ديقاننىڭ كوڭىلى دالادا

وڭىردە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دايىندىق كەزەڭ-كەزەڭىمەن, جوسپارلى تۇردە وتكىزىلۋدە. جەر كۇتىمىن باستى نازار­عا العان ديقاندار 807 مىڭ گەكتار جەرگە ءۇش قايتارا پار جىرتقان, 1 ملن گەكتاردان اسا القاپتىڭ سۇدىگەرى جىرتىلدى. وتكەن جىلعى قۇرعاقشىلىقتان اۋزى كۇيگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى كەلەر كۇننىڭ قامىن وسى باستان جاساپ, 715 مىڭ گەكتار القاپقا قار توقتاتتى. قىستىڭ سوڭعى ايلارىندا 350 مىڭ گەكتار جەردى نارلەندىرۋ ءۇشىن قار توقتاتپاق.

كوك وسكىننىڭ كوڭىل قۋانتىپ كوگەرىپ شىعۋى ءۇشىن بارلىق اگروتەحنيكالىق شارا كۇنى بۇرىن ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرىلىپ, جۇزەگە اسىرىلۋى شارت. استىقتىڭ مول ءوسۋىنىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى –ساپالى تۇقىم. قازىر 529 مىڭ توننا تۇقىم دايىن, ساپاسىنا قاراي ىرىكتەلىپ, ەكشەلىپ قامباعا قۇيىلعان. توپىراق قۇنارىن ارتتىراتىن تىڭايتقىشتار دا جەتكىلىكتى مولشەردە. 2021 جىلى وڭىردەگى ەگىستىك القاپتارعا 90 مىڭ توننادان استام تىڭايتقىش سىڭىرىلسە, بيىل دا وسى مولشەردە بولماق. ديقاندارعا قاجەتتى تىڭايتقىشتى ساتىپ الۋ ءۇشىن 3,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ۋاقتىلى ءارى تىڭعىلىقتى وتكىزۋ ءۇشىن 72 ملن توننا جانار-جاعارماي بولىن­گەن. وسى ارادا جانار-جاعارمايدىڭ باعاسى ءالى ناقتىلانباعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ديقاندار بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت تۇراق­تى باقىلاۋعا الاتىنىنا سەنىپ وتىر.

– وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىم­دارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق بازاسى وتكەن جىلدارداعى كورسەت­كىش­تەر­مەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما جاق­سارىپ كەلەدى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شا­رۋا­شىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىن­دەتى اتقارۋشى ەركەش الەنوۆ, – بيىل 63 ملرد تەڭگەگە 2 187 بىرلىك جاڭا تەحنيكا الىندى. ونىڭ ىشىندە تۇقىم سەبۋ كەشەندەرىمەن قوسا, 465 تراكتور, 345 كومباين الىنعان. قولى ۇزارىپ قالعان دي­قاندار قاۋىمىنىڭ جاۋاپتى ناۋقاندى تىڭ­عىلىقتى وتكىزۋىنە سەپتەسەتىن وسى كۇش­تىڭ ءتيىمدى بولاتىنىنا داۋ جوق.

بىلتىر ءوڭىر قۋاڭشىلىق زاردابىن تارتتى. اسىرەسە مالساق قاۋىم مال ازى­عىنا الاڭدادى. وسى جايدى بيىل مۇقيات ەسكەرمەسە بولمايدى. ويتكەنى تابيعات جىل سايىن قاتاڭ سىنعا الۋدا. قازىردىڭ وزىندە مال ازىعى جەتىمسىز بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپپەن مال شارۋاشىلىعى يەلەرى 800 باس ءىرى قارا, 4 مىڭ جىلقىسىن ساتىپ, باعىمداعى مال باسىن ازايتىپ الدى. سوندىقتان مال ازىعىن مولىنان وسىرۋ­گە نازار اۋدارعان ءجون. بۇل ورايدا دا جاعىم­دى جاڭالىق بار. ماسەلەن, جۇگەرى كولەمى 19,7 مىڭ گەكتارعا كوبەيتىلىپ, 195 مىڭ گەكتار القاپقا جەتكىزىلمەك. شىعىمى جاقسى بولسا, باعىمداعى مالدىڭ قىستان شىعۋىنا سەپتىگى تيمەك. وسى ءبىر جۇمىستى قۋاڭشىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان شارا دەپ ايتساق تا ارتىق ەتپەيدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى كارتوپ 16,8 مىڭ, كوكونىس 2,7 مىڭ گەكتار القاپقا ەگىلمەك.

– سولتۇستىك وڭىردە سوڭعى جىلدارى انومالدى تەمپەراتۋرا مەن اتموسفەرا­لىق جاۋىن-شاشىننىڭ بىركەلكى تۇسپەۋى ءجيى بايقالۋدا, – دەيدى ا.ي.باراەۆ اتىندا­عى شورتاندى استىق شارۋاشىلىعى عىلى­مي وندىرىستىك ورتالىعى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قانات اقشالوۆ, – وتكەن جىلدارى دا وسىنداي كورىنىس ورىن الدى. شورتاندى اۋدانى جاعدايىندا تو­پى­­راق­تاعى كۇزگى ىلعال قورىنىڭ از بولۋى, قار توقتاتۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ­­دىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەندىگى دە وي­­لان­د­ىرادى. كوكتەمگى توپىراق ىل­عا­­لى­­نىڭ قورى نەگىزىنەن, ەرىگەن قار سۋى­نىڭ ەسەبىنەن تولىقتىرىلادى. توپى­­راق­تى وسىمدىك تامىرى جايىلاتىن قابات­قا دەيىن ىلعالداندىرۋ كەرەك, بۇل اسى­رەسە ءداندى داقىلدار ءۇشىن ءبىر مەتر تو­پ­ى­راق قاباتىنان كەم بول­ماۋى قاجەت. ءبىز­دىڭ وبلىستىڭ جاع­دايىن­دا توپى­راق ىل­عالى­نىڭ كۇزگى قورى­نا جازعى كەزەڭ­نىڭ قۋاڭ­شىلىعى مەن قىر­­كۇ­يەك-قازان اي­لارىنداعى جاۋىن-شاشىن­نىڭ از ءتۇسۋى اسەر ەتتى. شورتاندى اۋدانىنىڭ «نوۆو­سەلوۆسكوە» جشس شارۋا­شى­لىعىن­دا توپىراق ىلعالىنىڭ قورى 15-20 پايىزعا از. «جاكەن 1» جشس شارۋاشىلىعىنىڭ 70 پا­يىزعا جۋىق تاناپتارىندا قار جا­مىل­­عى­سىنىڭ قالىڭدىعى – 18-23 سان­تيمەتر. ال «راەۆسكوە» جشس-ىندا بەت­­كەي­­لەردىڭ ەكسپوزيتسياسىنا بايلانىس­تى قار جامىلعىسىنىڭ بيىكتىگى 14-25 سان­تي­­مەتر دەڭگەيىندە. اۋدارا وڭدەل­گەن ەگىس­­تىك­تەردە ءىس جۇزىندە قار جامىل­عى­سى جوق. جاۋىن-شاشىننىڭ ءتۇسۋ ىق­­تي­­مال­­دى­عى قىستىڭ ەكىنشى جارتى­سىنىڭ سو­ڭىن­­دا وتە جوعارى. مۇنى سوڭعى جىل­دار­داعى بولىپ جاتقان ۇردىس­تەر راس­تاي­دى. قازىرگى ۋاقىتتا توپى­راق­تاعى ىل­عال مول­شەرىنىڭ از ەكەنى انىق. كەي­بىر وتكەن اياز­دار­دان كەيىن قار توق­­تاتۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قار جامىل­عىسىنىڭ جەتكىلىك­تى دەڭگەيدە جوعارى تىعىز­دىلى­عى بايقالادى.

عالىمداردىڭ پايىمداۋىنا قارا­عاندا, كوكتەمدە تۇسەتىن جاۋىن-شاشىن نەگى­زىنەن بۋلانۋعا بەيىم. سوندىقتان ىل­عالدىڭ توپىراقتىڭ گەنەتيكالىق قاب­اتىنا تارالۋى وتە ماڭىزدى. دەمەك ديقان­دار ىلعال جابۋ جۇمىسى كەزىندە وسى ماسەلەلەردى ەسكەرگەنى ءجون. جاسالعان تاجى­ريبەلەر قۇرعاقشىلىق جاعدايىندا وسىم­دىك­تەردىڭ ماۋسىم جانە شىلدە اي­لارىن­داعى اپتاپ ىستىققا توتەپ بەرۋى توپى­راق­تىڭ مەيلىنشە جاقسى ىلعال­دانۋى­نا بايلانىستى ەكەنىن كور­سەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ وڭىردە ءالى دە ەكى اي قار جاتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇستىڭگى قابا­تى تەگىس القاپتاردا توپىراقتىڭ ىلعال قورى جەت­كىلىكسىز بولسا, قار توقتاتۋ جۇ­­مىس­تارىن قولعا العان ءجون. ىلعال مول بولسا, ىرىس قاشپايدى. بۇل ورايدا وڭ تاجىريبەلەر دە از ەمەس. مىسالى, وت­كەن جىلى قانشا قۇ­ر­عاق­شىلىق بولسا دا عى­لىمي جەتىس­تىك­تەرد­ى باسشىلىققا العان «نۇر استىق» جانە «جاكەن 1» شارۋا­شىلىقتارى ەگىستىك ال­قاپ­­تارى­نىڭ گەكتار بەرەكەسىن 17-20 تسەنت­­نەردەن اينالدىردى. استراحان اۋدانى­نا قاراستى «فەرمەر 2002» جشس سوڭ­عى جىلدارى جازدىق بيداي­دىڭ ءار گەكتارى­نان 20 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الىپ كەلەدى.

ءداندى داقىلدار ءوسىرۋدىڭ بارلىق اگرو­تەحنيكالىق شارالارىن قاتاڭ ساق­تا­عان شارۋاشىلىقتار جەتىستىككە جەتىپ وتىر. از جەردەن كوپ ءونىم الۋ وتە ماڭىزدى. قازىر القاپتىڭ كوپتىگىنەن عانا تابىسقا جەتىپ وتىرمىز. بىراق ماماندار بىزدەگى كور­سەتكىشتىڭ الەمدىك تاجىريبەمەن سالىس­تىرعاندا وتە تومەن ەكەنىن ايتادى. كۇن­دەر­­دىڭ كۇنىندە جەر توزباق, توپىراق قۇ­نارى كەمىمەك. سوندىقتان وسى باستان ەل ەرتەڭىن ويلاعان ءجون.

اقمولا وبلىسى