ارمىسىڭ, امال مەرەكەسى!

بۇل كۇنى بۇكىل اعايىن-تۋما اۋلەتتىڭ باس يەسىنە, اۋىل-ايماق سول جەردىڭ اقسا­قا­لىنا, جاسى كىشى ۇلكەنگە ارنايى بارىپ, قول بەرىپ كورىسىپ, ء«بىر جاسىمەن» قۇت­تىقتايدى. ءبىر نارسەگە رەنجىسىپ قا­لىپ, ارا­لاسپاي جۇرگەن جانداردىڭ دا ءبىر-ءبىرى­نىڭ قولىن الىپ, وكپەنى ۇمىتاتىن ءساتى.

سوڭعى جىلدارى كورىسۋ سالتى ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىنا دا تاراي باستاعانىن بايقايمىز. شىنىندا ءدىني دە, ساياسي دا استارى جوق, تازا الەۋمەتتىك, ادامي قارىم-قاتىناسقا قۇرىلعان بۇل مەرەكەنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىن سياقتى.

جالپى, ناۋرىزدىڭ 14-ءىن جەرگىلىكتى قاريالار كوكتەمنىڭ باسى, جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى دەپ سانايدى. اركىم جەكە باسىنىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ وتپەيتىن ەسكى زاماندا بۇل بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ ورتاق تۋعان كۇنى دەسە دە بولعانداي. قول الىسىپ كورىسكەندە ء«بىر جاسىڭمەن!», «جاسىڭ قۇتتى بولسىن!» دەيتىنى دە سوندىقتان.

تاريحقا قاراساق, كورىسۋ ءداستۇرى تەك باتىس قازاقتارىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ كوپ جەرىندە بولعانعا ۇقسايدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بالاسى احات ءوز جازبالارىندا: «14 مارت – ەسكىشە 1 مارت. اكەي ايتتى: «بۇگىن ەسكىشە 1 مارت, قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەيدى. ال جاڭا جىلدىڭ بۇرىنعى اتى – ناۋرىز, بۇل فارسى ءتىلى, جاڭا كۇن دەگەن ءسوز. قوجا-مولدالار ەسكى ادەتتى قالدىرامىز دەپ, قۇربان, ورازا ايتتارىن ۇلىس كۇنى دەگىزىپ جىبەرگەن. ەسكى قازاقشا, ەسكى تۇرىكشە جاڭا جىل كۇنىنىڭ اتى – ۇلىس. جاڭا جىل باسىنىڭ ۇلىس ەكەنىنە مىناداي دالەل بار. « ۇلىس كۇنى قازان تولسا, ول جىلى اق مول بولار. ۇلى كىسىدەن باتا السا, سوندا ولجالى جول بولار» دەگەن...».

ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كورىسۋ كۇنىن جەرگىلىكتى جۇرت «امال» دەپ اتايدى. سوڭعى جىلدارى بۇل مەرەكەنى مايلى قيان جۇرتى وتپان تاۋدىڭ باسىندا ۇران وت جاعىپ, كوپشىلىك ءداستۇرلى شاراعا اي­نال­دىرىپ الدى. «امال» (حامال) – ناۋ­رىز ايىنىڭ كونە اتاۋى. حامال, ءساۋىر, زاۋزا, ساراتان, اسەت, سۇمبىلە, ميزان, اقىراپ, قاۋىس, جەدى, ءدالۋ, حۇت دەپ كەلە­تىن ارابشا اي اتاۋلارىن كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولداناتىن كونەكوز قاريالار ەل ىشىندە ءالى دە بار.

كورىسۋ كۇنىن اتام زاماننان بەرى اتاپ وتەتىن بولسا دا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل مەرەكە زاماناۋي كەس­كىن-كەلبەتىن قالىپتاستىرا قويعان جوق. ايتپەسە, جان بىتكەندى ۇلتىنا, دىنى­نە, جىنىسىنا, الەۋمەتتىك تەگىنە بول­مەيتىن ناعىز حالىقتىق كورىسۋ مەرە­كەسىن ۇلتتى ۇيىستىرۋعا, تاتۋلىقتى ارت­تى­رۋعا باعىتتالعان شىنايى شاراعا اينال­دىرۋعا ابدەن بولار ەدى.

– ءدال وسى كورىسۋ مەرەكەسىن جالپى­حالىقتىق شوۋعا, وقيعالى تۋريزم نىساناسىنا اينالدىرىپ جىبەرۋگە بولار ەدى. مىسالى, UNESCO-دا تىركەلگەن قازاقتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارىن – كيىز ءۇيىن, ايتىسى مەن كۇي ونەرىن, اسىق ويىنى مەن قازاقشا كۇرەسىن, قۇسبەگىلىك ونەرىن, ۇلتتىق داس­تارقان ءمازىرىن ناسيحاتتايتىن عاجاپ شوۋ ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ياعني ەتنوستىق باعىتتاعى فەستيۆال بولۋى كەرەك. مەنىڭشە, بۇل شارانىڭ فيشكاسى, ياعني باستى ەرەكشەلىگى ءدال وسى كورىسۋ سالتىنىڭ اينالاسىندا بولعانى دۇرىس. وسىلايشا, فەستيۆال, شوۋ رەتىندە وتسە, جەرگىلىكتى حالىق قانا ەمەس, كورشىلەس وڭىردەن دە تۋريستەر كەلىپ, قاراجات تۇسەر ەدى. باتىس قازاقستان وبلىسى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 5 گۋبەرنياسىمەن شەكتەسەدى, ول جەردە قازاق مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلار از ەمەس. مىسالى, ۇلتتىق فەستيۆال ناۋرىزدىڭ 14-ىندە باستالىپ, ۇلكەن مەيرام – 22 ناۋرىزعا دەيىن سوزىلسا, ءار كۇن ءارتۇرلى تاقىرىپقا ارنالسا. ارينە, مۇنداي ۇلكەن شارانى ۇيىمداستىرۋعا قاراجات كەرەك. 5-6 جىلعا دەيىن ءوزىن-ءوزى اقتامايدى دا. بىراق تۇراقتى ءارى ءوز دەيگەيىندە وتكىزىپ وتىرسا, ءداستۇرلى شاراعا اينالىپ, كەيىن اجەپتاۋىر قارجى تۇسىرەتىن فەستيۆالعا اينالار ەدى, – دەيدى بەلگىلى ولكەتانۋشى, جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى دامىتىپ جۇرگەن ايبولات قۇرىمباەۆ.

ازىرگە باتىس قازاقستان وبلىسىندا كورىسۋ كۇنىنە جىل سايىن تۇراقتى شارا وتكىزىپ جۇرگەن ءبىر ۇيىم – دادەم اتا – جۇماعازى حازىرەت قورى. حالىقارالىق سامارا-شىمكەنت كۇرە جولىنىڭ بويىن­دا ورنالاسقان دادەم اتا اۋليەنىڭ زيا­راتى – كەڭەس زامانىندا دا باسىنان ادام ارىلماعان كيەلى مەكەن ەدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى نىساندارى تىزىمىنە كىرگەن وسى جەردە جىل سايىن 14 ناۋرىزدا ۇلكەن اس بەرىلەدى. ارنايى شاقىرىلعان ەل اقساقالدارى تورگە شىعارىلىپ, عيبراتتى اڭگىمەلەر ايتىلادى, جاستار باتا الادى. سوڭعى جىلدارى پاندەميا سالدارىنان سايا­بىر­سىپ قالعان كوپشىلىك شارالار قاي­­تا جاندانا باستادى. بۇگىن دە اۋليەلى مە­كەن ابىگەرگە تولى.

جەرگىلىكتى مادەني مەكەمە باسشى­لارىنىڭ حابارلاۋىنشا, ورال قالا­­سىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت الاڭىن­دا تەاترلاندىرىلعان كونتسەرتتىك باع­­دارلاما وتەدى. ءوڭىر باسشىلارى, اكىم­دەر دوستىق ۇيىندە وبلىسقا تانىمال قاريالارعا امانداسىپ, الاڭعا كەلۋى جوسپارلانعان.

«حامال (ناۋرىز) باسىندا قازاق عۇرپىنشا جاڭا جىل كىرىپ, ەسكى جىل شىعادى. ەسكى ءولىپ, جاڭا تىرىلگەندە, ولگەندى ەسكە ءتۇسىرىپ, جاقسى جاعىن, قىلعان جۇمىستارىن ايتىپ وتىرۋ ادەت...» دەپ باستاپ, بەلگىلى اعارتۋشى عۇمار قاراش «دۇرىستىق جولى» گازەتىندە 1918 جىلدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى ەسەبىن بەرگەن ەكەن. ارينە, قازىر دە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەر حالىق الدىندا ەسەپ بەرە باستايتىنى بار. بىراق ول ەسەپ عۇلاما عۇماردىڭ پاراسات-پايىم بيىگىنە جەتە بەرمەيتىنى وكىنىشتى...

ءبىر-ەكى اۋىز ءسوزىمىزدى سول عۇمار قاراشتىڭ عاسىر وتسە دە ەسكىرمەگەن شۋماعىمەن اياقتايىق:

جاڭارعان قۇتتى بولسىن

جىلىڭ, قازاق!

جارقىراپ تۇرسىن

بالقىپ كۇنىڭ, قازاق!

ءار جەردە ازاماتىڭ باس كوتەرسىن,

ەسىتىپ بوستاندىقتىڭ ءۇنىن,

قازاق!

شىرىگەن ەسكىلىكتى وتقا جاعىپ,

ۇشىرسىن كوككە قاراي ك ۇلىن,

قازاق!

بوستاندىق جاڭا تۋعان

كۇن استىندا

كۇنەلتسىن كورمەي قارا ءتۇنىن, قازاق!

قايىرلى, مەيىرىمدى, قۇتتى بولسىن,

جاڭارعان جىلىڭ قازاق,

جىلىڭ قازاق!

باتىس قازاقستان وبلىسى