الاش ارىستارىنىڭ تورعايداعى مۋزەيى

مۋزەي ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسە­كەيدىڭ ايتۋىنشا, ءنازمۋتدينوۆتىڭ ۇيىنە كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە اۋەلى اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتى, كەيىن اسكەري كوميسساريات پانالاعان. ودان بەرى 1974 جىلعا دەيىن امبۋلاتوريا بولىپتى. ال 1974-1989 جىلعا دەيىن ءتورت پاتەرلى تۇرعىن ءۇي رەتىندە پايدالانىلعان. الاشتىڭ قوس ارىسى اقتالعاننان كەيىن تورعايداعى 15 كەڭشاردىڭ حالقى ءوز قالتاسىنان قارجى جيناپ, مۇندا تۇرىپ جاتقان 4 وتباسىن باسقا ۇيگە كوشىرىپ, قابىرعاسىنا قيلى تاريحتىڭ جاڭعىرىعى سىڭگەن كونە ءۇيدى كوپ بولىپ قايتا جوندەپ, ۇلكەن مۋزەيگە اينالدىرىپتى.

– اقساقالدار مالمەن, زەينەت­اقى­مەن بەردى, ال اۋدان تۇرعىندارى,  مۇعا­لىمدەر مەن جۇمىسشىلار ءبىر كۇندىك ەڭبەكاقىسىن اۋداردى. بىرەۋ تۇيەسىن, بىرەۋ بيەسىن, بىرەۋ ەشكى-لاعىن بەرسە, ەندى بىرەۋ ەلۋ سوم اقشاسىن بەرىپ, سول كەزدە توزىڭقىراپ قالعان وسى عي­ماراتتى حالىقتىڭ ءوزى مەملەكەتتەن ءبىر تيىن الماي, قايتا جاڭارتىپ, ۇلكەن مۋزەيگە اينالدىردى. مۋزەيگە قويىلعان دۇنيەلەر دە ەلدەن جينالدى. ءدال قازىرگىدەگىدەي ەسىمدە, توقسا­نىنشى جىلى قولىندا كيىزگە وراعان زاتى بار ەردەن سماعۇلوۆ اقساقال مۋزەيدىڭ سول كەزدەگى باسشىسى عازيز امىرقان ۇلىنا كىرىپ كەتتى. سالدەن سوڭ عازيز اعايدىڭ «بالالار, بەرى كەلىڭدەر, تەز جەتىڭدەر!» دەگەن قۋانعان داۋسىن ەستىپ, ءبىز دە جينالىپ قالدىق. سويتسەك, ەردەن اقساقال احمەت اتامىز ءبادريساپا انامىزدى الىپ كەلگەن جىلى ەلگە تارتۋ ەتىپ قالدىرعان, ءوزى الپىس جىل بويى جەرگە كومىپ ساقتاپ كەلگەن «قىرىق مىسال» مەن «ماسا» كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسىن اكەپ تاپسىرىپ تۇر ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا, 1991 جىلى 8 ماۋسىمدا مۋزەي اشىلعاندا سوناۋ الماتىدان ارنايى كەلگەن گۇلنار اپامىز اكەسى مىرجاقىپتىڭ دۇنياسىمەن قاتار, احاڭنىڭ ءتورت كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسىن تابارىك ەتىپ قالدىرعان ەدى. احاڭنىڭ تۋىستارىنان قولتاڭباسىمەن الىنعان تاشكەنتتەن شىققان ءتىل عىلىمدارى تۋرالى وقۋلىعىنىڭ دا تۇپنۇسقاسى تۇر. جالپى, ءبىزدىڭ مۋزەيدە احاڭنىڭ 7 تۇپنۇسقا كىتابى بار, – دەدى مۋزەي ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەي.

تورعايداعى مۋزەيدىڭ تورىندە كەزىندە احاڭنىڭ ءوزى پايدالانعان جەز لەگەنى, پاتەفونى, ەكى كىسىلىك ديۆانى مەن شيفونەرى, ساعاتى تۇر. قۇندى دۇنيەلەردىڭ ءبىرازىن مۋزەيگە شولپان اپاي تاپسىرسا, ەندى ءبىرازى جەرگىلىكتى جۇرت جىلدار بويى قاستەرلەپ سىرت كوزدەن تاسادا ۇستاپ, تۇمارداي ساقتاپ, وسى كۇنگە دەيىن امان-ساۋ جەتكىزگەن.

ءار كىرپىشىنىڭ ءوزى ءبىر جادىگەردەي احاڭ مەن جاحاڭنىڭ مۋزەيى سودان بەرى 27 جىل بويى قىستا وت جاعىلماي, جىلىتىلماي كەلگەن. مۋزەيگە تەك 2018 جىلى عانا ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى ورناتىلىپتى. ءبىر عاجابى, وسىنشاما ۋاقىت قاقاعان ايازدا جىلۋسىز تۇرعان عيماراتقا دا, ونىڭ ىشىندەگى مول دۇ­نيە­گە دە بىردە-ءبىر سىزات تۇسپەگەن, قا­بىر­عاسىنىڭ قۇمسىلاعى دا سول كۇيى ساقتال­عان, نە كوتەرىلىپ, نە جارىلىپ كەتپەگەن.

– بەرتىنگە دەيىن ءبىر قۇمى تۇسكەن جوق. بيىل فويەدەن كىشكەنە عانا سۋ كەتتى. مۋزەيدەگى جادىگەرلەر دە سول قالپى, احاڭ مەن جاحاڭ باستاعان وسى توپىراقتان شىققان تالاي ۇلى تۇلعالار تۇتىنعان بۇيىمدار, قۇجات­تار مەن پورترەتتەر دە سول كۇيى تۇر. بۇل عيماراتتى, مۋزەيدىڭ ىشىندەگى جادىگەرلەردى قورعايتىن ءبىر تىلسىم كۇش بار. بۇل ءۇيدىڭ يەسى, كيەسى بار, نەگىزى. مەن مۋزەيگە جاڭا كەلگەن جىلى وزبەكالى جانىبەكوۆ ماعان باتاسىن بەرىپ تۇرىپ: «احمەت پەن مىرجاقىپتىڭ مۇراجايىنا قىزمەت ەتىپ جاتقان سەندەر باقىتتىسىڭدار», دەپ ەدى. انا ءبىر جىلى الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ مەرەيتويىنا وراي تورعايعا كوپتەگەن عالىمدار كەلدى. ول كىسىلەردى مەن ءوزىم پويىزدان كۇتىپ الىپ, جولدا كەيكى باتىردىڭ باسىنا تاعزىم ەتىپ, امانگەلدىدە تۇستەنىپ, بىردەن بيدايىققا اپاردىم. الىستان كەلگەن ۇلكەن عالىمداردىڭ مىرجاقىپ اتامىزدىڭ باسىندا ەڭىرەپ تۇرىپ ء«سىزدىڭ ارمانىڭىزدى ءبىز ءالى ورىنداي الماي كەلەمىز عوي» دەپ جىلاعانىن كورگەندە تاڭعالدىم. ودان احاڭنىڭ تۋعان جەرىنە اقكولگە قاراي بەت الدىق. بىراق جاڭبىر جاۋىپ جەتە الماي قالدىق. ايگۇل ىسماقوۆا مەن ايمان اپام باستاعان ءبىر توپ عالىمدار قۇيىپ تۇرعان جاۋىنعا قاراماستان, احاڭ تۋعان توپىراقتىڭ جۋسانىن ج ۇلىپ, پاكەتتەرىنە سالىپ الىپ جاتتى, – دەدى مۋزەي باسشىسى.

ەڭ ۇلكەن زالى الاشتىڭ قوس ارىسىنا ارنالعان مۋزەيدىڭ توبەسى الاسالاۋ, ءىشى كۇڭگىرتتەۋ ءارى سالقىن ەكەن. الايدا كۇزگە دەيىن بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى تولار دەپ ويلادىق. ويتكەنى بيىل جاز شىعا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا وراي بۇل عيماراتقا دا جوندەۋ جۇمىستارى باستالادى.

اۋدان اكىمى شوتا وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماقساتقا 233 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قارجىعا مۋزەيدىڭ ىشىنە رەەكسپوزيتسيا جاسالىپ, قايتا جاڭارتىلادى. قازىرگى تالاپتارعا سايكەس دياگراممالار جاسالادى. بۇعان دەيىن احمەت اتامىز بەن مىرجاقىپ اتامىزعا قاتىستى جادىگەرلەرگە ءبىر زالدان ورىن بەرىلىپ كەلگەن ەدى. ەندى احاڭنىڭ وزىنە جەكە زال ارنالاتىن بولادى. سونداي-اق مۋزەيدىڭ اۋلاسى دا اباتتاندىرىلادى.

ەندى ءسال-ءپال شەگىنىس جاساپ, وسىدان 121 جىل بۇرىن تورعايدا ءۇي سالعان نازمۋتدينوۆتەر اۋلەتى تۋرالى از-كەم ايتا كەتەيىك. بۇل جونىندە بەلگىلى قالامگەر بايتۇرسىن ءىلياستىڭ «التىن بەسىگىندە»: «نازمۋتدينوۆتەر تورعايدا ءحىح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ىشىندە پايدا بولىپتى. قازان تۇبىنەن جەتكەن. ول كەزدە فازىلجان ون ءبىر جاستا ەكەن. ...فازىلجاننىڭ اكەسى حايريددين تورعايعا ياۋشەۆتىڭ ساۋداسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كوشىپ بارعان. تورعايدا ءبىر ەۆرەيدەن ءۇي ساتىپ الىپ, 1901 جىلى ول ءۇيدى بۇزىپ, ورنىنا قازىرگى مۇراجاي قونىستانعان ءۇيدى سالادى», دەپ جازىلعان.

اق پاتشانىڭ تۇسىندا التى كوشە­­مەن قالا اتانعان تورعايداعى كو­نە عيماراتتاردىڭ دەنى كەڭەس وكى­مەتى تۇسىندا قيراتىلىپ, جويىلىپ كەت­كەن. مىسالى, ىبىراي التىن­سارين قا­بىرعاسىن قالاپ, احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى ءبىلىم العان قارا شاڭىراق مەكتەپ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى بۋلدوزەرمەن ءسۇرىلىپ تاستالعان. ال نوعاي ساۋداگەرلەرىنىڭ ءۇيى – بۇگىنگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلىنىڭ ادەبي مۋزەيى تۇرعان كونە عيمارات اۋەل باستا پارتيا كومي­تەتى ورنالاسقان ءۇي بولعان سوڭ عانا امان قالعان سياقتى.

قوستاناي وبلىسى,

جانگەلدين اۋدانى