ۋكراينكا اۋىلىنداعى «جەر-سۋ» جىلىجاي كەشەنىنە بارساڭىز, تروپيكالىق جىنىسقا ەنىپ كەتكەندەي عاجاپ اسەردە بولاسىز. التايدىڭ قاھارلى قىسى جىلىجاي يەلەرى نيكولاي زەمليانوي مەن زايىبى ليۋدميلا ءۇشىن شىبىنسىز جاز سياقتى. جۋىردا ولاردىڭ ايالاپ وسىرگەن وسىمدىكتەرىن كورۋگە ارنايى باردىق. دالادا بەت قاريتىن سۋىق بولسا دا جىلىجاي ىشىندە جىلى لەپ ەسەدى, توگىلىپ تۇرعان وسىمدىك الەمى بەيمازا تىرشىلىكتەن اراشالاعانداي جان-دۇنيەڭىزدى باۋراپ الادى.
زەمليانويلار وتباسى جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن سوڭعى بەس جىلدا اينالىسا باستاعان ەكەن. وعان دەيىن وسكەمەن شاھارىندا تۇرعان ولار زەينەتكە شىققان سوڭ ۇيدە بوس وتىرا الماعان. ليۋدميلا زەمليانايا كۇنى كەشەگە دەيىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپتى.
– باستاپقىدا بارلىق جىلىجاي يەلەرى سياقتى كوكونىس, قيار مەن قىزاناق وسىردىك. سونان سوڭ ليمون اعاشىن باپتاي باستادىق. جىلى جاقتا وسەتىن ەرەكشە وسىمدىككە دەن قويعانىمىزعا ءۇش جارىم جىل بولدى, – دەپ باستادى اڭگىمەنى زەينەتكەر.
ليۋدميلا وزىنە گۇل ءوسىرۋ ەرەكشە ۇنايتىنىن ايتادى. ساياجايدا, ۇيدە قىزىلدى-جاسىلدى گۇلدەردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن باپتايتىن زەينەتكەر بۇل شارۋامەن قىستىگۇنى دە اينالىسقىسى كەلەدى. جىلىجاي سالۋ يدەياسى وسىلاي تۋعان ەكەن. جارىنىڭ جان قالاۋىن تۇسىنگەن نيكولاي گريگورەۆيچ مۇنداي جوبامەن تانىسۋ ءۇشىن تمد ەلدەرىنە ارنايى بارادى. از قارجىعا الەۋەتتى كەشەن سالۋعا بولاتىنىن بايقاعان سوڭ ەلگە كەلە سالا ىسكە كىرىسەدى. ايتۋلارىنشا, جىلىجايعا مىڭ جارىم دوللارعا جۋىق قاراجات جۇمسالعان. جالپى كولەمى مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن كەشەن ءتورت بلوكقا بولىنەدى. ونىڭ ەكەۋىندە – ليمون, بىرەۋىندە – گۇلدەر, ەندى بىرىندە جاس كوشەتتەر وسىرىلەدى.
مۇندا نەگىزىنەن ليمون اعاشى باسىم. وعان سۇرانىس تا ۇلكەن. كيەۆتىك رەمونتانتتىق تۇقىمعا جاتاتىندىقتان ۇنەمى جانە مول ءونىم بەرەدى. وتكەن جىلى جارتى توننا ليمون جيناپ الىپتى.
نيكولاي اڭگىمە بارىسىندا كيەۆتەن اكەلگەن بەس تال ليمون كوشەتى بەس جىلدىڭ ىشىندە ۇلكەن باۋعا اينالعانىن ماقتانىشپەن ايتتى.
– ليمونىمىزدىڭ سالماعى ءبىر كيلودان اسادى. بالانىڭ باسىنداي جەمىس ءوز بۇتاعىنا سالماق ءتۇسىرىپ, سىندىرىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان ءار ليموندى ساباعىنان جىپپەن ءىلىپ, بايلاپ قويامىز. اعاشتار ءار كەزدە وتىرعىزىلعاندىقتان, بىرەۋى گۇلدەپ تۇرسا, بىرەۋى ءتۇيىن تاستاپ, ەندى ءبىرى جاپ-جاسىل بولىپ تۇرادى. ساپ-سارى بولىپ پىسكەندەرىن ءۇزىپ الامىز. ليمون توعىز ايدا پىسەدى, – دەدى ليۋدميلا دميتريەۆنا.
جىلىجايدى ارالاپ كەلە جاتقاندا ساباعىنان ءۇزىلىپ ءتۇسىپ جاتقان ءىرى-ءىرى ليمونداردى كوردىك. جىلىجايشىلار ءار اعاشتىڭ ارتىق بۇتاعىن كەسىپ وتىرادى ەكەن. سەبەبى, ساباعى قيىلماعان تال قاۋلاپ ءوسىپ, توبەگە ورمەلەپ كەتەدى. كوكونىس وسىرەتىن كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ليموننىڭ ۇلكەندىگىنە كۇمانمەن قاراۋشىلار دا بولعان كورىنەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ادەتتەگىدەن ءىرى ليموندى گەندىك وزگەرىسكە ۇشىراعان جەمىس دەپ ويلايدى. الايدا, بۇل تازا تابيعي ءونىم. ءدامىن تاتقاندار تۇراقتى تۇتىنۋشىعا اينالادى.
ال ەكزوتيكالىق جەمىستەردەن انار, كوفە, بانان, اناناس, ءىنجىر, قۇرما جانە ماندارين ءوسىپ تۇر. ءىنجىر ەكى جىل قاتارىنان جاقسى ءونىم بەرىپتى. بانان بيىل جەمىس بەرمەك. قۇرما مەن ماندارين اعاشى ەندى كوكتەپ كەلەدى.
ال گۇلدەردىڭ ءتۇرى وتە كوپ. جالپى سانى 300-گە جۋىق گۇل وسىرىلەدى. ونىڭ ىشىندە ءۇيدىڭ كوركىن اشاتىن ساندىك گۇلدەر دە, ەمدىك ماقساتتا قولدانىلاتىندارى دا بار. ماسەلەن, قاۋىز جارىپ تۇرعان القىزىل راۋشاننىڭ ادەمىلىگى مەن حوش ءيىسى تاڭداندىرماي قويمايدى. كىشىگىرىم شىرشاداي كيپاريس وسىمدىگى اۋانى تازالاپ تۇراتىن قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. ميرت اعاشى تۋبەركۋلەز تاياقشالارىن جويىپ جىبەرەدى. وزىنە ءتان كەرەمەت ءيىسى بار ميرت وسىمدىگىن قايناتىپ ءىشىپ, تاماق, ءتىس, اۋىز قۋىسى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە بولادى. ليۋدميلانىڭ ايتۋىنشا, ءميرتتى جاتىن بولمەدە ۇستاسا وتە پايدالى. مۋررايا وسىمدىگى دە ەمدىك قاسيەتكە يە. ونىڭ ەكىنشى اتاۋى – يمپەراتور اعاشى. تۇينەگىن تىنىس جولدارى, جۇرەك اۋىرعاندا جەسە مىڭ دا ءبىر ەم بولادى.
ال ءجاساڭشوپتى كونە فۋن-شۋي ىلىمىندە اقشا اكەلەتىن اعاش دەپ ايتادى. اقشا اكەلسە اكەلەتىن شىعار, جاپىراقتارى تەڭگە ءبىتىمدى دوڭگەلەك بولىپ كەلەدى ەكەن. كاكتۋس پەن الوە وسىمدىگىنىڭ كوپتەگەن ءتۇرى ءوسىپ تۇر. ال گۇلشەتەندى قوي ەتى, بالىق تاعامدارىنا قوسسا ءدامىن كىرگىزەدى. سونداي-اق, ءۇندىستان, جەرورتا تەڭىزى مەن تروپيكالىق بەلدەۋدە وسەتىن بۋگەنۆيليا گ ۇلى ايرىقشا اسەم. جالپى, تروپيكالىق گۇلدەردىڭ حوش ءيىسى بولماعانىمەن, كورەر كوزگە وتە كورىكتى بولاتىنىن وسى جىلىجايدى ارالاۋ بارىسىندا بىلدىك. بۇل ءبىر عاجاپ الەم. بەينە كۇن ساۋلەسى از قالىڭ نۋدا جۇرگەندەي اسەردەن ارىلا المايسىز.
ليۋدميلا زەمليانايانىڭ ەرەكشە جاقسى كورەتىن گۇلدەرىنىڭ ءبىرى – اۆستراليالىق جۇلدىز اتالاتىن كورديلينا. الايدا, ونىڭ كۇتىمى قيىن بولعاندىقتان ۇيدە وسىرۋگە قولايسىز. ورحيدەيا, لاۆر, فيكۋس, سامشيت گۇلدەرىن دە كوزىمىز شالىپ قالدى. جىلىجايدى كەمپىرقوساق بوياۋىنداي ءتۇرلى تۇسكە كومىپ تاستاعان گۇلدەردىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ, تاۋىسا المايسىز.
وسىمدىكتەر مۇندا بوشكەگە جينالعان ارتەزيان سۋىمەن سۋارىلادى. وعان يزرايلدىك تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى قولدانىلادى. جىلىجاي يەلەرى اتتىڭ تەزەگى, قۇم, كاليفورنيالىق توپىراق اكەلىپ, ءار وسىمدىككە قاجەت جەر قىرتىسىن جاساعانىن دا ايتتى.
ءبىر ولقىلىق بار. زەمليانويلار ءوز ونىمدەرىن ساۋداعا شىعارعانىمەن, ءىرى كولەمدە ساتا المايدى. تالماۋ تۇسى – جەكە دۇكەن. ويتكەنى, تروپيكالىق ءوسىمدىكتەرگە ايرىقشا كۇتىم كەرەك. ازىرگە مۇندا قاجەت ەتكەن جاندار عانا ىزدەپ كەلەدى. ال جىلىجايعا كەلۋشىلەر قاتارى تولاستاعان ەمەس. وبلىس ورتالىعىنان, اۋدانداردان ءۇي, ساياجاي, عيماراتتار مەن كەڭسەلەردى كورىكتەندىرۋ ءۇشىن گۇلدەرگە تاپسىرىس مولىنان ءتۇسىپ جاتىر. العاشقى جىلدارى ەشكىم ەلەمەيتىن كەشەن سوڭعى كەزدە, اسىرەسە, قىس اياعىندا تاپسىرىستارعا كەنەلىپ قالادى. مۇنداعى گۇلدەردىڭ باعاسى بازار نارقىنان 40-60 پايىزعا ارزان. گوللانديادان اكەلىنەتىن ءارى بازاردىڭ جالداۋ قۇنى قوسىلاتىن گۇلدەردىڭ باعاسى قىمباتقا تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە ساتىلىمداعى گۇلدەرگە جىلىجايداعى جاعداي جاسالماعان سوڭ سولىپ قالادى. مۇنداي قيىندىقتى جىلىجايداعى وسىمدىكتەر كورمەيدى. گۇل ساتۋشىلار بۇگىندە اتالعان كەشەندى «وڭالتۋ ورتالىعى» دەپ اتاپ كەتكەن. سەبەبى, ساتۋشىلاردىڭ سولىپ, قۋراپ بارا جاتقان گوللانديالىق گۇلدەرىن جىلىجاي يەلەرى كۇتىم جاساپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىپ بەرەدى.
نيكولاي وبلىس اۋماعىنان بولەك, استانا, الماتى, قاراعاندى جانە تاراز قالالارىنان كەلگەن وقۋشىلار ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جىلىجاي سالۋدىڭ قىر-سىرىن سۇرايتىنىن ايتتى. كەلەشەكتە ولاردىڭ اراسىنان جاس ناتۋراليستەر شىعۋى مۇمكىن. سونداي-اق, جاپونيا, قىتاي, قىرعىزستان جانە يزرايل ەلدەرىنەن كەلگەن مارتەبەلى مەيماندار جىلىجاي جۇمىسىن جوعارى باعالاپتى.
كاسىبىنەن ءناسىپ كورىپ وتىرعان جىلىجايشىلاردىڭ ەڭبەگىنە ريزا بولعان ءوڭىر باسشىلىعى كەشەننىڭ جانىنان جەر تەلىمىن ءبولىپ بەرگەن. وندا جازدىگۇنى قاراقات باۋى جايقالىپ جەمىس بەرەدى. زەمليانويلار قاراقات تۇقىمىن رەسەيدەگى بارناۋلدان اكەلىپتى.
– اتالعان وسىمدىكتەردى جىل ون ەكى اي باپتاپ, ماۋەلى جەمىسىن جينايمىز. توساپ قايناتامىز, شىرىن جاسايمىز. قىسقا ساقتاۋ ءۇشىن توڭازىتامىز. وسىلايشا, وتباسىلىق قورعا دارۋمەن جينايمىز. جەمىسىن بەرگەن سوڭ اعاشتار تۇرلەنىپ, قايتا قۋات جيناي باستايدى. ءبىزدىڭ جىلىجايدا جىل بويى كوكتەم, – دەيدى جىلىجاي يەلەرى.
زەينەتكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كۇندەلىكتى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن كاسىپ. وسىمدىك – ءتىرى دۇنيە. كۇن سايىن سۋارۋ, قاراۋ, باعىپ-باپتاۋ كەرەك. جاپىراعى ءۇزىلىپ تۇسسە ىلعالدىڭ, گۇل اتۋى كەشەۋىلدەسە تىڭايتقىشتىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن تەكسەرە ءبىلۋ قاجەت. سابيىڭىزگە قانداي كۇتىم كەرەك بولسا, وسىمدىككە دە سونداي كۇتىم بولۋى ءتيىس. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءۇش-اق ادام اتقارىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە قيار مەن قىزاناق, شالقام ىسپەتتى كوكونىستەر زەمليانويلار داستارقانىنان ۇزىلمەيدى. الايدا, كوكونىستى ءوز وتباسى مەن ەت جاقىندارى ءۇشىن ازداپ قانا ەگەدى ەكەن.
جىلىجاي ءۇي قازاندىعى جۇيەسىمەن جىلىتىلادى. التايدا التى اي قىس بولعاندىقتان ءبىر ماۋسىمدا 100 تونناعا جۋىق كومىر جاعادى. ءبىز باعانداعى ولشەگىشتەن ىشكى تەمپەراتۋرانىڭ 31 گرادۋس جىلىلىقتى كورسەتىپ تۇرعانىن بايقادىق. ياعني جىلىجايدا جاز. ليۋدميلانىڭ ايتۋىنشا, تۇندە 12 گرادۋس جىلىلىق تا جەتكىلىكتى. ال كوكتەمنەن باستاپ كۇننىڭ جىلۋى پايدالانىلادى.
كەشەن 2,5 مەتر تەرەڭدىكتەگى قازانشۇڭقىردا ورنالاسقان. جەردىڭ بەتىندە تەك شاتىرى عانا كورىنەدى. قىستا جەر تابانى جەرتولە ىسپەتتى 12 گرادۋسقا جىلى بولادى. بۇل جىلۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى ازايتادى. جازدا, كەرىسىنشە, 12 گرادۋسقا سالقىن. جەلدەتۋ جۇيەسى جوق. توبەسىندەگى ساڭىلاۋدى اشۋ ارقىلى جەلدەتەدى.
– ەگەر ەلىمىزدە وسىنداي جىلىجايلاردى كوپتەپ قولعا السا, وتە ءتيىمدى بولار ەدى. ءبىز اينەكتىڭ ورنىنا ءيزرايلدىڭ پوليكاربونات ماتەريالىن پايدالاندىق. ءبىر شارشى مەترى 600 كيلو قاردى كوتەرە الادى. اينەك بولسا, سىنىپ كەتۋى مۇمكىن. سونداي-اق, پوليكاربونات اينەككە قاراعاندا جىلۋدى كوپ وتكىزەدى. ەكى جىل بۇرىن وڭىرىمىزدە 46 گرادۋس اياز بولدى. ودان زارداپ شەككەن جوقپىز. ەگەر وسىنداي جىلىجايدى وڭتۇستىك وڭىردە سالسا, جىلۋ ەنەرگياسى تەگىن دەۋگە دە بولادى, – دەدى نيكولاي زەمليانوي.
اۋلادان شىققاندا زەمليانويلار وتباسىنىڭ تابيعات-اناعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتى تۋرالى ويلاۋمەن بولدىم. زەينەتكەر بەرگەن ۆيزيتكا قاعازىنان بۇرقىراپ شىعىپ تۇرعان توپىراق پەن ءتۇرلى گۇلدەردىڭ, وسىمدىكتەردىڭ تابيعي حوش ءيىسى دە وسى ويعا ورالتا بەرەدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ۇلان اۋدانى.