ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان اۋىلدار مەن ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن جەدەل تۇردە شەشۋ قاجەت.
قىزىلجار وڭىرىندە وبلىستىق ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ ەسەبى بويىنشا, 635 اۋىلدىڭ 307-نە بولاشاعى بار دەگەن جورامال جاسالىپ وتىر. بۇل ساناتقا شەكارا ماڭىنداعى 23 ەلدى مەكەن ىلىككەن. سولاردىڭ ءبىرى – كىشى قاراوي (بۇرىنعى اتاۋى كيەۆ).
تەرىسكەيدەگى شەكارا ماڭىن مەكەندەيتىن 15 اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى 50-گە دە جەتپەيتىنىن ەسكەرسەك, بۇعان جىل وتكەن سايىن قونىستانۋشىلار سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن قوسساق, ءبىرازى كارتا بەتىنەن جويىلىپ كەتكەلى تۇرعانىن اڭعارامىز. جالپى, قازاقستان بويىنشا شەكارا اۋماعىنداعى 1 200 ەلدى مەكەندە 1,5 ملن ادام تىرشىلىك ەتەدى ەكەن. الايدا قازىرگى قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايلارعا قاراعاندا, شەكارا شەبىن شەگەندەپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىقتاي ءتۇسۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىن بيلىكتەگىلەر جەتە سەزىنگەندەرى ابزال. وكىنىشكە قاراي, شەكارالىق ايماقتاردا شەشىمىن كۇتكەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ قوردالانا تۇسكەنىن ەرىكسىز مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, كىشى قاراويعا قاراعاندا, ونىمەن ىرگەلەس ومبى وبلىسى پولتاۆسكوە اۋدانى دليننايا سەلوسىنىڭ ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىمدىق سالاسى الدەقايدا كوش ىلگەرى. وسىعان قاراپ-اق كورشى ەلدىڭ شەكارالاس ايماقتارعا مىقتاپ كوڭىل بولە باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل وڭىرلەردە تۇراتىن, جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا, جاس وتباسىلارعا جەڭىلدىكتەر جاسايتىن ارنايى زاڭدار دا قابىلدانعان. وسى سەبەپتى جەرلەستەرىمىزدىڭ جايلى ءومىردى شەكارانىڭ ارعى جاعىنان ىزدەپ كەتەتىندەرى از ەمەس. 1989 جىلى مۇندا 1 500-گە جۋىق ادام تۇرعان. اۆتوبەكەت, كلۋب, ونەركاسىپ دۇكەنى, اۋرۋحانا, اسحاناعا دەيىن بولعان. 2009 جىلى وسىنشاما تۇرعىننىڭ ۇشتەن ءبىرى, قازىر 400-دەيى عانا قالعان. ماڭدايعا باسقان, شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جالعىز الەۋمەتتىك نىسان – 11 جىلدىق مەكتەپ قانا.
ەندى قايتپەك كەرەك دەگەن سۇراقتىڭ ءبىر كىلتىن بۇگىندە ەل العىسىنا بولەنىپ وتىرعان جاراس جاعىپاروۆپەن سويلەسۋ بارىسىندا تاپقانداي بولدىق. ول 2019 جىلى تەپسە تەمىر ۇزەتىن 46 شاعىندا ءىنىسى باۋىرجان ەكەۋى وسىندا كوشىپ كەلىپ, «التىن جەر-اگرو» جشس-ىن ۇيىمداستىرعان. ونداعى ويلارى – سىرتتان كەلگەن الپاۋىتتاردىڭ قولىنا جەتىم بالاداي موليە قاراپ, بوسقا جەم بولىپ جاتقان جەرلەستەرىنە الەۋمەتتىك قامقورلىق كورسەتۋ, پايلارىن دۇرىس ۇلەستىرۋ, ودان ارتىلىپ جاتسا, قاراجاتتى اۋىلدى دامىتۋعا جۇمساۋ. بۇرىنعى ينۆەستورلار اراسىندا 5-6 جىل استىق وسىرمەگەندەرى بولعان. تاناپتاردى تىڭايتپاعان. كۇتىم جوقتىعىنان ءارامشوپ كىسى بويى قاۋلاپ, ءوسىپ كەتكەن.
«ەگىستىك جەرىمىز – 6 مىڭ گەكتار. 35 ادام ەڭبەك ەتەدى. جۇمىسكەرلەرىمىزگە جەمشوپتى تەگىن بەرەمىز. زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە دە كومەكتەسەمىز. تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن اشۋعا قۇجاتتار ازىرلەپ جاتىرمىز. مەكتەپكە بارىپ, ءبىر قاناتىنىڭ توبەسىنەن سۋ اعاتىنىن كوردىم. جوندەۋگە كەلمەيتىنىن بايقاپ, باسقا شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرىمەن بىرلەسىپ, 2,5 ملن تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداپ بەردىك. ساراپتامادان ءوتتى. كۇردەلى جوندەۋگە 250 ملن تەڭگە قاجەت كورىنەدى. وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا ءبىر عانا ءوتىنىشىم بار, ءبىلىم ورداسىن تولىقتاي جاڭارتۋعا, جاستاردىڭ دەمالىس ورنى – كلۋب سالۋعا باستاماشى بولسا. شالعايدا ەكەن دەپ شەتكە تەپپەسە. باسقا ەشتەڭە سۇرامايمىز. وزگەسى – ءوز قولىمىزدا. كىشى قاراوي – بولاشاعى زور اۋىل. بيىل 20-25 ادامعا شاقتالعان قوعامدىق مونشا تۇرعىزۋدى بەلگىلەپ وتىرمىز. باسقا دا جوسپارلارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىگىمىز تولىق جەتەدى. ەڭ باستى ماسەلە, شەكارالىق اۋىلداردى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق مەكتەپتەردى تۇزەۋ, ادامداردىڭ تۇراقتانۋىنا, كەلۋىنە ىقپال جاساۋ, ينفراقۇرىلىمدى شوعىرلاندىرۋ. قازىرگى كورىنىس سىن كوتەرمەيتىندىكتەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدارماي بولمايدى. «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەپ بابالارىمىز تەككە ايتپاعان. ەرتەڭ شەكارامىز جالاڭاشتانىپ قالسا, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ مۇلدەم قيىنداپ كەتەدى. مەكتەپتەر جابىلسا, ەلدى مەكەندەردىڭ ورنىن سيپاپ قالارىمىز انىق», دەيدى جاراس ابىلايحان ۇلى وزەگىن ورتەگەن وكىنىشىن اقتارىپ.
رەسەي وبلىستارىمەن تۇيىسەتىن اۋىل مەكتەپتەرىندە وقۋشىلار سانىنىڭ مۇلدەم ازدىعى, ولارداعى جاعدايدىڭ تومەندىگى ويلاندىرماي قويمايدى. وقۋشىلار سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. ماسەلەن, وسى اۋىلداعى كيەۆ مەكتەبىندەگى 9-سىنىپتا 3 وقۋشى عانا قالعان. قالعان سىنىپتاردا 5 پەن 7 ارالىعىندا. ارينە, مەكتەپتە جىلى دارەتحانا ورناتىلماسا, توبەدەن سۋ سورعالاسا, قابىرعالار كوگەرىپ, ەدەن قاۋساپ جاتسا, ساباق وقۋعا, ءبىلىم الۋعا كىم ىنتىق بولا قويار دەيسىڭ؟ وبلىستا 39 ءبىلىم وشاعىنىڭ شاتىرىن اۋىستىرۋ قاجەت كورىنەدى. بۇلارعا بولىنەتىن قاراجات ماسەلەسىن سۇراستىرعانىمىزدا, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا گونتار كىشى قاراويداعى جاعدايمەن تانىس ەكەنىن, «اۋىل – ەل بەسىگى» رەسپۋبليكالىق باعدارلاماسى بويىنشا قۇجات رەسىمدەلىپ, قارجى باسقارماسىنا جونەلتىلگەنىن, ۇسىنىس قارالۋ ۇستىندە ەكەنىن جەتكىزدى. ايتەۋىر, «سەن سالار دا, مەن سالار, اتقا جەمدى كىم سالاردىڭ» كەرى بولىپ, سۋ اياعى قۇردىمعا كەتىپ قالماسا جارادى دەگەن تىلەكتەمىز. ال كىشىقاراويلىقتار بولسا, تۇرمىستارىنىڭ تۇزەلەتىنىنە ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. ولاردىڭ بار ءۇمىتى – حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنت رەفورمالارىندا. شالعايلىعىمىزدى سىلتاۋراتىپ, «شانادان ءتۇسىرىپ تاستاي ما؟» دەگەن كۇدىك تە جوق ەمەس.
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اقجار اۋدانى