پاۆلودار وبلىسىندا ءسۇت قابىلدايتىن كاسىپورىنداردىڭ سانى كوپ بولسا دا, بارلىعى دەرلىك تەك ءىرى شارۋا قوجالىقتارىمەن بايلانىس ورناتقان. ەلدى مەكەندەردى, ناقتى ايتقاندا اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, تۇرعىنداردان, جەكە اۋلالاردان ءسۇت جيناۋعا باس اۋىرتقىسى جوق.
قاناتقاقتى جوبانىڭ اقىرى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەكە اۋلادا مال ۇستاعان اعايىنعا قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن ءجيى ايتادى. سەبەبى ىشكى نارىقتى ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن 70-80 پايىز قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندار – قوسالقى شارۋاشىلىقتار.
ءسۇت تاپسىراتىن ءىرى شارۋاشىلىق باسشىلارى دا, ءسۇت قابىلدايتىن كاسىپورىن ديرەكتورلارى دا باعا جايلى ءسوز قوزعاۋعا ق ۇلىقسىز. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ماماندارىمەن اڭگىمە بارى-سىندا باعانى شامالاپ ءبىلىپ الدىق. بەلگىلى بولعانداي, ءىرى شارۋاشىلىقتاردان الىناتىن ءسۇتتىڭ ءار ءليترى 130 تەڭگەدەن كەم ەمەس. ءتىپتى كۇز جانە قىس مەزگىلدەرىندە باعا شارىقتايتىن كورىنەدى. ال قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان قابىلداۋ باعاسى 100 تەڭگەدەن اسىپ كورمەپتى.
ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى باسشىلارىنىڭ بۇعان قاتىستى ايتار ءوز ءۋاجى بار ەكەن. ولار ەگەر ءسۇت ساپاسى جوعارى بولسا, ونى ساتىپ الۋ قۇنى دا ءبىرشاما كوتەرىڭكى بولاتىنىن العا تارتۋدا. ءسۇت ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋى ونىڭ مايلىلىعى مەن قىشقىلدىلىعىنا بايلانىستى. ەگەر ءسۇتتىڭ مايلىلىعى 3,5 پايىز, ال قىشقىلدىلىعى 19 پايىزدان اسپاسا, وندا ءونىم ساپالى دەگەن ءسوز. ءسۇت قابىلداۋشىلار تۇرعىنداردىڭ تاپسىراتىن سيىر ءسۇتى وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىعا المايتىنىن, سالدارىنان شيكىزاتتىڭ شامامەن 10 پايىزى جارامسىز بولىپ قالاتىنىن ايتىپ اقتالادى.
بەلگىلى بولعانداي, الدىڭعى جىلدارى قىسقى ماۋسىمدا ءسۇتتى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە جەكە قوسالقى شارۋا قوجالىقتاردان ءسۇتتىڭ ءار ءليترىن 150 تەڭگەدەن قابىلداعان. ساپاسى دا ءجىتى باقىلانىپتى. دەسە دە, كەيبىر تۇرعىندار سۇتكە سۋ قوسىپ, پايدا تابۋدى كوزدەگەن. سوڭىندا ءسۇت قابىلدايتىن مەكەمەلەر ولاردان ات-تونىن الا قاشىپ, قاناتقاقتى جوبا ءساتسىز اياقتالعان. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات شۇعاەۆ قاناتقاقتى جوبا ءوز ناتيجەسىن بەرمەگەنىن راستادى.
– 150 تەڭگە بارلىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ءسۇتتىڭ ساپاسىن ساقتاپ وتىرعان ءىرى كاسىپورىندارعا تولەنىپ كەلگەن-ءدى. مۇنداي باعانى جەكە اۋلادا بەكىتىپ, ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن ەدىك. ياعني پاۆلودار جانە ۋسپەن اۋداندارىنداعى تۇرعىنداردان ءسۇت 150 تەڭگەدەن جينالدى. بىراق ويىمىز ىسكە اسپادى. سول سەبەپتى پيلوتتىق جوبا توقتاتىلدى. ءسويتىپ, بۇرىنعى باعاعا (100 تەڭگە) قايتا ورالدىق, – دەيدى م.شۇعاەۆ.
«اتامەكەن» وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جومارت سەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا ءتيىمدى باعامەن ءسۇت وتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋىنداعان.
– قازىر ايماعىمىزدا ىرىمشىك شىعاراتىن كاسىپورىندار سانى ارتۋدا. ءبىر ارتىقشىلىعى, ۇساق شارۋاشىلىقتاردان قۇرالعان كووپەراتيۆتەر ءسۇتتى سولارعا ءتيىمدى باعامەن وتكىزۋدە. ايتپەسە, ءىرى ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىتتار ءسۇتتىڭ كولەمى كوپ بولماسا كووپەراتيۆتەرگە اياق باسپايدى, – دەيدى ج.سەمباەۆ.
ء ار اۋىلدا ءسۇت قابىلداۋ ورنى اشىلسا...
بۇگىندە وبلىستاعى ءسۇتتى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن 18 كاسىپورىننىڭ جۇكتەمەسى 75 پايىزدى قۇراپ وتىر. ماسەلەن, ء«سۇت» اق-دا شيكىزاتپەن قامتىلۋ كورسەتكىشى 65 پايىزعا تەڭ. ياعني كەز كەلگەن ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىندا شيكىزاتتىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا. سوندىقتان دا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان ءسۇت جيناۋ ءىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرۋ قاجەت-اق. بۇل تۋراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مويىلجان قاناەۆتىڭ ايتارى بار.
– مەنىڭ ۇسىنىسىم مىناداي: اۋىلداعى اعايىندى قولداۋ ءۇشىن ءسۇتتى سيىرلارى بار ءار اۋىلدا ءسۇت قابىلدايتىن بەكەتتەر اشۋ كەرەك. وندا ءسۇتتى تازالاۋ, سالقىنداتۋ, ساقتاۋ شارالارى ساقتالسا, ءونىمنىڭ ساپاسى ارتىپ, جوعارى باعاعا ساتىلاتىن ەدى. بۇل رەتتە, اۋىل اكىمدەرى تۇرعىنداردان ءسۇت جيناۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعانى ابزال. انتيمونوپوليالىق كوميتەت وكىلدەرى جەكە اۋلادان ءسۇتتى ارزان باعامەن ساتىپ الاتىن ءسۇت زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋى كەرەك. ايتپەسە, ارزانعا باعالانعان ءسۇتتىڭ باعاسى كەيىن ەكى-ءۇش ەسە ءوسىپ, زاۋىت وكىلدەرى تۇرعىنداردىڭ ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرىپ وتىر, – دەيدى م.قاناەۆ.
سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە
سوڭعى جىلدارى ايماعىمىزدا تاۋارلى ءسۇت فەرماسى كوپتەپ سالىنۋدا. وسىلايشا, سان جاعىنان سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارى – رەسپۋبليكادا كوش باسىندا. باستىسى, ساپاسى سان سوقتىرماعانى ماڭىزدى.
سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭاشىلدىققا اياق باسقالى بەرى سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە عانا ەمەس, كۇتىمىندە ەكەنىنە مال باققان اعايىننىڭ كوزى جەتكەندەي. مالدىڭ جەم ازىعى ساپالى بولماسا, ساۋىندى سيىر اسىراۋدىڭ قاجەتى شامالى. مۇنى قاپەرىنە العان پاۆلودار اۋدانىنىڭ شارۋالارى سۋارمالى جەر القابىن ءتيىمدى كادەگە جاراتىپ, جىل سايىن زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋدا.
ماسەلەن, كەڭەس داۋىرىندە اتاعى جەر جارعان روجدەستۆەنسكي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى روزوۆكا اۋىلىنداعى «كيروۆ» جشس-ءى بىلتىر 420 باسقا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاعان. ءسويتىپ, سيممەنتال تۇقىمدى ساۋىندى سيىرلاردىڭ سانىن 1 362-گە جەتكىزىپ, مول ءونىم الۋعا نيەتتى. جاڭانىڭ اتى جاڭا عوي. مۇندا بۇرىنعىداي ەرتەلى-كەش شەلەگىن ارقالاپ جۇرەتىن ساۋىنشىلار جوق. 3-4 ادام عانا جۇمىس ىستەيدى. بارلىق شارۋا اۆتوماتتاندىرىلعان. عيماراتتىڭ ماڭدايشاسىنا «تاۋارلى ءسۇت فەرماسى» دەپ جازىلماسا, سىرتتان كەلگەن بىرەۋ الەۋمەتتىك نىسانعا ۇقساتارى انىق. بۇرىن مال قيىنىڭ ءيسى قولقانى قابىپ, فەرمادان شىققانشا اسىق بولاتىن ەدىك. قازىر ءسۇت فەرمالارىنىڭ تازالىعىنا شىبىن تايىپ جىعىلعانداي, كوڭنىڭ ءيىسى سەزىلمەيدى دە. مالدىڭ تەزەگى اۆتوماتتى تۇردە سىرتقا شىعارىلىپ, كەيىن مينەرالدى تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانىلادى ەكەن. سيىرلاردىڭ استىنا رەزەڭكە جامىلعىلار توسەلىپ, فەرمانىڭ ىشىندەگى تەمپەراتۋرا رەتتەلىپ وتىرادى. ساۋىن ورىنعا كىرگەن سيىرلار اينالما شارباق ارقىلى ءوز ورىندارىنا تۇرا قالادى. ساۋىنشىلار تازا مايلىقتارمەن سيىرلاردىڭ جەلىنىن ءسۇرتىپ, ءسۇت ساۋ اپپاراتتارىن ۇرپىنە كيگىزىپ, ىسكە قوسادى. ءسۇت قۇبىرلارىمەن «اق بۇلاق» اعا باستايدى. وسى جۇمىستىڭ بارلىعى دا كومپيۋتەرمەن باقىلانىپ وتىرادى.
– ەڭ باستىسى – مالدىڭ جەم ازىعى. بۇل ءۇشىن سۋارمالى القاپتى دامىتۋ ارقىلى سۇرلەم, پىشەندەمە سياقتى دارۋمەنگە مول ازىقتى ازىرلەپ جاتىرمىز, – دەيدى «كيروۆ» جشس باسشىسى بولات تاجيەۆ.
سۇتكە سۇرانىس
باسەڭدەمەيدى
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس مامانى ايدوس جاقىپوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ايماقتا ءسۇت باعىتىنداعى شارۋا قوجالىقتاردىڭ يەلىگىندە 346,5 مىڭ باس ءىرى قارا بار. سوڭعى 3 جىلدا وبلىستا 20-عا جۋىق تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلعان.
تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسقانداردىڭ ۇپايى تۇگەل. ءسۇت ونىمدەرىن كاسىپورىندارعا وتكىزۋدەن تۇسەتىن پايدا ءبىر بولەك, مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا دا قاراستىرىلعان. ماسەلەن, وتاندىق اسىل تۇقىمدى سيىر ساتىپ الساڭىز, ءار باسىنا 200 مىڭ تەڭگە دەمەۋقارجى بەرىلەدى. ال تمد ەلدەرىنەن اكەلسەڭىز – 225 مىڭ تەڭگە, اۋستراليا, اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىنەن ساتىپ الىنعان سيىرلاردىڭ ءار باسىنا 400 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا ۇلەستىرىلەدى.
ءسۇتتى كاسىپورىندارعا وتكىزگەنىڭىز ءۇشىن دە سۋبسيديا قاراستىرىلعانى بەلگىلى. قاراجاتتى ءبولۋ ءىسى توننالىق جۇيەمەن ەسەپتەلەتىندىكتەن, ءار كيلو سۇتكە 10-35 تەڭگە ارالىعىندا دەمەۋقارجى بەرىلەدى. سونداي-اق قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىستارىن وڭ جولعا قويعان شارۋالار دا اقشاسىز قالمايدى. سىيىمدىلىعى 400 باستان جوعارى تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن سالعاندارعا ينۆەستسۋبسيديا تولەنەدى.
قورىتا ايتساق, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان ءسۇت جيناۋ ءىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرسا, شيكىزات تاپشىلىعى جويىلار ەدى. اۋىلداعى مال ۇستاعان اعايىن دا مول تابىسقا كەنەلەرى ءسوزسىز. ال ءسۇتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ, مال ازىعىن رەتتەۋ, ءسۇت قابىلدايتىن بەكەتتەر اشۋ جانە تاعى باسقا شارۋالار قولعا الىنسا دەگەن تىلەك بار.