رەسمي ستاتيستيكا وتاندىق نارىقتاعى ينفلياتسيا ءوسىمىن قالىپتى دەڭگەيدە دەپ كورسەتكەنىمەن, باعانىڭ قۇبىلۋى بۇقارانىڭ قالتاسىنا سالماق سالىپ وتىرعانىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. قازىر ەل ۇكىمەتى نارىقتاعى باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. الايدا تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ قۇنى ارزاندار ەمەس. كەرىسىنشە, ايماقتاردا قۇننىڭ كۇرت كوتەرىلۋى, اسىرەسە ازىق-تۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ ءوسۋى بايقالۋدا.
جاقىندا ەل ۇكىمەتى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا كەڭەس وتكىزگەن-ءدى. وندا وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى, تۇراقتاندىرۋ قورلارىنداعى ءونىم قورى جانە مونوپولياعا قارسى شارالار قارالدى.
– جەكەلەگەن كوتەرمە-بولشەك ساۋدا بازارلارىندا باعانى نەگىزسىز كوتەرۋ بايقالۋدا. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ينفلياتسياعا اسەر ەتەدى. بۇل سالادا قاداعالاۋ ورگانىمەن بىرگە ءتارتىپ ورناتۋ قاجەت. جەدەل شارالاردان باسقا, وندىرۋشىلەردىڭ كوتەرمە-بولشەك بازارلارىنا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى زاڭنامالىق نورمالاردى بەلگىلەۋدىڭ جۇيەلى شارالارىن ازىرلەۋ قاجەت, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ.
وسى جيىندا پرەمەر-مينيستر بارلىق وبلىستار بويىنشا نارىقتاعى باعا قۇبىلۋىنىڭ بايقالعانىن ايتىپ, قىمباتشىلىقتىڭ بارىن مويىندادى. دەمەك وڭىرلەردە جاعداي دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە بولماسا دا, شۇعىل شارالار قابىلداۋعا دەيىن جەتكەنى انىق. جۇرت ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا ءۇمىت ارتىپ, ەلدە باعانىڭ ودان ءارى شارىقتاۋىنا جول بەرىلمەيتىنىنە جانە تىرشىلىككە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك پەن باسقا دا تاۋارلاردىڭ تاپشىلىعى بولمايتىنىنا سەنەدى. الايدا بۇل جەردە باعانىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولىپ وتىرعان فاكتورلار رەتىندە بىرنەشە مىسالدى ەسكەرگەن ءجون سەكىلدى. مىسالعا, نارىقتاعى تۇتىنۋ سۇرانىسىنىڭ ارتۋى تاۋار باعاسىنا اسەر ەتەتىنى انىق. ياعني ساۋدا سورەلەرىندە تۇرعان تاۋاردىڭ قۇنى كۇن وتكەن سايىن ءوسىپ, قۇبىلىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز. بىلاي قاراعاندا, تۇتىنۋشى ساتىپ الاتىن تاۋار كولەمى بۇرىنعىشا, بىراق كەزەكتى ساتىپ الۋ كەزىندە ونىڭ باعاسىندا 5-10 تەڭگە الشاقتىق پايدا بولىپ وتىرادى. دەمەك مۇنىڭ ارتىندا باعانىڭ كوتەرىلۋىنە مۇددەلى تاراپتاردىڭ تۇرعانى انىق.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ «باعانىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋى بايقالادى» دەۋىنە دە وسى جاعداي تۇرتكى بولسا كەرەك. ياعني ەندى ۇكىمەت قىمباتشىلىقپەن كۇرەسۋ كەزىندە تاعى ءبىر نارسەنى ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. ونىڭ ماڭىزدىسى – ساۋدا نارىعىنداعى ارالىق دەلدالداردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ. اشىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلدەگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ بارلىق باعىتىندا دەلدالدىق ارەكەت ۇلەسى بار ەكەن. ونىڭ انىق مىسالىن جاقىندا عانا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ تەمىر جول بيلەتتەرىن ساتۋ بويىنشا دەلدالدىق قىزمەت كورسەتەتىن جەكە كومپانيالارمەن اراداعى كەلىسىمشارتتى ۇزگەنىنەن كورۋگە بولادى. ناتيجەسىندە, پويىزدارداعى بيلەت قۇنى ايتارلىقتاي ارزاندادى. ءدال سول سياقتى ىشكى نارىقتى دايىن تاۋارمەن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەدە دە دەلدالدىقتىڭ تامىرى تەرەڭدەپ العانى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ كەسىرىنەن تاۋار ءوندىرۋشى مەن ساتۋشى اراسىندا باعا الشاقتىعى پايدا بولىپ, ەكى ورتادان تابىس تاباتىنداردىڭ قالتاسى قالىڭداپ وتىرعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەنى ۇكىمەتتىڭ جالپى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا كوتەرگەن ەدى. الماتى وبلىسىنداعى «التىن وردا» بازارىنىڭ كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ وزەگىنە اينالعانىن مىسالعا العان ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنداعى زاڭسىز دەلدالدىققا توسقاۋىل قويۋدى ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىردى.
– ساۋدا-ساتتىقتاعى ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالاتىن كەز كەلدى. مىسالى, 3 ميلليون ادام تۇراتىن الماتى قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تۇتىنۋ تاۋارلارىن كوبىنە «التىن وردا» بازارىنان الادى. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدەرىنە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, بازاردا ءتارتىپ ورناتۋدى تاپسىرامىن. بۇل جەر پايداكۇنەمدەر ءۇشىن ناعىز مايشەلپەككە اينالعان. بۇعان الماتىداعى قاڭتار وقيعاسى كەزىندە انىق كوز جەتكىزدىك. بۇل – باسقا وڭىرلەرگە دە قاتىستى ماسەلە. قاجەت بولسا, بۇل جۇمىسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتسالىسسىن. ەكى اي ۋاقىت بەرەمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
شىنىمەن دە, «التىن وردا» بازارىنداعى جاعداي كۇردەلى. ءبىز مۇنى ساۋدا الاڭىنا ارنايى بارعان كەزىمىزدە كورگەنبىز. جالپى, بازارداعى احۋال جايىندا بۇعان دەيىن تولىق جازعاندىقتان, وعان قايتا توقتالمايمىز. ال اۋماقتان ساۋدا نۇكتەلەرىن جالعا الىپ وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ وسى دەلدالداردىڭ ءجونسىز ارەكەتىنەن تاۋار قۇنىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولاتىندىقتارىنا كۋا بولعان ەدىك. مۇنداعى ساۋداگەرلەر تاۋار قۇنىنا 50 تەڭگە كولەمىندە عانا ۇستەمەاقى قوساتىندارىن ايتادى. الايدا بازار ىشىندەگى كوتەرمە باعا مەن بولشەك ساۋدا باعاسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي ەكەن. مىسالعا, كوكونىس ساتۋشىلار تاۋار يەسىنىڭ قاپتالعان ونىمدەرگە قوياتىن باعاسى تومەن بولعانىمەن, ونىڭ ساۋدا سورەسىنە كەلگەندەگى قۇنىنىڭ كوتەرىلىپ كەتۋىنە نارازى. سالىستىرۋ ءۇشىن الساق, سىرتتان قاپپەن اكەلىنەتىن تاۋاردىڭ ءار كيلوسى, ونىڭ ىشىندە پيازدىڭ كوتەرمە باعاسى 70 تەڭگە, كارتوپتىڭ قۇنى 180 تەڭگە, ءسابىزدىڭ باعاسى 140 تەڭگە, ال قىرىققاباتتىڭ قۇنى 240 تەڭگە بولسا, ولاردىڭ ساتىلىمداعى باعاسى وزگەرىپ, بىردەن قىمباتتاپ شىعا كەلەدى. قازىر پاۆيلوندارداعى كارتوپ پەن ءسابىزدىڭ ءار كيلوسى – 250 تەڭگە, پياز – 160 تەڭگە, قىرىققابات 350 تەڭگە كولەمىندە ساتىلىپ جاتىر. جانە بۇل باعانى ساتۋشىلار ويدان شىعارىپ وتىرعان جوق. اراداعى ءتۇسىمدى دەلدالدار بەلگىلەيدى. ال ساتۋشىلار كوتەرمە باعا مەن بولشەك باعانىڭ اراسىندا مۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ بولۋى تۇتىنۋشىعا اۋىر تيەتىنىن بىلسە دە, بازاردى ۋىسىندا ۇستايتىن دەلدالدارعا قارسى ءۋاج ايتا الماي وتىر. ياعني كاسىپكەرلەر ساتقان تاۋارىنىڭ ءار كيلوسىنا 50 تەڭگە قوسقانىمەن, ناقتى كورىنىستەگى باعانىڭ ايىرماسى ءبارىبىر ءبىلىنىپ تۇر. قاراڭىز, كارتوپتىڭ كوتەرمە باعاسى 180 تەڭگە بولسا, بولشەك ساۋداداعى قۇنى – 250 تەڭگە. دەمەك اراداعى 70 تەڭگە دەلدالدىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ وتىر دەگەن ءسوز. ەگەر بازارلارداعى وسىنداي ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالىناتىن بولسا, تاۋار قۇنىنىڭ قانشالىقتى تومەندەيتىنىن تاعى دا ەسەپتەپ كورىڭىز...
ايتپاقشى, الماتى وبلىسىنىڭ اتقارۋشى بيلىگى تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالۋ ماقساتىندا ۇلكەن ءبىر ءىستى قولعا الىپ جاتىر. بۇيىرسا, ايماقتا ا+ كلاستى اۆتوماتتاندىرىلعان, الاڭى 200 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن ءىرى لوگيستيكالىق حاب سالىنادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وبلىسقا 200 ملن دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 1,5 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار. جاقىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ پەن «AIRBA FF» جشس ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, «تەحنودوم» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ەدۋارد كيم وسىنداي مەموراندۋمعا قول قويدى. كەزدەسۋدە ق.بوزىمباەۆ وسى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ءوڭىردىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتىن دامىتىپ قانا قويماي, تۇتاستاي العاندا وبلىس ەكونوميكاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى ناتيجە بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل – الماتى وبلىسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وتە تارتىمدى ءارى ماڭىزدى جوبا. ءبىزدىڭ اگرارلىق سالاداعى شارۋاشىلىقتارىمىزعا ءوز ءونىمىن وتكىزۋگە جاعداي جاسايدى. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندەگى ءونىم كولەمىنىڭ 28-30 پايىزىن الماتى وبلىسى وندىرەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. كەشەن 1 500 ادامعا جۇمىس بەرەدى. نىسان ورنالاساتىن ىلە اۋدانىندا 300 مىڭنان استام ادام تۇرادى, ال وبلىستاعى حالىق سانى 2,2 ملن ادامعا جەتتى. لوگيستيكالىق كەشەن جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن قارجىلاي قولداۋ قۇرالدارى اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە جاعداي جاسايدى, – دەيدى ق.بوزىمباەۆ.
الماتى وبلىسى