وڭىرگە گاز جەتكەنىمەن, كوڭىلدەن ناز كەتپەي تۇر

بۇرىن الماتى قالاسى ما­ڭىن­داعى ەلدى مەكەندەردە عانا ورتا­لىقتاندىرىلعان سۇيىق وتىن قولجەتىمدى بولعان, ونىڭ وزىن­دە ساناۋلى اۋىلدار عانا گاز­دىڭ قىزىعىن كورەتىن-ءدى. ال 2018 جىلى وبلىس ورتالىعىنا كوگىل­دىر وتىن قۇبىرى جەتتى. وسى­لايشا, تالدىقورعان قالاسى مەن ونىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدار وركە­نيەتتىڭ نىشانىن سەزىنە باس­تادى. ارينە, بۇل ءۇشىن مەملەكەت قورجىنىنان قىرۋار قاجى بولىنگەنى انىق. بىلتىرعى دەرەككە جۇگىنسەك, جەتىسۋدا 144 ەلدى مەكەن تولىقتاي گازداندىرىل­عان. ياعني تابيعي گازعا 1,1 ملن ادام نەمەسە تۇرعىنداردىڭ 56 پايىزى قول جەتكىزگەن. بىراق بۇل كور­سەتكىشكە نەگىز رەتىندە مەگا­پو­ليس ماڭىنداعى اۋداندار مەن تالدىقورعان قالاسىنا قاتىس­تى جاعداي الىنسا كەرەك. ويت­كەنى ايماقتاعى 5 اۋداننىڭ تۇر­عىن­دارى ءۇشىن كوگىلدىر وتىن ءالى ارمان كۇيىندە قالىپ وتىر. ءتىپ­تى تۇگەلگە جۋىق گازداندى دەگەن مە­گاپوليس ماڭىنداعى ەلدى مەكەن­دەردەگى جاعدايدىڭ ءوزىن جاقسى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. بۇل تۋرالى ءسال كەيىنىرەك ايتساق.

ازىرگە ايماقتىڭ اتقارۋشى بي­لىگى وبلىس ورتالىعى مەن ونىڭ اي­نا­لاسىنداعى اۋىلدارعا گاز قۇبىرىن تارتۋدى اياقتاعانىن ايتىپ, الاقايلاپ وتىر. مىسالى, جاقىندا عانا تالدىقورعان قالا­سىنا قاراستى «كوكتال» شاعىن اۋدانىنا كوگىلدىر وتىن بەرىل­دى. كوكتالدىقتار بىرنەشە جىل كۇتكەن تابيعي گازعا العاشقى بولىپ 15 تۇرعىن ءۇي قول جەتكىزدى. ال وسى ايدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 600 ابونەنتتى قۇبىر جەلىسىنە قوسۋ جوسپارلانعان. جالپى, بۇل شاعىن اۋداندا 1 700 ابونەنت بار ەكەن. بىراق بۇل ابونەنتتەر­دىڭ بار­لىعىنا كوگىلدىر وتىنعا قوسىلۋ قيىنعا سوعادى. ونىڭ ءتۇر­لى سەبەبى بار, باستىسى – جەلى­گە جالعانۋدىڭ قۇنى. قازىر ورتالىق گاز قۇبىرىنا قوسى­لۋ ءۇشىن تۇرعىندار 250 مىڭ تەڭ­گەدەن – 400 مىڭ تەڭگەگە دە­يىن اقشا تولەۋگە ءماجبۇر. ال مۇن­­داي قاراجاتتى شىعارۋعا تۇرعىن­داردىڭ قالتاسى جۇقا. ونىڭ ۇستىنە كوكتال اۋىلىنا گاز قۇ­بىرىن تارتۋ جۇمىسىنان ءجيى كىل­تيپان شىعىپ, ادامداردىڭ تابي­عي وتىنعا دەگەن سۇرانىسى جىل­دار بويى ناقتىلانباي كەلگەن بولاتىن. ويتكەنى اۋىلعا گاز قۇبىرىن تارتۋ جوباسى 2018 جى­لى باستالسا دا, تولىق ىسكە اسى­رىلۋى بىرازعا سوزىلعان ەدى.

بىلتىر جەلتوقسان ايىندا وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ تال­دى­قورعان قالاسىن ارالاۋ بارىسىن­دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, مەردىگەر مەكەمە تاراپىنان جىبەرىلگەن بارلىق كەمشىلىكتى تۇزەۋدى تاپسىرعان. قابىل­دان­عان شارالاردان كەيىن گاز قۇبىرى­نىڭ بەرىكتىگى مەن ساڭى­لاۋ­سىز­­دى­عىن تەكسەرۋ جۇمىس­تارى اياق­تا­لىپ, ەلدى مەكەنگە كو­گىلدىر وتىن بەرىلدى. جال­پى, 8 مىڭ تۇرعىنى بار «كوكتال» شاعىن اۋدانىنا گاز تاراتۋ جۇيەسى تالدىقورعان قالا­سىن گازداندىرۋدىڭ IV كەزەگى اياسىن­دا سالىنعان. قۇبىردىڭ ۇزىن­دىعى 60,3 شاقىرىم شاماسىندا كورىنەدى. ونىڭ جوباسى مەن قۇ­رىلىسى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇر­گىزىلىپ, 700 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسالعان.

– كوپ كۇتكەن قۋانىشقا جەت­تىك. بۇرىن ءبىر ماۋسىمدا 10 تون­نا­عا دەيىن كومىر جاعاتىنبىز. ءۇيدى كومىرمەن جىلىتۋ ءبىر جاعىنان شىعىندى بولسا, ەكىنشى جاعىنان كومىر تاسىپ, كۇل شىعارۋدىڭ ازابى كوپ. سول قيىندىقتان قۇتى­لىپ, تۇرمىس تاۋقىمەتىنىڭ جە­ڭىلدەگەنىنە قۋانىپ وتىرمىز, – دەيدى كوكتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شاكۋرا بەكەجانوۆا.

سونىمەن, تالدىقورعان قالا­سىن گازداندىرۋ ءىسى تولىعىمەن اياقتالدى دەۋگە بولادى ەكەن. جالپى, قالا بويىنشا 54,3 مىڭ ابونەنتتىڭ تابيعي گازعا قوسىلۋعا مۇمكىندىگى بار جانە قازىرگى كەزدە سونىڭ 30 مىڭعا جۋىعى قوسىلعان. ال 2022-2023 جىلدارى قالا ماڭىنداعى «ىنتىماق», «جاستار-2» شاعىن اۋداندارىنا گاز تارتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەك.

ءسوز باسىندا وبلىستىڭ ال­ماتى قالاسى ماڭىنداعى اۋدان­­­دارىنىڭ كوگىلدىر وتىن تۇ­­تى­­نۋىنا قاتىستى ايتقان ەدىك. سونى ءسال تەرەڭدەتسەك. قا­زىر دە ەڭبەكشىقازاق, جام­بىل, قا­راساي, تالعار, ىلە اۋدان­دا­رى­نىڭ تۇرعىندارىن تابيعي وتىن­مەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. دەرەك بويىنشا, قالا ما­ڭىن­داعى 188 ەلدى مەكەننىڭ ىشىندە 122 اۋىلعا كوگىلدىر وتىن جەلىسى تارتىلعان. بۇل جەردە اتقارۋ­شى بيلىكتىڭ تۇرعىنداردى تابيعي گازبەن قامتۋعا قاتىستى ۇس­تا­نى­مىنىڭ ءوزى قىزىق بولىپ كەل­گە­نىن مويىنداۋ كەرەك. ياعني مەملەكەتتىڭ قارجىسى نەگىزىنەن ايماقتاعى نىساندار تۇتىنۋعا ءتيىستى كوگىلدىر وتىندى جيناقتاپ, ەسەپتەۋ مىندەتىن اتقاراتىن گاز ءبولۋ ستانسالارىن سالۋعا ءبولىنىپ وتىردى. ال اۋىلىشىلىك قۇبىر جەلىسىن تارتۋ مەن جەكە تۇرعىن ۇيلەردىڭ گازعا قوسىلۋ مۇمكىندىگى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلدى. ءارى بۇل جۇمىستى ىستەۋگە جەكە كومپانيالار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور تارتىلعاندىقتان كوگىلدىر وتىنعا قولجەتىمدىلىك جاعدايى ادامداردىڭ جەكە ماسەلەسىنە اينالىپ وتىردى. ەسەسىنە, وڭىرلەردى گازداندىرۋعا بيۋدجتتەن بولىنگەن قوماقتى سۋبسيديالاردىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق. سونىڭ كەسى­رىنەن گاز تاسىمالداۋشى كوم­پا­نيالاردىڭ قىزمەتى ءۇشىن تولەي­تىن ارتىق اقشا تاپپاعان ادام­دار نەسيە الۋعا ءماجبۇر بولدى. مىسالى, بۇگىنگە دەيىن ىلە اۋدا­نى اۋماعىنداعى اۋىلداردا گاز جە­لىسىنە جالعاۋ مەن قۇجات راسىمدەۋ قۇنى 300 مىڭ تەڭگەدەن 450 مىڭ تەڭگە شاماسىندا قالىپ وتىر.

ايتپاقشى, بىرەر جىل بۇ­رىن گازبەن جابدىقتاۋعا قوسۋ قىز­مەت­تەرىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋ بويىنشا «تالدىقورعان قالا­سى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ەلدى مە­كەن­دەرىندەگى تۇرعىن ۇي­لەردى گازداندىرۋدىڭ» قارجى­لىق-ەكونوميكالىق نەگىز­دە­مەسى ازىرلەنگەن ەكەن. بۇل باعدار­لامانىڭ نەگىزگى ماقساتى ءبىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەنى شەشۋ بولدى. ياعني گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە ابونەنتتەردى قولجەتىمدى باعامەن جانە ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىن قول­دانا وتىرىپ قوسۋ جايى شە­شىمىن تابۋى كەرەك-ءتى. وسى شارۋا ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 500 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات تا بو­لىنگەن. ءبىر قىزىعى, وسى بولىنگەن قارجىعا يەلىك ەتۋشى «جەتىسۋ-وبلگاز» كومپانياسى اۋىل­داردى گازعا قوسۋ جۇمىسىن جۇرگىزەتىن سەرىكتەستەرىمەن كونسورتسيۋم جاساپ, ءبىر ابونەنتتى گازعا تولىق قوسۋ قۇنى ورتاشا ەسەپ­­­پەن 250-300 مىڭ تەڭگە ارا­لى­ع­ىن­دا بولادى دەگەن شەشىم شى­عار­­عان ەكەن. ال حالىقتىڭ ءالجۋاز توبىنا بۇل قاراجاتتى 8 اي مەرزىمگە پايىزسىز ءبولىپ تولەۋدى ۇسىنعان.