جەمقورلىقتى ادالدىق قانا اۋىزدىقتايدى

وزگەلەردىڭ ەسەبىنەن پايدا تا­بۋ­دى, سىيلىق, اقشا الۋدى جا­نى قالايتىنداردىڭ قاتارىندا كەي­بىر ارىپتەستەرىمىزدىڭ كورىنۋىنە نە تۇرتكى, پەداگوگتەر اراسىندا جەم­­قورلىق بەلگىلەرى قالايشا كو­رىنىس تابادى, ولاردىڭ قانداي ارە­كەتتەرىن پاراقورلىققا جات­قى­زۋعا بولادى؟ پەداگوگ دەگەن قۇر­­مەتتى اتاۋعا, جات ارەكەتكە توي­­­­تارىس بەرۋ امالدارى بار ما؟ جەم­­قورلىققا قاتىستى ارىپ­تەس­­تەر تاراپىنان بايقاعان­دا­­رىمدى, ەس­تىگەندەرىمدى ەشبىر بويا­­ماسىز, قاز-قالپىندا جەتكىزىپ, وسىناۋ مار­تەبەلى ماماندىق يەلەرى اراسىندا اردى ويلاماي, پايدانى ويلايتىن مۇعالىمدەرگە ءسوز ارناپ كورەيىن.

مەكتەپتەردە ءتۇرلى مەرەكە قار­­ساڭىندا نەمەسە مۇعالىمنىڭ تۋ­­عان كۇنىنە وراي سىيلىق ۇسىنۋ ء«داستۇرى» بار. مۇنداي كەزدەرى اتا-انالار كوميتەتى اقشا جيناپ, مۇعالىمگە گۇلمەن قوسا باعالى زات سىيلاپ جاتادى. بىردە جاس ارىپ­تەسىمنىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىر­عانىمدا, ءبىر وقۋشىسىنىڭ انا­سى قوڭىراۋ شالىپ, «...ۇتىك الىپ بەرەيىك پە؟» دەگەنىن ەستىپ قال­دىم. دەمەك سىيلىق الۋعا يتەر­مە­لەيتىن ارەكەت اتا-انالار تارا­پىنان بولعانى عوي. الايدا مۇعا­لىمنىڭ سىيلىقتان باس تارتۋىنا بولار ەدى... سونداي-اق كەي­بىر اتا-انالاردىڭ ءوز بالاسىنا كو­ڭىل ءبولىپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن جە­كە سىي-سياپات جاسايتىنى دا وتى­رىك ەمەس. وسىندايدا احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ «الۋشى دا, بەرۋ­شى دە وزىنە جاعىمدى جاعىن ىزدەيدى» دەگەن ءسوزى تىلگە ورالادى. الايدا الماي دا, بەرمەي دە, شاكارىم بابامىزدىڭ «بارىنە قا­نا­عات قىل دا, ادال ەڭبەك قىل» دەگەن وسيەتىن ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىنا اينالدىرۋ قيىن با؟! مەملەكەت تاراپىنان پەداگوگ مارتەبەسىن كوتەرۋدىڭ, ساپالى جۇمىس ىستەۋدىڭ ءتۇرلى جاعدايلارى جاسالىپ جاتىر. الايدا الۋ-بەرۋ ءۇردىسى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە قىلاڭ بەرىپ قالادى.

2000 جىلداردىڭ باسى. كول­لەدجدە ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالى جۇمىس ىستەدى. سىرتتاي ءبولىمنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى­نە بىردەن جۇزگە تارتا ستۋدەنت قا­بىلداندى. جوعارى ءبىلىم الۋ نەمەسە ەكىنشى ماماندىققا يە بولۋ ماقساتىمەن وقۋعا تۇسكەندەردىڭ دەنى مەكتەپتە جانە بالاباقشادا جۇمىس ىستەيتىندەر ەدى. كەيبىرى جۇمىس ىستەمەسە دە, جاقسى باعا الۋ ءۇشىن نەسىن اياسىن, قارىزدان­سا دا, قاجەت اقشانى تاۋىپ بەرۋگە ءماجبۇر. وسى تۇستا ارامىز­دان وڭاي ولجاعا كەنەلىپ قالۋدى كوز­دەگەن پەداگوگ تابىلا كەتىپتى. ونى­سى كەيىن جاريا بولدى. بەرگەن ادام ءبارىبىر ايتادى. سويتسەك, سول وقى­تۋشىمىز ءار ءبىلىم الۋشىدان ءجۇز تەڭگەدەن جيناپ الىپ, قالتاعا باسقان كورىنەدى. ول كەزدە بۇل – اجەپتاۋىر اقشا. قوش دەيىك, كەيىن سول وقىتۋشىمىز ءبىر مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ادەت قالسىن با, سۇعاناق قول قار­پىپ قالۋدى قالايدى. تاعى ءبىر جايت. شالعاي اۋداننان قالاعا قونىس اۋدارعان مۇعالىم كەلىن­شەك دايارلىق توبىنا جۇمىسقا تۇرۋ­عا بولاتىنىن ەستىپ, سول مەكتەپكە كە­لەدى. ديرەكتور ءۇشىن وڭتايلى ءسات: سوعىم سۇرايدى. امال نە, جاعدايى شامالى بولسا دا, وتباسى مۇشەلەرى اۋىلداعى جالعىز جىلقىسىن سويىپ, ءبىر بولىگىن اكەپ بەرەدى. قۇرىققا ىلىكپەي جۇرگەن سول باسشى كەيىن كوتتەدج ساتىپ الىپتى دەپ ەستىدىك...

ءبىلىم سالاسىنداعى باسشى قىز­مەتكەرلەردىڭ اراسىنان وڭاي ولجاعا كەنەلەمىن دەپ تەمىر تور­دىڭ ار جاعىنان ءبىر-اق شىعىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. ماسە­لەن, اقتوبەلىك ءبىر مەكتەپ ديرەك­تورىنىڭ 300 مىڭ تەڭگە پارامەن ۇستالعانى تۋرالى كوپشىلىك حاباردار بولار. كيىمگە تۇسكەن داق كەتەر, ال ارعا تۇسكەن كىردەن ارىلۋ مۇمكىن بە؟! «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ سا­داعاسى» دەگەن حالىق ەدىك. اردى اقشاعا ايىرباستايتىنداي نە كۇن تۋدى باسىمىزعا؟!

بۇل ەندى بەرىرەكتە بولعان وقي­­عا. ۇلكەن ۇزىلىستە مۇعالىمدەر كا­بي­نەتىندە اركىم ءوز ىسىمىزبەن اينا­­لىسىپ وتىرعانبىز. ءبىر كەزدە ەسىك قاعىپ, سىرتتاي وقيتىن توپ­تىڭ ستاروستاسى كىرىپ كەلدى. قو­لىندا – اشىلماعان ءبىر قوراپ فايل. «اپاي, مىناۋ سىزگە» دەپ, ءبىر ارىپ­تەسىمىزدىڭ قولىنا ۇستاتا بەردى. دەمەك ستۋدەنتتەرگە وزىنە نە كەرەگىن بۇرىن ەسكەرتكەن بولىپ تۇر عوي. بىراق و بايعۇس وزگەلەردىڭ كوزىنشە اكەپ بەرەدى دەپ ويلاما­عان بولار, قىزاراقتاپ, ىڭعايسىزدا­نىپ قالدى. تاعى ءبىر ارىپتەسىمىز سىرتتاي وقيتىن توپ ستۋدەنتتەرى­نىڭ قىمبات ءاتىر سىيلاعانىن ريزا­لىق كەيىپپەن ءسوز ەتكەندە, مۇنىڭ اقىرى جاقسىلىققا جەتكىزبەيتى­نىن سەزگەن ەدىك. ءبىر قۇنىققان ادام­نىڭ ارانى العان سايىن اشىلا تۇسەدى. مەكتەپكە ديرەكتور بو­لىپ بارعان سول ارىپتەسىمىز كەيىن ءىستى بولدى, جەگەنى جەلكەسىنەن شى­عىپ, ابىرويسىزدىققا ۇشىرا­دى. وسىندايدا پايداكۇنەم پەداگوگ­تەر وقۋشىلارىنا «ادام بول, ادال بول» دەگەن سوزدەردى ايتا ما ەكەن دەپ ويلايسىڭ. ءاي, قايدام. ورىس پەداگوگى ۆ.سۋحوملينسكي: «جاماندىقتىڭ ۇلكەنى – پايدا­كۇنەمدىك. پايدا قۋعان ادام شىنشىل دا, ءپرينتسيپشىل دە, ەر­جۇرەك تە, ءوز پارىزىنا ادال دا بولا المايدى» دەپ ءدوپ باسىپ ايت­قان ەكەن.

تاعى ءبىر جوعارى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ پايداكۇنەمدىك ارەكەتى جونىندە ءبىر گيمنازيانىڭ وقۋ ءىسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەس­تىدىك. «ول كىسىگە كەيبىر مەكتەپ باسشىلارى اقشا اپارىپ بە­رە­تىن كورىنەدى. ونى بىلگەن ءبىز دە ۇجىم­نان اقشا جينادىق. اپارىپ بەرۋ ماعان جۇكتەلدى. قىزمەت بابىمەن بارعان بولىپ, كابينەتىنە كىردىم. وڭاشادا سويلەسىپ وتىرىپ, الگى كونۆەرتتى جايلاپ باسشىنىڭ ۇستەلىنە قويدىم. ول ءۇشىن بۇل ۇيرەنشىكتى ادەت بولسا كەرەك, الگى كونۆەرتتى ۇندەمەستەن ۇستەلىنىڭ تارتپاسىنا سالا سالدى», دەگەن ەدى سول ارىپتەسىمىز. تالاي مىن­بەرلەردەن سويلەپ, كوپشىلىك قۇر­مەت كورسەتىپ, ونەگە تۇتاتىن ۇلكەن كىسىنىڭ سيقى وسىنداي دەگەن­گە سەنگىڭ كەلمەيدى, بىراق بۇل دا بولعان وقيعا. تاعى ءبىر دەرەك. ءوزى ساباق جۇرگىزىپ جۇرگەن ءپانى بو­يىنشا ەكىنشى ماماندىق العىسى كەلگەن ارىپتەسىم وسىدان ءبىرشاما جىل بۇرىن ينستيتۋتقا سىرتتاي وقۋعا ءتۇستى. بەلسەندى, تىندىرىمدى وقىتۋشى. سونىسىن بايقا­عان بولار, ونى كۋراتورى توپ ستا­روستاسى ەتىپ سايلاپتى. قىسقى سەسسيا كەزى. ستاروستاعا ەمتيحان قا­بىل­داۋشى وقىتۋشىعا اقشا جي­ناپ بەرۋ «مىندەتى» جۇكتەلەدى. كە­يىن سول «الىم جيناۋشىنىڭ» «اق­شانى تسەللوفان قالتاشاعا سا­لىپ ءجۇرىپ جينادىم عوي» دەپ مىس­قىلداپ ايتقانى ءالى كۇنگە ەستەن كەتەر ەمەس. نەگە دە­سەڭىز, «ۇستاز» دەگەن مارتەبەلى مامان­دىققا نۇقسان كەلتىرەتىن مۇنداي ارەكەتتەر ۇمى­تىلمايدى ەكەن.

العانىڭ ۇساق پا, ءىرى مە, ءبارى­بىر قىلمىس بولىپ سانالادى. سەبەبى پارانىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. ول مىسقالداپ كىرەتىن دەرت سەكىلدى بىرتە-بىرتە اسقىنىپ, اقىر سوڭىندا ادامدى قۇردىمعا كە­تىرەدى, بىراق سونى كورە, بىلە تۇرا, ساباق الا الماي جۇرگەنىمىز الاڭداتادى. جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تىنىمسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ تالاپتارى قاتايدى. ايتسە دە, جەمقورلىققا بارۋ ارەكەتتەرى, وكىنىشكە قاراي, جالعاسىپ كەلەدى. تەك جازالاۋ شا­را­لارىن قولدانۋ تۇبەگەيلى نا­تي­جەگە جەتكىزگەن جوق.

جەمقورلىق­پەن كۇرەستى تەك سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگىنە ارتىپ قوي­دىق. اقىن س.تو­رايعىروۆتىڭ «ەل تۇزەلسىن دە­سەڭ, اۋەلى ءوزىڭدى تۇ­زە» دەگەن ءسوزى بار. ءاربىر قازاق­ستاندىق, ءاربىر پەداگوگ, ءاربىر وتباسى جەمقورلىققا قارسى كۇ­رەس بۇكىلحالىقتىق ءىس ەكەنىن سە­زى­نۋگە ءتيىس. وسىناۋ الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىققا قارسى كۇرەسكە, اسى­رەسە زيالى قاۋىم وكىلدەرى, سانا­سى سەرگەك, ارى تازا پەداگوگتەر بەلسەنە اتسالىسقانى ءجون. وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جوس­پارىنا سايكەس بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى ءتيىمدى, جۇيەلى تۇر­دە جۇرگىزۋى قاجەت. پەداگوگتەر الەمنىڭ بارىنشا دامىعان ەلدە­رىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ, ادامي كا­پيتال ساپاسىن جاقسارتۋ سىندى ءورشىل مىندەتتەردى ورىنداۋ پاراساتتى قوعامدا عانا جۇ­زە­گە اساتىنىن پايىمداۋى قا­جەت. ءاربىر پەداگوگيكالىق ۇجىم سىبايلاس جەمقورلىققا قار­­سى مادەنيەت دەڭگەيىن, پارا­قور­لىقتى قابىلداماۋ احۋالىن قا­لىپتاستىرۋعا قول جەتكىزەر بولسا, بۇل ءبىلىم ورداسىنىڭ جەتىس­تىك كريتەريلەرىنىڭ بىرىنە اينالسا, ورتاق كۇرەسكە قوسىلعان ۇلەس بولارى انىق. ول ءۇشىن ءار پەداگوگ پاراساتتى بولۋعا تىرىسۋى كەرەك. ويتكەنى جەمقورلىقتى ادالدىق قانا اۋىزدىقتايدى. بۇل تۇرعىدا «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىندا 2015-2025 جىل­دارعا ارنالعان سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ستراتەگياسىندا»: «پاراساتتى قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك ءاربىر ادامنىڭ ىشكى نانىمىنا, ويلاۋى مەن مىنەز-قۇل­قىنىڭ نەگىزىنە اينالادى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.

ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتتى. جەمقورلىقپەن كۇرەس تە جا­ڭاشا سيپاتقا يە بولىپ, قارقىن الا ءتۇستى. ولاي بولسا, پايدا ويلاۋ­دى ەستەن شىعارىپ, ار ويلاۋدى سانامىزعا ءسىڭىرىپ, جەمقورلىقتان تازا قوعام قالىپتاستىرۋعا جۇدى­رىقتاي جۇمىلايىق, جاماعات!

بيالاش سۇيىنكينا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى

قوستاناي