ۇلىتاۋداي ۇلى ىسكە قاراتاۋداي قورعان بولعان قازاق پەرزەنتى

بەيبىتشىل بولمىسىمىزدىڭ بەلگىسى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ تۋعان ەلى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, الەم حالقىنىڭ بەيبىت ءومىرى جولىندا اتقارعان پەرزەنتتىك پارىزى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. مۇنى الەمنىڭ ايگىلى ساياساتكەرلەرى دە مويىنداپ وتىر. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «Bike for Peace» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, نورۆەگيالىق تاريحشى تورە ناەرلاند «قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى اتقارعان قىرۋار جانە جانسەبىل جۇمىسى تۋرالى بارشا الەمدىك قوعامداستىق ءبىلۋى ءتيىس» دەپ اتاپ وتكەنى ءمالىم. تولىعىراق توقتالساق, تورە ناەرلاند مىرزا قازاقستانداعى يادرولىق قارۋسىزدانۋ تاريحى جايىندا ايتا كەلىپ, «قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ تاريحى جانە وسى ەلدىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە ۇلەس قوسۋى 1991 جىلدان باستاۋ الادى. ول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەگەندىك تانىتىپ, قۋاتى جاعىنان الەمدە ەكىنشى ورىندا تۇرعان سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قازاقستان اۋماعىندا 1400 يادرولىق وقتۇمسىق ورنالاستى. وسىنداي يادرولىق ارسەنال ۇلىبريتانيا, فرانتسيا مەن قىتايدى ەكى وراپ الاتىن. 1994 جىلى ن.نازارباەۆ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جونىندەگى تاريحي شەشىمىن شىعارعاننان كەيىن, ۋكراينا مەن بەلارۋس تا وسى ىزگى جولدى تاڭدادى. وسىدان كەيىن قازاقستان بارلىق يادرولىق قارۋدان جانە وعان قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنان قۇتىلىپ, وقتۇمسىقتار شاحتالارىن تولىعىمەن جويدى. بۇدان باسقا, قازاقستان بايىتىلعان ۋراندى قاۋىپسىز قالىپقا ءتۇسىرۋ بويىنشا بىرقاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. 2009 جىلى قازاقستان الەمدەگى العاشقى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىستى. 2010 جىلى تامىزدىڭ 10-ى كۇنى قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن اتاپ ءوتتى. بۇل كۇن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانعان بولاتىن», دەگەن-ءتىن. حالقىمىزدا «قولدا باردا التىن­نىڭ قادىرى جوق» نەمەسە «اعايىن بار بولساڭ, كورە المايدى, جوق بولساڭ, بەرە المايدى» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان, بارىمىزدى باعالاپ, نارىمىزدى سارالاپ وتىرعان سوناۋ كارى قۇرلىقتاعى ەۋروپالىق «ءBىke for Peace» ۇيىمىنا جانە ونىڭ جەتەكشىسى, نورۆەگيالىق تاريحشى تورە ناەرلاند مىرزانىڭ قازاقستان مەملەكەتىنە, ونىڭ باسشىسىنا ءھام حالقىنا قاراتا ايتقان ءبىر اۋىز جىلى سوزىنە تەك قانا العىس ايتقان ءلازىم. ۇيىم جەتەكشىسى جازعان حاتتا ايتىلعانداي, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىعى جالعان ەمەس. مۇنى تەك «كورمەس – تۇيەنى دە كورمەس» نەمەسە تاسكەرەڭ سايا­ساتشىلار عانا مويىنداماس. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 29 تامىزدا قازاقستان جۇرتشىلىعى يادرولىق پوليگوننىڭ ك ۇلى كوككە ۇشقانىنا 20 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ دا سەبەبى بار. ويتكەنى, جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا سەمەي پوليگونى جابىلعان 29 تامىزدى بۇكىل الەم بويىنشا يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاعان بولاتىن. تامىز ايىنا كەلسەك, ول دا ادامزات بالاسى ءۇشىن تاعدىرلى-تالايلى اي. مىسالى, 1945 جىلى 6 تامىزدا امەريكا قۇراما شتاتتارى جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا اتوم بومبالارىن تاستاعانى ءمالىم. سون­دىقتان, الەم حالىقتارى نازارىن يادرولىق جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ ماسە­لەسىنە اۋدارۋعا ارنالعان ءىس-قي­مىل كۇنىن قازاقستان حالقىنىڭ قارۋ­سىزدانۋداعى كوشباسشىلىق ءرولىن جالپاق جاھانعا لايىقتى تۇردە پاش ەتۋ دەپ تە ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. كەڭەس وداعىنىڭ مارشالدارى مەن گەنەرالدارى سەمەي دالاسىندا 42 جىل بويى يادرولىق سىناق جۇرگىزدى. ونىڭ زاردابى ادام توزگىسىز بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىكتەن جاس شاڭىراقتار شايقالىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى ورتاسىنا ءتۇسىپ, كۇيرەپ جاتسا, ال كەمتار جاندار قايعىسىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس ەدى. سول تۇستا قازاقستان ءبيلى­گىنىڭ باسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنىندا باسقا ءبىر «ءبىرىنشى» بولا قالعان جاعدايدا, ول ازا بويىڭدى قازا قىلاتىن بۇل قاسىرەتكە نۇكتە قويار ما ەدى, قويماس پا ەدى, دەپ تە قوبالجي ويلايسىڭ. ادام جاسى ۇلعايىپ, ويى كەمەلدەنە تۇسكەن سايىن تاريحي, ساياسي كىتاپتاردىڭ دا «قىزىعىنا» بەرىلە باستايدى. جاقىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» دەگەن كىتابىن قايتا ءبىر وقىپ شىقتىم. سوندا مىنانداي جولدار بار ەكەن. وقيىق. «1989 جىلى 30 مامىر كۇنى الماتى-ىلە اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگىنەن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگا­نى­نىڭ مىنبەرىنەن سويلەۋىمە تۋرا كەلدى. ايتىلاتىن اڭگىمە كوپ, ال رەگلامەنت قاتاڭ. سەزدە توراعا­لىق ەتكەن ميحايل گورباچەۆ كوزىل­دىرىگىنىڭ شىنىسى جالتىلداپ, مۇ­قيات, ساقتانا قارايدى: جاريا­لى­لىق جاقسى, بىراق شاماڭدى دا ءبىل دەگەندەي. ورنىمنان تۇرا بەرىپ, ءبارىن, اسىرەسە, ەڭ باستىسىن ايتىپ ۇلگەرەم بە دەپ ويلادىم... مىنبەردەن سويلەپ تۇرىپ «1949 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان, جارىلىستاردى اۋەلى جەر بەتىندە باستاعان سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. سول كەزدەن بەرى توڭىرەكتەگى جۇرت سانى ءتورت ەسە ءوستى. بىراق اسكەريلەر ءبىزدى «سىناقتار ادام دەنساۋلىعىنا, ءتىپتى, پايدالى-مىس» دەپ سەندىرگىسى كەلەدى. ءبىز مۇنىڭ بۇگىندە مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك ەكەنىن بىلەمىز. بىراق اتوم جارىلىستارىنىڭ اينالاداعى ورتاعا اسەرىن شىنداپ تەرەڭ تالداۋ, بۇل تۋرالى جۇرتقا ايتىپ بەرۋ كەرەك قوي. سول جەرلەردە كۇن كەشە­تىندەردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا قاجەت ءبىرشاما شىعىندى ايتپاعاننىڭ وزىندە...» دەگەن سوزدەرىمنەن كەيىن-اق حالىق دەپۋتاتتارى اراسىن­دا, اسىرەسە, زالدىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇ­رايتىن اسكەري كيىمدى دەپۋ­تات­تاردىڭ اراسىندا الدەبىر قوزعالىس باستالعانىن بايقادىم. بىردەڭە شامالى وزگەرگەندەي ەدى. نەنىڭ وزگەرگەنىن باياندامادان, سوزدەن كەيىن ءتۇسىندىم. قاتىناس وزگەرگەن ەدى. ەلدىڭ ەڭ باستى ستراتە­گيالىق وبەكتىسىنە قاستاندىق قوي! ىرىڭ-جىرىڭ باستالىپ جۇرە بەردى. كۋلۋاردا ەستىمەگەن ءسوزىم جوق. «ءۇيدىڭ قوقىسىن» شىعارىپپىن (؟), سايا­سي «ۇپاي» جيناپپىن, ساتىلىپ كەتىپپىن (كىمگە ەكەنىن ايتا قوي­مادى), اقىر اياعىندا, ەڭ اۋىر ايىپ – دەرجاۆامىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ءبۇلدىرىپپىن. ال بۇل كەزدە, 1989 جىلدىڭ ناق باسىنان باستاپ ءبىزدىڭ قازاقستاندىق حالقىمىز, كەڭەستىك ۇيدەن «يادرولىق قوقىستى» شىعارىپ تاستاۋدى ارمانداپ, اجال پوليگونىنا قارسى كوتەرىلگەن بولاتىن. 1989 جىلى 28 اقپاندا سەمەي يادرولىق پوليگونىندا جەر قويناۋىنداعى ءساتسىز اياقتالعان جارىلىس سالدارىنان اينالاداعى ورتاعا راديواكتيۆتى گاز شىققانى تۋرالى حابار جەتكەن سوڭ, الماتىداعى جازۋشىلار ءۇيى جانىندا قارسىلىق ميتينگىسى ءوتتى دە, ول حالىقارالىق انتيادرولىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ قۇرىلۋىنا تۇرتكى بولدى, ونى الەم­گە تانىمال اقىن ءارى قوعام قاي­راتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقار­دى». نۇرسۇلتان نازارباەۆقا پرەزي­دەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن دە «حالىققا ايماقتىق استام يادرو­­لىق دەرجاۆا كەرەك پە, الدە بەي­بىت­­شىلىك اۋماعى كەرەك پە؟» دەگەن ساۋالعا ­جاۋاپ تاڭداۋ كەرەك بولدى. مىسالى, سول تۇستا قازاق­ستان اۋماعىندا قانداي جەلەۋمەن بولسا دا يادرولىق قارۋدى قالدى­رۋ كەرەكتىگىن كەيبىر سايا­­­ساتتانۋ­شىلار, ساراپشىلار, ءبىر­قاتار اسكەريلەر, جەكەلەگەن قو­عامدىق قوزعالىستار, سونىڭ ىشىندە «ازات», «الاش» قوزعالىس­تارى مەن بىرقاتار باسقا دا قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ بەلسەندىلەرى توتەسىنەن مالىمدەگەن. پىكىرتالاسقا باق-تار دا «ماي» قۇيا ءتۇستى. سول تۇستا قارۋلى كۇشتەر پولكوۆنيگى ءبىر بەدەلدى گازەت بەتىندە «تەجەۋ قارۋىنسىز (بۇل جاعدايدا ونداي نارسە يادرولىق قارۋ) قالىپ, ءبىز ارتەكتى اۆانتيۋريستەر ءۇشىن ەسىگىمىزدى شالقاسىنان اشىپ تاستامايمىز. ءبىزدىڭ شەكارالارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قازىر كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ الدە شىنىندا دا, ءبىزدىڭ قورعاۋعا تاتىرلىق ەشتەڭە­مىز جوق پا؟ يادرولىق قارۋسىز ءبىز كۋۆەيتتەن كۇشتىمىز بە؟..» دەگەن سارىندا نامىستى قامشىلايتىن اۋىر سوزدەر دە ايتتى. بىراق دانا حالىق دەگەنىنە ارقا سۇيەگەن ەلباسى ءوز شەشىمىن وزگەرت­­­كەن جوق. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ءساتتى مينۋتى سوقتى-اۋ دەگەن كەزدە سەمەي يادرولىق پوليگونىن ءوزىنىڭ ەڭ العاشقى تاريحي جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن, ءتىپتى, كەڭەس وكىمەتى ءالى تاراماعان تۇستا-اق جاۋىپ تاستادى. ءسويتىپ, اسكەري شەن-شەكپەندىلەردىڭ وكتەمدىگى مەن قوقان-لوققىسىنا قاراماستان, ەل مەن جەر مۇددەسى جولىندا اسا كۇردەلى شەشىم قابىلدانىپ, ەلباسىنىڭ ادامزات بالاسىنىڭ بەيبىت ءومىرىن قالايتىن ايرىقشا اقجۇرەكتىلىگى تانىلدى. سول تۇستا قالىڭ ەلى قازاعى دا ەلباسىن ءبىراۋىزدان قولداپ, ۇلىتاۋداي ۇلى ىسكە قاراتاۋداي قورعان بولا ءبىلدى. مىنە, سودان بەرى قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسى يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ مەن تاراتپاۋ باعىتىنداعى جاھاندىق ۇدەرىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا تورە ناەرلاندتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارناپ: «ءبىز ءوزىمىزدىڭ قىزمەتىمىز ارقىلى ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ يادرولىق قارۋدان قالاي ازات بولعاندىعىن, بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ جولىندا قالاي كۇرەسىپ جاتقاندىعىن, ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ پوليگون اۋماعىن قالاي ساۋىقتىرىپ جاتقاندىعىن بۇكىل الەمگە كورسەت­­كىمىز كەلەدى. مەن مۇنى, شىن ءمانىن­دە, بۇكىل الەم بىلۋگە ءتيىستى ۇلگى دەپ سانايمىن!» دەگەن ءسوزىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». تاراز.