبەرگەن (اقىپبەكوۆ), اراسانباي (ەستەنوۆ) سىندى اقىندارمەن قاندى كويلەك, جان اياسپاس دوس بولىپ ۇلگەردى. ادەبي ورتاعا – الماتىعا جاقىنداپ كەلەدى دەپ ءبىز شىن قۋانامىز.
وبلىستىق گازەتتە باسشى, قوسشى قىزمەتتە جۇرگەندە كەمەل دوستىڭ ەرەكشە نازار اۋدارعان كۇرەتامىر ماسەلەسى – انا ءتىلىمىزدىڭ جاي-كۇيى بولدى. كەشەگى توتاليتارلىق كەزەڭنىڭ وزىندە انا ءتىلىن ار تۇتىپ ءباسپاسوز بەتىندە ايانباي ماسەلە كوتەرىپ, جاسقانباي پىكىرىن اششى تۇزدىقتاي ايبارلى جازدى-اي, كەلىپ, جازدى. قالامىنان اششى توگىلگەن قارا سيا وزگە ۇلت وكىلدەرى تاراپىنان قارسىلىق تۋعىزىپ, ءاپ-اجەپتەۋىر مانسابىنا, ءتىپتى قارا باسىنا تالاي قاۋىپ ءتوندىردى-اۋ, قاۋىپ ءتوندىردى! الماتىدا ۇكىمەت ءۇيىنىڭ الدىندا, گۇلزارلى الاڭقايدا بارلىق وبلىستىق گازەتتەر قازداي ءتىزىلىپ, اينەكتىڭ ارعى بەتىنەن ايقارا اشىلىپ قوس بەتى بىردەي قاراپ تۇرار تىكباقاي جاشىك بولاتىن. تالدىقورعان وبلىستىق گازەتىنىڭ ءبىر سانىن دا قۇرعاتپاي ارنايى بارىپ, تىكەمنەن تىك تۇرىپ وقىر بولسام – ول ءبىزدىڭ كەمەل دوسىمىزدىڭ انا ءتىلىمىز جايىندا تولعانا-تولعانا, وكسىك قىسىپ تەبىرەنە جازعان وتكىر ماقالالارىنىڭ ىقپالى! انا ءتىلىن ارلاپ, ونىڭ مۇشكىل ءحالىن جارلاپ ءجۇرىپ, ول ەندى ءبىر ساتتە وبلىستىق «قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ» توراعاسىنا اينالدى. ۇلت ءتىلىن مويىندامايتىن ساپپاستارمەن قاجىماي, تالماي, مويىماي مايدانداستى. ءوزى جانىنداي جاقسى كورگەن ارىپتەس قاناتتاس اقىن, جازۋشىلاردى, قالامداس جۋرناليستەردى جۇمىلدىرىپ باقتى بۇل ىسكە! ەسىك كوزىندە قالعان قازاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋ, تىلگە تىنىس بەرەر, ءورىس اشار قازاق مەكتەبىن كوپتەپ اشۋ وڭاي ەمەس ەدى بىراق. قازاقتىڭ ءوزى قارسى بولىپ شارشاتتى ءتىل قايراتكەرىن! بالامنىڭ كەلەشەگى ورىس تىلىندە دەيدى سابازدارىڭ. ماڭگۇرتيزم ء(ا.كەكىلباي ۇلى, ش.ايتماتوۆ)! كەلەشەگى جوق قازاق تىلىنە ۇگىتتەپ بولار ەمەس ءبىزدى بۇلار-دەپ سىرتى قازاق, ءىشى ورىس قانتۋىستار شابۋىلداپ باقتى. كوزقامان (ر.بەردىباي)! ىزدەگەنگە سۇراعان... قازاق دەگەندە, ىشىنە شىناشاق اينالمايتىن, قازاق ءتىلى دەگەندە قۇيرىعىنا قىل باتاتىن – وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى جيگۋلينگە دە كەرەگى وسى... قازاق مەكتەبىن اشامىز دەيدى, اشپايدى. قازاق تىلىنە جول اشايىق دەيدى. اشپايدى. جول جابادى قولىنداعى كۇشتى پايدالانىپ. قازاق تىلىنە قارسى توپقا دەم بەرەدى, قارجىلاي قولداۋ جاسايدى.
قازاق ءتىلىنىڭ ءوسۋ, وركەندەۋىنە وزگە تۇگىلى وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى جيگۋليننىڭ قارسىلىعى قوعام كۇرەسكەرلەرىن دىڭكەلەتۋگە اينالدى. ەڭبەگى ەش, بەينەتى سور بولۋعا قالدى. ويلاپ, ويلاپ كەمەل قالامگەر جاماندىقتى بالەقاينار باستاۋىنان قازۋ كەرەكتىگىن, دۇشپاندى ءتۇپ ەتەكتەن تارتىپ قۇلاتۋ كەرەكتىگىن سەزدى اقىرى. سەزدى دە تاكەن الىپباەۆ, قانات اسقار سەكىلدى سەنىمدى ارىپتەستەرىمەن بىرگە وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ىشكەن-جەگەنىن, ەكونوميكاسىن ىلكىمدى ۇيىمداستىرا الماي وتىرعانىن, قازاق تىلىنە قارسىلىعىن, رەسەيمەن جاسىرىن اۋىز جالاسىپ جۇرگەن جانسىزدىعىن كەشەندى قوزعاپ «قىلىعى قىڭىر, ءىسى جات» دەيتىن ماقالا جازدى («سوتسياليستىك قازاقستان», 05.05.1990). جانىمىز مۇرنىمىزدىڭ ۇشىنە تىرەلىپ وقىدىق ماقالانى. جانىمىزدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تاعاتسىزدانا, قاۋىپتەنە كۇتتىك ناتيجەسىن. و زاماندا, بۇ زامان وبلىستىق گازەتتىڭ جۋرناليستەرى وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسىن سىناعاندى كىم كورگەن؟! كوممۋنيستىك ەتيكاعا جات قوي! اقىرى, الگى جۇرەك جۇتقان جۋرناليستەر جيگۋليندى جىقتى. مىڭ-سان دالەلمەن وتە ءادىل جازىلعان اششى سىن ماقالادان كەيىن تالدىقورعان وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.س.جيگۋليندى ورنىنان الۋعا ءماجبۇر بولدى بيلىك. قىزمەتتەن بوساتتى. «قۇدايىڭ بار ەكەن, قۇسايىنوۆ!...»-دەدىك ءبىز بوركىمىزدى اسپانعا اتا. بوركىمىزدى اسپانعا اتپاي شە, ءالى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءيسى بولعانىمەن, ءوزى جوق, بۇرالاڭى كوپ, سوقپاعى جوق سارىقاباق كەزەڭ. دۇنيە ابىر-سابىر كەز. قازاق ءتىلى ەسىكتەن سىعالاپ قانا تۇرعان ءبىر سىعىر كەز...
ونىڭ كەشەگى تالدىقورعان, بۇگىنگى الماتى وبلىسىندا ءجۇرىپ اتقارعان وسىنداي ويسان ىستەرىنە الماتىدا وتىرىپ قوعامنىڭ پرەزيدەنتى – ءا.قايدار, ۆيتسە-پرەزيدەنتى ءو.ايتباي ۇلى قاتتى ريزا بولعانىن كوزىمىز كوردى. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنا باسقارما مۇشەلىگىنە سايلاپ الدى سابازدى. بۇل ك.قۇسايىنوۆتىڭ «وزەندەر ورنەكتەگەن سۇلۋ ولكەدە» (ب.نۇرجەكە ۇلى) العان بەتىنەن قايتپايتىن, مايىسپايتىن, سىنبايتىن شاربولاتتاي قيىندىققا سۋارىلىپ, كۇرەستە شىنىعىپ العان كەزى ەدى.
قالامىن اق قاعازعا, قايراتتى قىزمەتىن انا تىلىنە جۇمساپ باقتى. وتانشىل شىنشىل پەرزەنتتىك, قالامگەرلىك ويلارىن سولاي سىرتقا شىعارىپ, حالىققا جاريا ەتتى. سول جىلدارى جازعان ءبىر ماقالاسى ەسىمدە. «قاسيەتتى قاپ تاۋىندا جاتايىن» دەگەن اقىن وسيەتىن ۇرپاقتارى ورىندادى» دەپ اتالادى. ماقالا ءمانى مىناداي: سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا نەمىس فاشيزمىنە بۇيرەك بۇردى دەگەن جالامەن كاۆكازداعى از ۇلتتاردى ءبىر تۇندە دۇرك كوتەرىپ بۇرىن تۇركىستان اتالعان, ورتا ازياعا جۇك پويىزىمەن اكەلىپ, توگىپ-توگىپ تاستادى قىستىڭ كوزى قىراۋدا. سونداي شاقتا تۇرىكتىڭ ءبىر ۇلىسى – مالقار (جۋرناليست بالقار دەپ الىپتى) جۇرتىن كارى-جاس دەمەي, جۇك ۆاگونىنا توعىتىپ الىپ كەلىپ تالدىقورعان وبلىسىنىڭ قاراتال اۋدانىنىڭ قاراشەڭگەل ەلدى مەكەنىنە 1944 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا توگىپ تاستاي سالادى. كۇل توككەندەي توگىپ كەتكەن الگى شوعىر اراسىندا مالقاردىڭ 84 جاستاعى گۇلدى ليريك, ويشىل فيلوسوف اقىنى ك.مەچيەۆ بار ەدى. قاراشەڭگەل توپىراعىندا جىل تۇرىپ, قازاقتان قايىرىم كورگەن قاريا سىرقاپ كوز جۇمادى. كوز جۇمارىندا ستالينيزمگە قارعىس ناعلەت ايتىپ, الدا كەلەر جاقسى كۇندەردە, سۇيەگىن قازىپ الىپ, قاپ تاۋىنا قويۋدى امانات ەتەدى. تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ كاباردى-بالكار رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى بايلانىس ءمينيسترى ۆ.س.جانبۋروۆ, ايتۋلى اقىن م.حاحوۆ باستاعان ارنايى كوميسسيا كەلىپ, ۇلى اقىننىڭ ق ۇلىپتاسىن جاڭبىرلى جۇزبەن ءسۇيىپ, سۇيەگىن قازىپ الىپ, الماتى ارقىلى قاپ تاۋىنا ۇشىپ جونەلەدى. كەڭ قولتىق, باۋىرمال قازاققا ايتارى شەكسىز العىس, ارينە. ادامنىڭ يمانى قاسىم بولىپ قايعىراتىن, يمانى ويانىپ ريزا بولاتىن وسى ءبىر ادامي ءىستى ورايىن كەلتىرە اڭگىمەلەي كەلىپ: ء«يا, تاۋەلسىزدىك الدىق.شەت جۇرت ءبىزدى تانىدى. ءوز تىزگىنىمىز ءوز قولىمىزدا. انەكي, نەبارى 12 مىڭ شارشى مەتر جەرى بار, 60 مىڭنان ازەر اسىپ جىعىلاتىن بالقارلىقتار 54 جىلدان كەيىن اقىندارىنىڭ ءمايىتىن الىپ كەتتى. ال ءبىز شە, ءبىز نە ىستەپ جاتىرمىز؟ ۇلىلارىمىزدى ىزدەيتىن 10 ميلليون ىشىندە ءبىر ۇل تۋمادى ما؟ مۇستافا شوقاي سۇيەگى المانيادا, كەنەسارىنىڭ سۇيەگى قىرعىزستاندا, احمەت, ماعجان, جۇسىپبەك جانە باسقالارىنىڭ سۇيەگى قايدا؟ بابالار ارۋاعى الدىنداعى بورىشىمىزدى قالاي وتەيمىز؟» («جەرۇيىق», №124. 06.11.1999)-دەپ تۇيەدى جان-جۇيەڭدى سىرقىراتار سىرلى دا زارلى ماقالاسىن كەمەل پەرزەنت كەمەل قۇسايىنوۆ!
وقىپ, بۇگىن قايتا وقىپ ويلانىپ وتىرعانىم. بۇگىندە قايدا قاشىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن, سىبىرلەپ تاۋەلسىزدىك تاڭى اتار سول ءبىر ايلار, سول ءبىر جىلداردا وتانشىلدىق سەزىم كەمەل, وتانعا دەگەن پەرزەنتتىك پەيىل كەنەن, ۇلتتىق رۋح سۇمدىق ەرەن ەدى, شىركىن! وسى كەمەلدەر ءتاپ-ءتاۋىر جالاقىسى بار مانسابىن تاستاي سالىپ, قوعامدىق نەگىزدەگى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ سويىلىن اش-جالاڭاش ءجۇرىپ قايتپاي سوعار ەدى, سوعار ەدى. كەمەل قۇسايىنوۆ قيقۋىمەن جەتىسۋ وڭىرىندە قانشاما بالاباقشا سالىندى, قانشاما مەكتەپ اشىلدى. ء(بىر ءوزى ەمەس قوي, ارينە.) كەمەل قۇسايىنوۆ پەن كامال ءابدىراحمانوۆ (ول دا قالامگەر) قوس كەمەل قولداسىپ, ءتىل قوعامى تەرتەسىن ىنتىماقتاسا تارتقان ساتتەر دە اڭىز بولىپ جەتەر ەدى الماتىعا! ويحوي, دۇنيە! انە, وتانشىلدىق!
تىلدىك تىڭ سەرپىن, ەرەسەن تەگەۋرىننەن وزگەنى قويىپ, ءوز بيلىگىمىز شوشىدى ما, قايدام؟ ايتەۋىر, اۋىزدىقپەن الىسىپ, ءال بەرمەي بارا جاتقان سوڭ «تىلدەر كوميتەتىن» قۇردى دا جىبەردى بيلىك. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى دا سونىڭ ىشىنە ەنىپ كەتە باردى. باياعى تاز كەپەش! قاپالى جۇرەك اۋا جەتپەي القىندى. ءبىز الماتىعا شاقىرعىشتايمىز. باقايشاعىنا دەيىن جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ شوق شايناپ, جالىن جۇتقان وتانشىل پەرزەنتىنە اينالعان ول تارتىنشاقتادى. كوميتەتتە باسشى بولا ءجۇرىپ, انا ءتىلىمىز – قازاق تىلىنە قىزمەتىن ورىستەتىپ باقتى. ارينە, انا تىلىندە بۇرىنعى بىردەن دۇرك كوتەرىلگەن باق, انا ءتىلى اتىنان سويلەيتىن قالامگەردە بۇرىنعى ارىن جوق ەدى. بولمايتىن سەبەبى, انا ءتىلى تاعدىرىن تالدايتىن جۋرنال سۇراپ بارعاندا, «انا ءتىلى» اپتالىعىن اشىپ بەرىپ, تۋ باستاۋىنان اڭسات اڭعارعا باعىت بەرىپ, باعىن اشقان ۇلت بولمىستى قايراتكەر وزبەكالى جانىبەك كەرەكسىز زەينەتكەر بۇل كەزدە. اپپاراتتا وتىرىپ ءتىل مۇراتى – ءدىل مۇراتى ەكەنىن سەزىندىرىپ, كوزىن تاۋىپ, جولىن اشىپ بەرىپ وتىرعان جولباسشى زەينەتكە كەتكەن سوڭ, رەسمي تەگەرشىك تەرىس اينالىپ بارادى. كوميتەت ىشىندەگى كوپ ءتىلدىڭ ءبىرى بار بولعانى. قوعام پرەزيدەنتى, ۆيتسە-پرەزيدەنتىنىڭ سالى سۋعا كەتكەن. قوعامنىڭ باسىنان باعى تايعان شاق.بيلىكتىڭ انا ءتىلى – قازاق ءتىلى تۋرالى ۇستانىمى تايعاناق. بۇل جايلار انا ءتىلى دەسە اۋزىنداعى اسىن, باسىنداعى باعىن قيۋعا بار قالامداس دوستىڭ جان-جۇرەگىن ەزۋدەيىن ەزىپ-اق جىبەرىپ ەدى, بەۋ, بەيوپا دۇنيە!
جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق... تالدىقورعان وبلىسى ساياسي-تەرريتوريالىق اكىمشىلىك جۇيە رەتىندە تارادى. ول تالدىقورعان وبلىسىن, جەتىسۋ جەرىن بار جان-تانىمەن بەرىلىپ سۇيەتىن ەدى. ءبارىمىز دە تۋعان جەرىمىزدى سۇيەمىز-اۋ, بىراق, بىراق, كەمەل قۇسايىنوۆتىڭ جاسىل جەلەك جامىلعان تۋعان ءوڭىرىن ءسۇيۋى ەرەك-ءتى, ەرەك! وبلىس تاراعان ساتتەگى قايعىسىن كورسەڭ. ادام شىداپ تۇرا الماستاي.تورعايىن جوعالتقان عافۋ قايىربەكوۆ قالاي قايعىرسا, تالدىقورعانىن تاراتقاندا كەمەل قۇسايىنوۆ سولاي قايعىردى. وبلىس تاراپ, شەنەۋنىكتەر الماتىعا قاراي جىلى ورىن (امالى قانشا ەندى) ىزدەپ كەتىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ كەيىپتى كەيىپكەرىمىز قالالىق گازەتتىڭ باسى-قاسىندا قالا بەردى. ءوز قالاۋى! كوڭىلىن قاپالىق بيلەدى, جانىن قايعى جەدى.
ۇرشىقشا يىرگەن يت تىرشىلىك اقىرى ونى الماتىعا دا اكەلدى. كىشكەنتاي عانا پەرزەنتى, ەراسىلى اۋىر سىرقاتقا ۇشىراپ, ءوزى قينالىستا جۇرگەن اكەنى تاعدىر ودان سايىن سىعا ءتۇستى. جۇيكەسى شيراتىلىپ, ۇزىلۋگە شاق جۇرگەن اكەنى پەرزەنتىنىڭ دەرتى قيناعان ۇستىنە قيناي ءتۇستى. دوستارى قاسىنان تابىلۋعا تىرىستىق. موينىنا مونشاق سالىپ تىلەدى اللادان: «بالامدى قالدىر. ورنىنا مەنى ال! ەراسىلىم مەنىڭ بولاشاعىم! ەراسىلسىز مەندە نە بولاشاق بار؟...» ول ەگىل-تەگىل قايعىردى.
الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعانعا اۋىستى. سول ساتتەگى ونىڭ قۋانعانىن كورسەڭ. تالدىقورعان قايتا تۇلەپ, بۋىرقانىپ جاتتى. بالاقتى ءتۇرىنىپ, بىلەكتى سىبانىپ, ەسكى دە جاڭا وبلىستى تۇلەتۋگە جۇمىلا كىرىسكەن قيماس دوسقا قارابەت اجال شىركىن شىمىرىكپەي وسى كەز جەتىپ كەلىپ قانشەڭگەلىن سالدى... بالا كەتىپ, اكە قالسا – مۇرات تالار ەدى. اكە كەتىپ, بالا ءدىن-امان ساۋىعىپ – مۇرات قالدى... كەمەلىنە كەلگەن دەر شاعى, جەمىسىن ءيىپ بەرەر دەر شاعىندا, ەلۋگە دە جەتپەي, انا ءتىلىنىڭ ايبارى اتانعان, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قايراتكەرى, سالقام ساربازى دۇنيە سالدى.
ءارىسى, سەبەپكەر باعدارشى وزبەكالى جانىبەك, بەرىسى ءا.قايداري, ءو.ايتباي ۇلى سەكىلدى ءبۇتىن ءبىتىمدى تۇلعالارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن باقيلىققا اتتانىپ, قيۋى قاشىڭقىراپ تۇرعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسىنان تايعان باعى قايتا ورالار ما, تولايىم تاريح تولقىنىندا ەسەسى كەتۋمەن كەلە جاتقان حالىقتىڭ قالىپتانعان اتا ءدىلى قايتا قۋاتتانىپ, قوعام كوك بايراعىن قايتا جەلبىرەتەر مە, دەگەن ارمانمەن ءبىر ساربازىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اتقارعان تەگەۋرىندى قيمىل, اسا ابىرويلى ىستەرىن ەسكە الىپ, ازاماتتىڭ رۋحىنا تاعزىمدى اياقتايمىن!
قۇلبەك ەرگوبەك
تۇركىستان