قوعامعا ءوزىڭنىڭ كەرەكسىز ءھام قىزىقسىز ەكەنىڭدى سەزىنۋ, اسىرەسە شىعارماشىل ادامدارعا وتە اۋىر. ال بۇل شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلسەڭىز, ءتىپتى سۇمدىق. گەرمان گەسسەنىڭ «اۆتورلىق كەشىندەگى» جازۋشى-كەيىپكەردىڭ كۆەربۋرگ قالاشىعىنا جاساعان ءساتسىز ساپارى ەسىڭىزدە بولار. وقىرماندارمەن كەزدەسۋگە بارعان جاس اۆتور بۇكىل قالا ءوزىن كۇتىپ وتىر دەپ ويلايدى, الايدا ول كەشكە ەشكىم كەلمەيدى. اڭگىمە عاسىر بۇرىن جازىلسا دا, بۇگىنگى قوعاممەن ءبىر ۇقساستىعى بارداي كورىنەدى. القيسسا.
ول وسى ادەبي كەزدەسۋگە ەرەكشە ىقىلاسپەن كەلە جاتتى: جول بويى ادەبيەت تۋرالى, ادامداردىڭ ءسوز ونەرىنە دەگەن قۇرمەتى تۋرالى, كوركەم شىعارمانىڭ قوعامنىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە, ىزگىلەنۋىنە اسەرى تۋرالى ويلادى. ەرتەڭگى بولار كەزدەسۋدە وقىرماندارعا ۇسىناتىن شىعارمالارىن دا پىسىقتادى. الىس شالعايداعى كىشكەنتاي ءوڭىردىڭ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىن ەلەپ, ەسكەرىپ, ادەبي جيىن ۇيىمداستىرىپ جاتقانىنا ريزا بولدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءالى دە ادەبيەتكە قىزىعاتىنىنا, باعالايتىنىنا ءىشى جىلىدى. سول ءۇشىن ۆوكزالدان تۇسە سالا كۇتىپ العان فراۋر شيفەلباينعا الاقانداي كۆەربۋرگتە ادەبي كەشتەر وتكىزەتىن ۇيىم بارىنا قۋانىشتى ەكەنىن ايتتى. ال تاپ-تازا بۋرجۋاز شيفەلباين ونىڭ بۇل كوڭىل كۇيىنە اسا تاڭعالماعان كەيىپتە ءارى قوناقتاردى قارسى الىپ, شىعارىپ سالۋعا ابدەن ۇيرەنگەن قالىپتا ء«بىز جۇمىسسىز وتىرمايمىز عوي» دەپ سىپايى قايىرادى. اقيقاتىندا, فراۋر كۇتىپ العان كەش يەسىنىڭ كىم ەكەنىن, نەمەن اينالىساتىنىن دا بىلمەدى. بالكي, وعان ونىڭ ماڭىزى جوق...
جازۋشىعا شيفەلبايننىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, ءوزىن ۇستاۋى, مادەنيەتى, بۋرجۋازدىق ءومىرى, ءتىپتى ايەلى مەن ۇيىندەگى جيھازدارىنا دەيىن ۇنادى. ول, اسىرەسە اس ۇستىندە ادەبي اڭگىمە ايتۋدان قاۋىپتەنەتىن. «يورن ءۋلدى وقىدىڭىز با؟» نەمەسە «تولستوي مىقتى ما, الدە گانگحوفەر مە؟» دەگەن ساۋالدار ونىڭ تابەتىن قاشىراتىن. الايدا بۇل ۇيدەگى تۇسكى استا تىنىشتىق پەن ۇيلەسىم عانا بولدى. تەك ءۇي يەلەرى داستارحانداعى جاس ۇيرەك ەتى تۋرالى پىكىرىن سۇراعان كەزدە: «بۇل, ادەتتە جازۋشىلار اسا قىزىعا بەرمەيتىن تاقىرىپ», دەدى. سوندا عانا فراۋ شيفەلباين شانىشقىسىن تومەن ءتۇسىرىپ, وعان ۇلكەن دومالاق كوزدەرىمەن تاڭدانا قاراپ:
– ياعني ءسىز تاعى جازۋشىسىز با؟ – دەپ سۇرايدى.
فراۋ بۇل جولى دا, ادەتتەگىدەي الەم ەلدەرىن ارالاپ, بايانداما وقيتىن بىرەۋ دەپ ويلاعان ەكەن. ءتىپتى باۆار حالىق اندەرىن ورىنداپ, بي بيلەگەن بۇرىن كەلگەن ەميلدى ەسكە تۇسىرەدى. وسىلايشا, قوناقتىڭ جازۋ جازاتىنى بەلگىلى بولعان سوڭ ءۇي يەلەرىنىڭ ءىلتيپاتى ارتىپ, شىعارماشىلىعىنا قىزىعا ءتۇستى.
– ال ءسىز, نەگىزىنەن نە جازاسىز؟ تەاترعا ارناپ پا؟
– جوق, تەاترعا ءالى جازىپ كورمەدىم. تەك اڭگىمەلەر مەن ولەڭدەر.
– بۇل سۇمدىق قيىن شىعار ءيا؟
...بۋرجۋيلاردىڭ بۇل تاڭعالىسى ءتىرى جازۋشىنى ومىردە العاش كورگەندەي اسەر قالدىردى. ۇستەل باسىنداعى ادامدى جازۋشى دەگەنگە قيماي ءارى ويداعى كۇدىكتى دە جاسىرا المادى.
– دەگەنمەن ءسىز تولىق ءبىر كىتاپ جازبايتىن بولارسىز...
– مەن, ءتىپتى بىرنەشە «تولىق» كىتاپ جازىپ ۇلگەردىم.
بۇدان كەيىن ءۇي يەلەرى شىنىندا دا ويلانا باستادى. قالاعا كەلگەن قوناقتىڭ جازۋشىلىعىن مويىنداعان سوڭ, كوڭىلدەگى توڭ ءجىبىپ, توست كوتەرىلدى.
ال ارعى بولمەدەگى ۇلكەن توردا تورىعىپ توتىقۇس وتىردى. ول كوبىنەسە ءتۇس اۋعان ۋاقىتتا سويلەيدى. ومىرىندە مۇنداي توتىقۇستى العاش رەت كورگەن جازۋشىنى ونىڭ كۇندەلىكتى ءوزىن قالاي ۇستايتىنى قىزىقتىردى. ونىڭ باقىتىنا قاراي, كوپ وتپەي-اق ءۇي يەلەرىنىڭ كوزدەرى ىلىنە سالىسىمەن توتىقۇس تا ءوز داۋسىن ەستىرتتى. سويلەگەندە دە جالپى ادامزاتقا وتە تانىس ءسوز ايتتى. «و قۇدايىم... قۇدايىم... قۇدايىم... مەنىڭ».
جاس اۆتوردى قوناق ەتكەن شالعاي مەكەندەگى بەيتانىس جاننىڭ ۇيىندەگى كەزدەيسوق توتىقۇستىڭ قۇدايدى اتاپ, تاڭعالۋىنا نە سەبەپ؟ الدە بۇل تاڭعالۋ ەمەس, سول قوعامنىڭ سىرىن اشار ءسوز بە؟
ءۇي يەسى وعان كىشكەنتاي شكافتاعى كىتاپحاناسىن كورسەتتى. ءيا, جازۋشىنىڭ ايتەۋىر ءبىر كىتاپ وقىعىسى كەلدى. كەيدە وسىنداي ءۇي سورەلەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار كەزدەسىپ جاتادى. ول سولاي دەپ ۇمىتتەندى. الايدا وندا ەكى ءان جيناعى, «ەلدەر مەن تەڭىزدەر تۋرالى» كىتاپتىڭ ءۇش سەرياسى, بريۋسسەلدەگى بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ كاتالوگى مەن فرانتسۋز ءتىلىنىڭ قالتاشا-سوزدىگى تۇر ەكەن. ارينە, شاڭ باسقان.
فەرەين حاتشىسى وعان الداعى كەشتىڭ بيلەتتەرى ساتىلماي جاتقانىن حابارلايدى. ياعني ءتىپتى جالعا العان زالدىڭ اقىسىن تولەي الماۋلارى مۇمكىن. سوندىقتان اۆتورعا بەرىلەتىن قالاماقىنى كىشكەنە ازايتۋدى سۇرادى. ال زالدىڭ بەزەندىرىلۋىنە تيىسپەدى: سونداعىسى ەكى تۋ. ول ەكى تۋ مىندەتتى تۇردە تۇرۋى كەرەك.
كەش قارايا ۇيدەگى ۇشەۋ ادەبي كەش وتەتىن جەرگە قاراي اياڭدادى. كوشەدەگى قالىڭ ادامعا اۆتور تاڭعالدى: «مىنا ءنوپىر حالىق مەنىڭ كەشىمە بارا جاتىر ما؟..»
الايدا ولار ءبىرىنشى قاباتتاعى سىراحاناعا بەت العان ەدى. ال ادەبي كەشكە شىققان ۇشەۋ تىم-تىرىس تۇرعان ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلدى.
«مەن حاتشىعا جاقىندادىم.
– ايتىڭىزشى, كورەرمەن مەنىڭ كەشىمدى قالاي ەلەستەتەدى؟ – دەدىم اسىعا. – مەنىڭشە, ادەبي كەشتەن باسقاسىنىڭ ءبارىن».
زال, شامامەن جيىرما قاتار ورىنعا ارنالعان. الايدا بۇل كەشتە ونىڭ ءۇش-تورتەۋى عانا بوس ەمەس ەدى. ارينە, الدىڭعى قاتاردا ەرلى-زايىپتى شيفەلبايندار وتىر.
«قۇدايدىڭ قولداۋىمەن كەشتى ولەڭمەن باستادىم. ءبارى تەبىرەنە تىڭداپ وتىر, بىراق... اياعىمنىڭ استىنان بارابان ويناپ, سىراحانا كەشىنە جينالعانداردىڭ شۋلى داۋىسى ەستىلىپ جاتقاندا كەلەسى ولەڭدى وقىعانىم دۇرىس پا؟..»
ول ساناۋلى كورەرمەنگە زەر سالدى: كۇلگەن, تۇسىنبەگەن, تاڭعالعان ءھام قاتۋلى ادامداردىڭ ءجۇزىن كوردى. جاڭا كىرگەن التى تۇرعىن دا رەنجىگەن كەيىپتە تۇككە تۇرعىسىز كەشتەن تۇرا قاشتى.
ونىڭ كۆەربۋرگتەگى العاشقى كەشى وسىلاي اياقتالدى. تراگەديامەن.
«ۇيىقتاماي تۇرىپ مەن كورشى بولمەدەگى شامدى جاعىپ, قۇس وتىرعان تورعا جاقىندادىم. وسى قۇرمەتتى بۋرجۋازدىق ءۇيدىڭ ومىرىنە ابدەن جاراسقان كارى توتىقۇستى ەستيمىن دەپ ۇمىتتەندىم. ەگەر ىشتە ءبىر ايتارى بولسا, ول مىندەتتى تۇردە شىعادى. پايعامبارلاردىڭ بەينەسى بار, اقىندار ولەڭ جازادى, ال بۇل ۇيدە ءبىر داۋىس بار, ول مىنا قۇستىڭ شىرىلىنان بىلىنەدى. قۇداي وعان جاراتىلىستى جىرلاسىن دەپ داۋىس بەرگەن».
كەيىپكەردىڭ قالاعانى ورىندالدى: شام جارىعىنان ۇركىگەن قۇس ۇيقىلى-وياۋ قالىپپەن قاناتىن كەرىپ, ءدال ءبىر ادام داۋىسىمەن ەسىنەي وتىرا ساڭق ەتتى. «و قۇدايىم...قۇدايىم...قۇدايىم...مەنىڭ».
كوركەم ادەبيەتتەن, جالپى, شىعارماشىلىق ورتادان جالىققان, بەزىنگەن, شارشاعان قوعام ءار داۋىردە دە بولدى. گەرمان گەسسە كەيىپكەرىنىڭ باسىنان وتكەن وكىنىشتى وقيعا بۇگىنگى قازاق قوعامىنا دا تاڭسىق ەمەس. بۇل شىندىقتى, بالكي, ەلىمىزدىڭ شالعاي وڭىرىندەگى ءبىر ۇيدە توردا تورىعىپ وتىرعان توتىقۇس ايتىپ جاتقان بولار...