ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
«ءسوز سويىلدىڭ» سەركەسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋى بويىنشا بەلگىلى جازۋشى-ساتيريك بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە ءۇشىن سايىس جالعاسقان بولاتىن. مىنە, بۇگىن جۇلدە جەڭىمپازى انىقتالدى. ساراپشىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋىندا جىل بويعى جارىق كورگەن مازمۇندى دا كوركەم تۋىندىلارى ۇزدىك دەپ تانىلعان نۇرماحان ەلتايعا بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە بەرىلدى. _____________ جۇلدەگەر نۇرماحان ەلتاي نۇرماحان ەلتاي قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. اۋداندىق گازەتتە «كوكينە» اتتى ساتيرالىق بەتتىڭ جاتتىقتىرۋشىسى رەتىندە قالىپتاسقان قالامگەر بەرتىندە وبلىستىق اعا باسىلىمنىڭ «ءتۇرلى-ءتۇرلى باستار بار» ارناۋلى ساتيرا بەتىن ۇيىمداستىرىپ, رەداكتورلىق جاسادى. ءومىردىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن قاتار تارازىلايتىن جازۋشى-ساتيريك, جورنالشىنىڭ «جايما بازار», «قاتىرامىز», «ءسۇيىنشى دايىنداڭىزدار», «اۋىلدىڭ ايتقىشتارى», «بەتى بۇلك ەتتى», «ءۇشىنشى تايم», «بەلاسار» اتتى كىتاپتارى باسپا بەتىنەن جارىققا شىققان. ول قازىر قىزىلوردا وبلىستىق «سىر بويى» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى. ___________________________________________________ بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە ساتيرا ساربازدارى! اۋىزى دۋالى, تۋمىسىنان سايقىمازاق, ءازىل-قالجىڭدى قانجىعاسىنا بايلاپ وسكەن قالجىڭباس قالىڭ كوپشىلىك, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى ءوزىنىڭ ء“سوز سويىل” ءازىل-سىقاق وتاۋىندا جاريالاناتىن وتكىر دە ءوتىمدى, سالماقتى دا سايقىمازاق, شالىمدى دا شات-شادىمان ءازىل-وسپاق تۋىندىلارعا, ناقتى دا نانىمدى فەلەتوندارعا – بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدەنى جالعاستىرادى. جۇلدەگەرگە بەرىلەر ارنايى ديپلوم, ءجۇز مىڭ تەڭگە سىي-سياپاتىمىزدىڭ بار ەكەنىن ەسكەرتەمىز. اتسالىسىڭىزدار, باق سىناڭىزدار. جۇلدە شارتتارى: • جۇلدەگە ساتيرا-يۋمور, فەلەتون, ءازىل-وسپاقتىڭ بارلىق ايدارى ارقىلى بەرىلگەن ماتەريالدار قاتىسا الادى. كولەمى 3 بەتتەن اسپاۋى ءتيىس. • بايگە ماتەريالدارى – جاريالانعان ساتيرالىق تۋىندىلار ىشىنەن سۇرىپتالىپ الىنادى. • جەڭىمپاز ارنايى قۇرىلعان ساراپشىلار القاسى ارقىلى انىقتالادى. • جۇلدە جەڭىمپازى جىل باسىندا (كەلەسى ناۋرىز ايىندا) انىقتالىپ, جاريالانادى. جىلقى جىلعى بولجام جىلقى جىلى جىلقىباي, قۇنانباي, دونەنباي, بەستىباي, ماستەكباي ەسىمدى ادامداردىڭ جولى بولادى. اسىرەسە, جىلقىايدارلاردىڭ ايدارىنان جەل ەسەدى. جالعان ايتىپ, جاعىمپازدانىپ وتىرعانىم جوق. مىسالعا, بىلتىرعى جىلان جىلى جۇمىسسىز جۇرگەن جىلانباي دەگەن جەزدەمنىڭ جولى بولىپ, جۇمىسقا دا تۇردى, تۋماي جۇرگەن تۋ بيەدەي جەڭگەمىز دە ەڭىرەتىپ ەكى ۇل تۋىپ بەردى. انەكي… سونىمەن, جىلقى جىلى ۇيلەنۋ تويى كوپ بولادى. «جۇزدەن – جۇيرىك, مىڭنان – تۇلپار» دەگەندەي, بۇل جىلى ءارتۇرلى جارىستار مول بولىپ, جارىس جەڭىمپازدارى كوبىنە ەر ادامدار بولادى. ايەلدەر قاۋىمىنان نەكەن-ساياق بولىپ قالۋى مۇمكىن, ويتكەنى, «بايتال شاۋىپ بايگە الماس» دەگەن, بىراق كىم بىلگەن, «الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەگەن عوي. ەركەكتەرگە ەسكەرتۋ, بۇل جىلى ايەلدەرىڭدى ەركىنە جىبەرە بەرمەڭدەر. «استىڭداعى اتىڭا, قوينىڭداعى قاتىنىڭا سەنبە» دەگەن, كىمنىڭ ايەلى قانداي, ونى وزدەرىڭ دە سەزىپ وتىرعان شىعارسىڭدار, «اتتىڭ سىرى يەسىنە ءمالىم» دەيدى عوي. ايتەۋىر ايەلدەرىڭمەن ءتىل تابىسۋ جاعىن ويلاي جۇرىڭدەر, «جامان ايعىر تايعا قاس, جامان قاتىن بايعا قاس» دەگەن تاعى بار. مىنە, ارمەن قاراي ايتا بەرسەڭ اڭگىمە كوپ, ازىرگە وسى جەتەر. جىلقىلار وتتايدى, ال مەن شىنىمدى ايتىپ وتىرمىن, ياعني وتتاپ وتىرعانىم جوق دەگەنىم عوي. جىلقى جىلى جىلقىداي شۇرقىراسىپ, امان ساۋ شاۋىپ جۇرە بەرىڭىزدەر! مارات كوپتىلەۋوۆ. قىزىلوردا وبلىسى. بەلسەندىلىك مەن قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن بىردەن-ءبىر ءتول جانۋارى جىلقىمىن. ولاي دەيتىنىم, قازەكەڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا ءورىپ جۇرگەن جان-جانۋار ىشىنەن ءبىزدى تاڭداپ قولعا ۇيرەتكەنىنە باقانداي بەس مىڭ جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ءبىز قازەكەڭنىڭ مىنسە كولىگى, ساۋسا سۋسىنى, جەسە تاماعى بولىپپىز. ياعني تاعدىر-تالايىمىز بىتە قايناسىپ, ءبىرىمىزسىز ءبىرىمىزدىڭ كۇنىم جوق قالىپقا جەتكەنبىز. ءبىزدى باسىمىزدان باقايشىعىمىزعا دەيىن باعامداپ, جەلدەي جەلدىرتىپ قۇرمەت تۇتىپ, بىزدەر جونىندە نەبىر ولەڭ-داستاندار تۋدىرىپ قادىر-قاسيەتىمىزدى اسقاقتاتقانىنا ريزامىز. ەندى مىنە, زامان وزگەرىپ, تەحنيكانىڭ ءداۋىرى دۇرىلدەگەلى بەرى بىزدەر قاعاجۋ قالىپ قاپالانا باستاعالى دا ءبىراز بولعان. قىجىل ويىرتپاقتالىپ ىشتەن تىنىپ تىپىرشىپ ءجۇر ەدىم, قۇداي وڭداپ ەلىمىزگە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جان-جانۋار وكىلدەرى جينالىپ, القالى باسقوسۋ وتكىزە قالماسى بار ما. بۇيىرىپ القالى توپ الدىندا ءسوز سويلەۋ مارتەبەسىنە يە بولدىم. نە كەرەك, شەكتەۋلى ۋاقىتتا شەرمەندە شەرىمدى اعىل-تەگىل اعىتتىم... سونداعىم, ايعىرلىعىما باسىپ كىسىنەپ الىپ ايتقانىمنىڭ توقەتەرى مىناۋ بولدى: – اعايىندار, وسى وتىرعانداردىڭ ءبىرازىڭ ءبىر زامانداردا وسى ولكەنى مەكەن ەتكەندەرىڭدى ەستەرىڭە سالايىن. قيىن-قىستاۋ زامان تۋىپ, تابيعات وسى ولكەدە الاي-دۇلەي بولعاندا اركىم باس ساۋعالاپ تىم-تىراقاي قاشا جونەلگەندەرىڭدى بىلەمىز. ءبىر-ەكەۋىن ايتسام, ماسەلەن جان-جانۋاردىڭ الىبى ءپىلدىڭ ءوزى ءۇرىم-بۇتاعىن ءۇيىرىپ بىراق تۇندە ءۇندىستاننان بىراق شىقتى... اشەيىندە اقىرىپ-باقىرىپ ايبار شەگەر ارىستان تۇقىمىنىڭ قايدا بارىپ باس ساۋعالاعانىن بىلەمىز... ازۋى التى قارىس ايۋەكە ءسىزدىڭ سوناۋ سولتۇستىككە سۋشا ءسىڭىپ سۇڭگىپ كەتكەنىڭىزدى قالاي ۇمىتامىز... ويپىراي, قۇرت-قۇمىرسقا, جەر باۋىرلاپ جىلجىعان جاندىك اتاۋلى وڭتۇستىككە وپىرىلا كوشكەندەگى كورىنىس ءالى كۇنگە كوز الدىمدا... تۇيە جارىقتىق تا ماڭ-ماڭ باسىپ قيىر شەتكە قىرقا اسىپ كەتە باردى-اۋ... قايسىبىرىن ايتايىن, وسى وتىرعاندارىڭنىڭ كوبىڭنىڭ ءبىر كەزدەردەگى جۇرتىڭ وسى ەلدى مەكەن بولعان... وعان توپان سۋ قاپتاعانداعى نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى كۋا... ەندى مىنە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, اللاتاعالا بۇيىرتقان بايلىعىمىزدى مەڭگەرىپ اسىپ-تاسي باستاعاندا: «قازاقستاننىڭ استى-ءۇستى تولعان بايلىق, قۇت-بەرەكەلى ەلدى مەكەن» دەپ نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىنى ويلاستىرىپ كەلىپ قالعان ەكەنسىزدەر...» دەپ, جىلقى ەمەسپىن بە, قۇلاعىمدى قايشىلاپ, وڭ تۇياعىممەن جەر تارپي ناعىز «كىسىنەي» سويلەۋگە بەت بۇرىپ: «وسى ەلدىڭ ەتەنە جانۋارى ءبىزدىڭ دە قادىر-قاسيەتىمىز قالمادى. ماسەلەن, قازى-قارتانى – ەۆرەيلەر, قىمىزدى – نەمىستەر, ەڭ اياعى كوكپاردى كورشى ەل زاڭدى تۇردە يەلەنىپ الدى...» دەپ توتەسىنەن تارتىپ ەدىم, جينالىستىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ءوزىمىزدىڭ بيلىك وكىلدەرى: «ۋاقىتىڭىز ءبىتتى» دەپ شورت كەسىپ, وعان كەلىپ وتىرعاندار قول سوعا قوسارلانىپ تريبۋنادان يت قوسىپ قۋىپ ءتۇسىردى... نە ىستەيىن, تۇسكەن بويدا سىرتقا شىعىپ بار داۋسىممەن كىسىنەي شىڭعىرىپ, جەر تارپي الدىڭعى اياعىمدى كوككە كوتەرە بۇلقىنىپ بارىپ بار ەكپىنىممەن شابا جونەلىپپىن... قانشا شاپقانىم بەلگىسىز, اياق تالىپ, تىزەم دىرىلدەپ وماقاسا قۇلاپپىن. ەرتەسىندە ەس جيسام, ءبىر توپ «ارنايى» وكىل كەلىپ اياعىمدى ماتاپ بايلاپ ارت تۇسىمدى «شۇقىلاپ» جاتقان... سويتسەم, ءپاتشاھارلار «ايعىرلىق» ۋاقىتى ءبىتتى دەپ ءپىشتىرىپ تاستاپتى... ەرسۇلتان ماعجان. تالدىقورعان. جىلقىنىڭ ەتى – جەسەڭ تىسىڭە كىرەدى, جەمەسەڭ – تۇسىڭە كىرەدى. * * * ارىق اتقا جىبەك جابۋ جاراسپايدى. * * * الجىعان ايعىر ق ۇلىنىن شاينايدى. * * * ەردىڭ اتىن قاتىن, نە بايگەدەن كەلگەن اتى شىعارادى. * * * تۇلپاردى دا جامانداۋعا بولادى, كوك ەسەكتى دە ماقتاۋعا بولادى. * * * سوقىر ق ۇلىن اتتان ەمشەك ىزدەيدى. * * * ارابى سايگ ۇلىك قانشا كوتەرەم بولسا دا ءبىر ءۇيىر ەسەكتەن ارتىق. * * * «دۇنيە» دەگەن – اساۋ ات, بايقاۋسىزدا تەپپەسىن. ول تەپپەي تۇرىپ, سەن تەپ. * * * جالعىز شاپقان ات ءجۇيرىك. * * * ارىق ات مىنگەنشە اياعىڭدى ءمىن. * * * ەرتتەپ مىنبەي اتىڭدى ماقتاما, جىل تۇرماي قاتىنىڭدى ماقتاما. * * * ات قارتايسا ەسەكپەن دوستاسادى, ادام قارتايسا توسەكپەن دوستاسادى. * * * ساتاردا اتىڭ جامان, اجىراساردا قاتىن جامان. * * * ات التى اتتاعان جەرگە قۇمىرسقا ءبىر كۇن جۇرەدى. * * * ارىق اتقا قۇيرىعى دا جۇك. * * * اتتىڭ باقىتسىزى ارباعا جەگىلەر. * * * جۋاس اتتىڭ تەبىسى قاتتى بولار. * * * تاي تەبەگەن, ايعىر اشۋشاڭ كەلەدى. اتتىڭ جۇمىسىن ىستەپ, ادامنىڭ ايلىعىن الاسىز! سۋرەتتى سالعان ن.كينچاروۆ. «ساعىنىشتى» سالەم! حانىمدار مەن مىرزالار, جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, ءوزىمنىڭ ەسىمنەن كەتپەس ادامدارعا «ساعىنىشتى» سالەمىمدى جولداۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. «ساعىنىشتى» سالەمىمدى ەڭ الدىمەن بالاباقشاداعى كۇتۋشى اپاي موتەگە جولدايمىن. ونىڭ ماعان تيەسىلى ءتاۋىر تاماق اتاۋلىنى جەپ, جەگەنىنەن ارتىلعانىن سومكەسىنە سالىپ الاتىنى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا... سودان كەيىن, بالمۇزداق الىپ جە دەپ بەرگەن شەشەمنىڭ تيىن-تەبەنىن «تاماعىڭ اۋىرادى» دەگەن ماندە سىلتاۋ ايتىپ تارتىپ الاتىن اعاتايىم كوتەگە دە سالەم! ال پارتالاس, ءوزى ءتاۋىر وقىپ, ساباقتا قينالعان ساتتە سىبىرلاي قويىپ, ونى مەن ايتا قويىپ ۇنەمى كۇلكىگە ۇشىراتىپ جۇرەتىن تۋپيتسىننىڭ سول قىلىقتارى ءۇشىن دە جالىندى سالەم جولدايمىن. مەكتەپتە فيزكۋلتۋرادان ساباق بەرەتىن حاۆبەك اعاي سىراعا جۇمساپ, وعان مەن بارماي قويىپ, ول ءوشىن ساباق كەزىندە ارقانمەن توبەگە ون رەت ورمەلەتىپ الۋشى ەدى, ايىزى قانۋشى ەدى... امان بولسا سول كىسىگە دە سالەم! ينستيتۋتتاعى دەكانىم ءچۋحيننىڭ مەن سىي-سياپات جاساعان سايىن بولاشاعىمدى بولجاپ كولگىرسىگەنى ءالى كۇنگە قۇلاعىمدا جاڭعىرادى دا تۇرادى. قازىر ول كىسى زەينەتكەر دەپ ەستيمىن, ول كىسىگە دە جالىندى سالەم! زاۋىتتاعى ءبولىم باستىعىمىز مۋحين ءبىز سياقتى جاس پەرىلەردى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاۋشى ەدى... قيت ەتسەك قاعىپ ءتۇسىرەتىن, باستاماشىلىق تانىتىپ بىلگىر بولعانىمىزدا تالاي رەت «تىلەرسەگىمىزدى» ءتىلىپ جىبەرىپ ەدى... ءالى دە قارا جەردىڭ بەتىندە بولسا, ول كىسىگە دە «ساعىنىشتى» سالەمىمدى جولدايمىن! سالەمىمنىڭ ءبىر پاراسىن ءبىراز جىل بىرگە تۇرىپ «قيماي» قوشتاسقان بۇرىنعى كەلىنشەگىم دۋسياعا ارناعانىم ءجون شىعار... ونىمەن تۇرعان قايران عانا ون جىلىم دەسەڭشى!.. وپاسىز دۇنيە ءوتتى دە كەتتى. بارىمنان ايىردى, كوزىمە كوك شىبىن ۇيمەلەتتى دەسەم دە بولادى... وتكەن كۇندە بەلگى بار, ونى دا ۇمىتپاي سالەم جولداعانىم وڭدى بولار. ال سالەمنىڭ سالماقتىسىن عۇمىرىمدى «شىقپا جانىم شىقپا» قاعيداسىنا بايلاپ-ماتاپ ءالى كۇنگە ولمەستىڭ كۇنىن كورسەتىپ كەلە جاتقان وكىمەتىمە ارنايمىن! كوزىم تىرىدە وزىڭنەن جاقسىلىق كورمەسىمدى بىلسەم دە, يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق قوي دەپ وكىمەتىمە «ولەردەگى ءسوزىمدى» ايتىپ سالەمىمدى ءۇشبۋ حات ارقىلى دا جولدايمىن. ...سونداي-اق, مىنا كەلگەن جىلقى جىلىنداعى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, وزىمە جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي اركەز «قامقورشى» بولا بىلگەن باسقا دا كوپشىلىككە دۇعاي-دۇعاي «ساعىنىشتى» سالەمىمدى جولدايمىن!.. الەكساندر كوستيۋشين. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين. جاڭا جىلدىق بايگەگە جاڭا تۇلپارمەن... "ۆوكرۋگ سمەحا" جۋرنالىنان الىندى.ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر