پوليگون زاردابىن ءوز باسىنان وتكەرگەن ەل عانا سەزىنە الادى

قازاقستان – جاھاندىق قارۋسىزدانۋ باستاماشىسى

ەڭ العاش سەمەي قالاسىنا كەلگەن ساپارىندا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بىرقاتار شارالارىنا قاتىسقان, سول قوزعالىستىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعان قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى امانتاي دوعالاقوۆ 2009 جىلى سەمەيدە وتكەن «بەيبىتشىلىك ميسسياسى» ميتينگىسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن دە تىكەلەي كەزدەسكەن بولاتىن. سول جيىندا ەلباسى العاش رەت سىناق بومباسى جارىلعان 29 تامىز كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋدى ۇسىنىپ, بۇل ۇسىنىس بۇۇ تاراپىنان تولىق قولداۋعا يە بولدى. ءبىز ءساتى كەلۋىنە وراي «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسى ەڭ العاش رەت قالاي باستالدى جانە سەمەي سىناق پوليگونى قالاي جابىلدى, مىنە, وسى ماسەلەلەر جونىندە ەڭ العاشقى كوزكورگەن كۋالەردىڭ ءبىرى امانتاي دوعالاقوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – امانتاي ايتمىرزا ۇلى, بيىل «نەۆادا-سەمەي» حالىق­ارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنا 25 جىل تولىپ وتىر, شيرەك عاسىر بۇرىن حالىقارالىق ماڭىزى بار وسى ىسكە قالاي كەلدىڭىز؟ – مەن ول كەزدە وبلىستاعى جاڭاسەمەي اۋدانىندا باسشىلىق قىزمەتتە ەدىم, وسى ىسكە بۇكىل حالىق بولىپ كىرىسكەن سوڭ, قوز­عالىستىڭ ءوز اۋدانىمىزداعى ءتور­اعاسى رەتىندە سايلاندىم. بۇكىل حالىق جۇمىلىپ, ميتينگكە شىعا باستادىق. قۋعىن­داۋعا ۇشىرادىق. 1991 جىلى 29 تامىزدا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي پوليگونىن تاريحي جارلىعىمەن جاپقان كەزدە ءبىز ءۇشىن اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن ەدى. بۇل كۇندى مەن كوزىمە جاس الىپ تۇرىپ ەسىمە تۇسىرەمىن. ءبىر كۇنى اۋدانىمىزعا قاراستى ءشۇلبى كەنتىندەگى «ەنەرگەتيك» كينوتەاترىنا اقىن ولجاس ءسۇ­لەيمەنوۆ كەلگەلى جاتىر دەگەن حابار الدىق. ايتا كەتەيىن, شۇلبىدە گەس بار, ول كسرو كولەمىنە ماڭىزدى قۇرى­لىس. ونى قاداعالايتىن ەرتىس­گەس­ستروي باسقارماسى تىكەلەي ءماس­كەۋگە باعىناتىن. اۋدان باسشىسى بولعاندىقتان, قاراماعىندا 5 مىڭداي جۇمىسشىسى بار كاسىپ­ورىن تىرلىگى دە مەنىڭ نازارىمدا. ەرتىس-گەسستروي باسقارماسىنا قاراستى وسى باستى جۇمىس ور­نى ءشۇلبى گەس-ءى بولاتىن. تۇر­عىن ۇيلەر, ەلەكترستانسالارىن, كاسىپ­ورىندار سالۋمەن اينالىسادى. ونىڭ ۇستىنە ەرتىس-گەسسترويعا بۇكىل كسرو بويىنشا جۇمىسشىلاردى اكەلدى. شىنى كەرەك, قازاق بولعان سوڭ بۇكىل اۋدان, اۋىل بولىپ كوكونىس, ەت, سۇتپەن قامتاماسىز ەتىپ, اسىراپ وتىردىق. ءبىزدىڭ اۋىلىمىزدىڭ دا جاستارى سوندا جۇمىس ىستەدى. جۇمىسشىلار نەگىزىنەن سەرەبريانسك, سەمەي, ءشۇل­بى, تالدىقورعان, وسكەمەن, تەكەلى, رۋبتسوۆسك, قاپشاعاي, تيۋ­مەن وب­لى­­سىنداعى سۋرگۋت قالا­لا­رىندا ماڭىزدى نىساندار, گيدروەلەكترستانسالار سالدى. سونداي-اق, سە­مەيدە جەو-1 مەن جەو-2-ءنى كەڭەيتتى. 1989 جىلدىڭ اقپان ايى بولاتىن. كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا سايلانۋ بارىسىندا شۇلبىدەگى سايلاۋشىلارىمەن جۇزدەسۋگە اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ كەلدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, جەرگىلىكتى «ەنەرگەتيك» كينوتەا­ترىندا كەزدەسۋ ءوتتى. شىعار­ما­شىلىعى جايلى اڭگىمەلەي كە­لە ۇلتتار دوستىعىنا وراي جولدارى بار ولەڭدەرىن وقىدى. ماعى­ناسىندا قازاقستانعا ءارتۇرلى جولدارمەن, سەبەپتەرمەن كەلگەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاعدىرىنا دەگەن باۋىرمالدىق, جاناشىرلىق بار. شىنى كەرەك, ولەڭ ماعان قاتتى اسەر ەتتى. قازاقى داستارقان جايىپ, ولجاستى ۇلتتىق سالت-داستۇرگە ساي كۇتىپ جاتىرمىز. مەن اۋدان باسشىسى رەتىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعىنا جاۋاپ بەرەمىن. وسىلايشا, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جولىندا «سەمەي-نەۆادا» حالىقارالىق انتيادرولىق قوز­عالىسىندا بىرگە جۇمىس ىستەي باستادىق. – سوعىستان سوڭعى كەزەڭ, ەلۋىن­­شى جىلداردىڭ باسىندا سەمەيدەگى جارىلىستار حالىق ءۇشىن تىم تۇسىنىكسىز بولعان ەدى. قان مايداننان ابدەن ەسەڭگىرەپ قالعان قازاق اۋىلدارىنىڭ جاعدايىنا ەشكىم ءمان بەرمەدى. بىردەن سىناق جارىلىستارى باستالدى. كسرو-نىڭ اسكەري-وندىرىستىك كەشەنى قۋاتتىلىعى جاعىنان كۇشەيىپ, ەكونوميكاعا عانا ارالاسىپ قوي­ماي, عى­لىم­دى دا ءوز باعىتىندا دامى­تۋعا كۇش سالدى. – نەسىن ايتاسىڭ, 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا باسىمىزعا قاسىرەت ءتوندى. مەن 1946 جىلى پوليگون ماڭىنداعى ساربۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. كوزىمدى اشقالى قىرىق جىل بويى كورگەنىم اتوم جارىلىسى. اۋىلىمىزدا ىشتەن كەمتار بولىپ تۋعاندار, وزىنە ءوزى قول سالعاندار شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتتى. ءبىزدىڭ اۋىلدا اسكەري ادامدار پايدا بولا باستادى. ولار بىزگە اتوم جارىلادى دەپ ايتا ما؟ جوق, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن تىڭ قادامدار جاساپ جاتىرمىز دەپ قويادى. كەيدە بىزگە كەلىپ تۇسىندىرەدى. جەر قوزعالۋى مۇمكىن, بىراق قورىقپاڭىزدار, ەسىك-تەرەزەنى, پەشتىڭ اۋزىن مىقتاپ جاۋىپ, دالاعا شىعاسىزدار, دەيدى. بومبا جارىلادى دەمەيدى. دەگەن كۇندە دە ءبىز قايدا بارامىز. مەن ەس ءبىلىپ, ءوزىم شامالاس بالالارمەن ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن كەزىم. جارىلىس بولار كەزدە ءبىزدى جيناپ الىپ, ارتەزيان قۇدىعى دەگەن جەردەگى شۇڭقىرعا الىپ كەلىپ, ەتپەتىمىزدەن جاتقىزادى. ءۇستىمىزدى ودەيالمەن جابادى. بىراق, بار بولعىر بالالار ويناپ, نە بولادى ەكەن كورەيىكشى دەپ قىزىعىپ, بەتىمىزدى اشىپ تاستايمىز. ورنىمىزدان تۇرىپ كەتەمىز. الدىمەن شىنىندا دا جەر قوزعالادى, اسپاننان ۇلكەن ساڭىراۋقۇلاق شىعادى. جىلى ءبىر لەپ كەلەدى. سويتسەك, بۇل رادياتسيا ەكەن عوي. ونى قايدان بىلەيىك. ادامدار جەر سىلكىنىپ باسىلعانشا 5-10 مينۋت دالادا تۇرادى. ال جان-جانۋارلار, ءتىلسىز ماق ۇلىق بىردەمە سەزگەندەي شىڭعىرىپ, ۇلىپ ەستەرى شىعىپ كەتەدى. يتتەر مەن سيىرلار قوسىلا توپىرلاپ تاۋ-تاسقا قاشقانىن سول كەزدە كوردىك. – جەر-دۇنيەنى تىتىرەنتكەن يادرو­لىق پوليگون جابىلعانمەن, جاراسى جازىلماعان جەر مەن قايعى شەككەن ەل قالدى عوي. ءسىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­­دا جۇمىس ىستەپ ءجۇردىڭىز, قولى­ڭىز­دا قانداي اقپاراتتار بولدى؟ – سەمەي پوليگونىنىڭ اۋما­عى 18,5 مىڭ شارشى شاقى­رىمدى قۇرادى. قۇرامىنا سە­مەي, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىس­تارىنىڭ كەيبىر اۋداندارى كىردى. رەسەيدىڭ ومبى, توم قالالارى دا جاقىن ورنالاسقان. سەمەي پوليگونىنان 1,5 ملن. ادام زار­داپ شەكتى. مىڭداعان ادام مۇگەدەكتىككە ۇشىرادى. 1997-1998 جىلدارى بۇۇ شەشىمىمەن بىزگە دونورلىق كومەك رەتىندە 43 ملن.دوللار بەرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. 1999 جىلى توكيو كونفەرەنتسيا­سىندا دونورلىققا جاپونيا, شۆەيتساريا, اقش ەلدەرى قوسىلدى. سەمەي جەرىنىڭ باستى ەكولوگيالىق پروبلەماسى تەك قانا يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زارداپتارى. بۇرىنعى پوليگون اۋماعىن سوعىس اتومىنان بەيبىت اتومعا كوشىرۋ ماقساتىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن كۋر­چاتوۆتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلىپ, ءوز جۇمىسىن باستاعان ەدى. ورتالىق ديرەكتورى, عالىم ەرلان باتىر­بەكوۆپەن كەزدەسۋىمىزدە بەلگىلى بولعانداي, بۇرىنعى پوليگون جەرى قازىر ءۇش اۋدانعا بولىنگەن. ءبىرىنشىسى ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى بار, تۇرعىندارعا ءومىر سۇرۋگە جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى بولسا, ەكىنشىسى ءالى دە بولسا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جاراسى جازىلماعان جەرلەر. ال ءۇشىنشى اۋدان تىيىم سالىنعان, ياعني ادام اعزاسىنا قاتەرلى رادياتسيالىق بولشەكتەرى باسىم ءوڭىر بولىپ تابىلادى. يادرولىق پوليگوننىڭ زارداپتارى وڭاي كەتە قويمايتىنى انىق. جەردى تازارتىپ, حيروسيما, ناگاساكي قالالارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. قازاق­ستاننىڭ عىلىمى جەتە دامىعانى ءجون. ارينە, بۇل رەتتە ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىق اكادەميك ەرلان عادىلەت ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن تىڭعىلىقتى جۇمىستار جاساپ جاتىر. بىراق مۇنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكولوگيالىق پروبلەما ەكەندىگىن ۇمىتپاعان ءجون. 1998 جىلى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زارداپتارىن جويۋ ءۇشىن بۇۇ-نىڭ 53-سەسسياسىندا قابىلدانعان قۇنى 7,8 ملن. اقش دوللارى تۇراتىن 6 ەكولوگيالىق جوبانىڭ بىرەۋى عانا جۇزەگە استى. ول – «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى جەردى پايدالانۋ ستراتەگياسى». جاقىندا عانا جۇرگىزىلگەن راديولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعانىنداي, شاعان وزەنى تريتي راديويزوتوبىمەن لاستانعان. وزەننىڭ ۇستىڭگى قاباتىنىڭ كەيبىر بولىكتەرىندە زياندى زات قالىپتى مولشەردەن 40 ەسەگە ارتىپ كەتىپتى. بۇل سول جەردىڭ تۇرعىندارىنا اۋىز-سۋ جانە كوكونىس, تاعام ارقىلى جۇعۋ, ءوتۋ قاۋپىن تۋعىزۋدا. جەر­استى سۋلارىنىڭ راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن بىلعانۋى «بالا­پان» يادرولىق سىناق الاڭىندا وتكەن جارىلىستاردىڭ اسەرىنەن بولىپ وتىر. سوندىقتان دا, وسى پروبلەمانى جەتە زەرتتەپ, ءجىتى باقىلاۋعا العان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق «قازاقستانداعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى» اتتى بيۋدجەتتىك باعدارلاما اياسىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ارينە, ءبىز دۇرىس جولدا تۇرمىز. ساپالى ءارى تەگىن مەديتسينالىق قىز­مەت, تولەماقىلار, ەڭ باس­تىسى, جارالانعان جەردى ەمدەۋدە قالاداعى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار اسسوتسياتسياسىنىڭ پرە­زيدەنتى سۇلتان ومار ۇلىمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. جەر­دى ساۋىقتىرىپ, حالىققا, شارۋا­شىلىققا قايتارۋ كەرەك. مىنە, وسىعان وراي ءبىز بىرنەشە جىل قاتارىنان كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقپەن دە بايلانىس ورناتىپ, جۇمىس جاساۋدامىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبۇ­گىندە عالىمدارعا پوليگوننان قالعان جەرلەردى ەكولوگيالىق جا­عىنان ساۋىقتىرىپ, 95 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتارۋدى تاپسىرىپ وتىر. ەرتىس ماڭىنداعى جەرلەردىڭ قايتا تۇلەۋىنە ءمۇم­كىندىك بار. بۇل مۇمكىندىك جۇزەگە اسسا, پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ دە شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ جەرلەرى ۇلعايۋى مۇمكىن. پرەزيدەنتتىڭ جەرلەردى قاي­تارۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ­دا العاشقى جەتىستىكتەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن, پوليگون اۋماعىنىڭ سولتۇستىگى تولىقتاي تەكسەرىلىپ ءبىتتى. وسى تۇستا تۇراتىن پوليگوننان زارداپ شەككەن سار­جال اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە قول جەتكىزگەندىكتەرى ءۇشىن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆكە, ەكولوگيا جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي لۋكاشەنكوعا راحمەتتەرىن ايتىپ, حات جازىپتى. ءيا, قىرىق جىل بويى سىناق الاڭىنىڭ ءتىرى تىشقانىنا اينالعان قازاق حالقى باسىنان كەشكەن قاسىرەتىن ۇمىتقان جوق. بۇل جونىندە بولاشاق ۇرپاق تا ماڭگى-باقي ەستە ساقتاعاندارى ءجون. بۇگىنگى كۇندە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ جانىنان پوليگون تاريحى مۇراجايى اشىلعان. – وسى كۇندەرى نيدەرلاند الەم­دەگى ەڭ بەدەلدى ساياسات­كەر­لەردىڭ باس قوسقان الاڭىنا اينالدى. جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىنە جينال­عاندار ەلباسىمىزعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتۋدە, ونىڭ ءبىر ءدا­لەلى نيدەرلاندتاعى نۇ­ر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە ار­نالىپ, پوشتالىق ماركا مەن قىزعالداقتىڭ جاڭا سور­تى شى­عارىلۋى. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ وسىناۋ ەل تاعدىرىن ويلاپ, جول تارتقان ساپارى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نيدەرلاند جەرىندە يادرولىق قارۋدى قاۋىپ دەپ تانۋ كەرەك, قازاقستاننىڭ بۇلاي دەپ ايتۋعا مورالدىق قۇقىعى بار. ءبىز ەڭ ءىرى يادرولىق سىناق پوليگوندارىنىڭ ءبىرىن جاپتىق, 40 جىل ىشىندە سەمەي پوليگونىندا 570 يادرولىق جارىلىس جاسالدى, دەپ نىقتاپ ايتتى. بىزدەر, پوليگون زاردابىن تارتقاندار, ابدەن ريزامىز. كەلىسسوزدەر جەمىستى دەۋگە نەگىز بار. بىردەن ەكى قۇجات قابىلداندى. جۋىق ارادا قازاقستان-نيدەرلاند ىسكەرلىك كەڭەسى قۇرىلىپ, ەكى ەل سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى ساياسي كەڭەستەر الماسۋعا ۋاعدالاستى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستان پرەزيدەنتى – سەمەي سىناق پوليگونى مەن يادرولىق ارسەنالدى ساقتاپ قالۋ قاجەت دەگەن پىكىرگە ءاۋ باستان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق كورسەتىپ, باتىل شەشىم جاساعان باسشى. بۇل ۇستانىم الەم ەلدەرىندە قولداۋعا يە بولدى. قازىر كوپتەگەن ەلدەرگە وسىنداي باتىلدىقپەن ناقتى شەشىم جاساي الاتىن باسشىلار كەرەك سەكىلدى. ەلباسىنىڭ ەندى حالىقتى ساۋىقتىرۋ باعىتىندا وڭ قادامدارعا بارىپ وتىرۋى قۇپتارلىق ءىس. اڭگىمەلەسكەن راۋشان نۇعمانبەكوۆا. سەمەي.