تورتتاعان – رۋبايلارىمەن الەمگە ايگىلى اتاقتى اقىن ومار ھايامنىڭ (عياس ءاد-دين ءابۋ-ل-فاتح ومار يبن يبراھيم ءال-ھايام) كورنەكتى ماتەماتيك, استرونوم, فيلوسوف تا بولعاندىعى جاقسى بەلگىلى. تانىمال اۋدارماشى كلارا سەرىكباەۆا «ەگەمەن قازاقستانعا» ناۋرىز قارساڭىندا ومار ھايامنىڭ «ناۋرىز-نامە» اتتى ەڭبەگىن ۇسىندى. بۇل ماتەريال گەرمانيا (بەرلين) مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنداعى قولجازبادان, كەيبىر بولىمدەرى بريتانيا مۇراجايىنداعى (لوندون) قولجازبادان الىنعان. «ءسوزدى قادىرلەي بىلەتىن جاقىن ءبىر دوسىم مەنەن ناۋرىزدى تويلاۋ ءداستۇرى قاي ۋاقىتتا پايدا بولدى, ول ءراسىم قاي پاتشانىڭ تۇسىندا نەگىز تاپتى دەگەن جايتتاردى اشىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. دوسىمنىڭ تىلەگىن قابىل كورىپ, قۇدىرەتى كۇشتىنىڭ قولداۋىمەن ناۋرىزدىڭ شىعۋ تاريحىنان قىسقاشا ماعلۇمات بەردىم», دەيدى ەڭبەكتىڭ باستاۋىندا ۇلى اقىن. ءبىز سول ەڭبەكتىڭ ءۇزىندىسىن جاريالاپ وتىرمىز. ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا ونىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى مۇنداي ماعلۇمات ەشكىمگە دە ارتىق ەتپەيدى دەپ ويلايمىز. بۇل ەڭبەكتىڭ ءبىر قۇندىلىعى كۇن مەن ءتۇن تەڭەسەتىن ناۋرىزدىڭ استرونوميالىق تۇرعىدان تەرەڭ عىلىمي نەگىزى بار ەكەنىن ماتەماتيكالىق دالدىكپەن دالەلدەيتىندىگىندە.
كىتاپتا يران پاتشالارىنىڭ زامانىندا ناۋرىز قاي كۇندەرى تويلانعان, قاي پاتشانىڭ داۋىرىندە بۇل ءداستۇر باستاۋ تاپقان, ول كۇن نە سەبەپتەن تويلاناتىن بولعان دەگەن سياقتى ناۋرىزعا قاتىستى اقيقاتتار اشىلادى. جانە پاتشالاردىڭ باسقا دا سالت-داستۇرلەرى, ولاردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قولدانىلاتىن ءارتۇرلى امال-ارەكەتتەرى ءسوز بولادى.
ناۋرىزدى تويلاۋ ءداستۇرىنىڭ پايدا بولۋى جايىنا كەلەر بولساق – كۇننىڭ ەكى ءتۇرلى اينالىمى بار ەكەنى بارشاعا ماعلۇم. ونىڭ ءبىرى – ءاربىر ءۇش ءجۇز الپىس بەس كۇن جانە تاۋلىكتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى تولعاندا توقتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرىنشى مينۋتىندا ەش وزگەرىسسىز ورالىپ تۇرادى. جانە بۇل بەلگىلى مەرزىم جىل سايىن قىسقارادى.
ءجامشيد وزگەرمەيتىن زاڭدىلىقپەن قايتالانىپ وتىراتىنىنا كوز جەتكىزگەن سوڭ وسى كۇندى ناۋرىز دەپ اتاپ, ونى تويلاپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. جاڭا باستامانى پاتشا دا, قالىڭ جۇرت تا حوش كورىپ قولدايدى. يران پاتشاسى كايۋمارس ءبىرىنشى پاتشالىققا كەلگەن سوڭ بۇقارا حالىقتىڭ ءبىلۋى ءۇشىن جىلدىڭ ايلارى مەن كۇندەرىنە اتاۋ بەرۋدى, جىل ەسەبىن جۇرگىزۋدى بۇيىرادى. توقتى جۇلدىزىنىڭ كۇنمەن قيىلىسقان العاشقى ءساتىن انىقتاعان سوڭ ءمۇبادتارىن (زوراستري دىنىندەگى جوعارعى دارەجەلى ابىز. – اۋدارماشى) شاقىرىپ بۇدان بىلاي جىل باسى ءدال وسى ۋاقىتتان باستالاتىن بولسىن دەپ وكىم بەرەدى. ءمۇبادتارى دا كەڭەسە كەلە ەندىگى ۋاقىتتا جىل ەسەبى ايتىلمىش ساتتەن باستالسىن دەگەن شەشىم قابىلدايدى.
يران ءمۇبادتارى, ءوز زاماندارىنىڭ عۇلاما عالىمدارى بولعان, ولاردىڭ ايتۋىنشا قۇدىرەتتى دە قاسيەتتى جاراتۋشى يزاد (يزاد جانە يازدان – كونە زامانداردا يراندا قۇدايدىڭ اتالۋى, «ناۋرىز-نامەدە» قۇدايدىڭ يسلامعا دەيىنگى اتاۋلارى قولدانىلعان. – اۋدارماشى) ون ەكى پەرىشتە جاراتىپ, ولاردىڭ تورتەۋىن كوككە جىبەرەدى — كوك دۇنيەسىن جىن-سايتاننان قورىپ تۇرۋلارى ءۇشىن, تورتەۋىن دۇنيەنىڭ ءتورت تاراپىنا جىبەرەدى — جىن-سايتاندار قاف تاۋىنان اسىپ ءوتىپ كەتپەۋلەرىن باقىلاپ تۇرۋلارى ءۇشىن, قالعان تورتەۋىنە كوكتە دە جەردە دە ەركىن ءجۇرىپ ادام بالاسىن جىن-سايتاننىڭ تەرىستىگىنەن ساقتاپ تۇرۋىن بۇيىرادى.
ءمۇبادتار ايتقان, بۇل عالام باسقا ءبىر عالامنىڭ ىشىندە تۇر — كونە عيماراتتىڭ ىشىنەن جاڭا عيمارات سالىنعانىنداي جانە قۇدىرەتتى يزاد كۇندى نۇردان جاراتقان, سونان سوڭ كۇننىڭ كومەگىمەن جەر مەن كوكتەردى جاراتقان دەپ. بارلىق ادام بالاسى كۇندى قۇرمەت تۇتادى, ويتكەنى ول يزاد نۇرىنان جارالعان نۇر. ولار كۇندى سالتاناتتى تۇردە قۇرمەتتەيدى, ويتكەنى يزاد باسقا جاراتىلىستارىنان گورى كۇننىڭ جاراتىلۋىنا ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان, ايتالىق: پاتشا قۇلدارىنىڭ بىرىنە ەرەكشە مەيىرىمىن توگىپ, بارشا قاۋىم الدىندا ونىڭ ارتىقشىلىعىن ەرەكشەلەپ وتىراتىن بولسا, پاتشانىڭ سۇيىكتى ق ۇلىنا قۇرمەتپەن قاراۋ – پاتشانىڭ وزىنە قۇرمەت كورسەتكەنمەن بىردەي بولعانى سياقتى.
كۇن ساۋلەسىنەن كەلەر بەرەكەت بارلىق جەرگە بىردەي ءتۇسۋى ءۇشىن قۇدىرەتتى دە قاسيەتتى يزاد كۇنگە ورنىنان ءسال قوزعالۋدى بۇيىرادى. سوندا تۇرعان ورنىنان ءسال قوزعالعان كۇن توقتى جۇلدىزىنىڭ تۇسىنا كوتەرىلەدى. سول مەزەتتە جارىق پەن قاراڭعىلىق ايىرىلادى دا تاۋلىك كۇن مەن تۇنگە بولىنەدى. دۇنيە تاريحى وسىلاي باستالعان.
بۇدان سوڭ ءبىر مىڭ ءتورت ءجۇز الپىس ءبىر كۇن وتكەندە كۇن بەلگىلى كۇنى, بەلگىلى ساعاتتا, ءدال سول جەرگە قايتىپ ورالادى (1461 = 4 ح 365¼, ياعني كۇننىڭ جىلدىق اينالىمى 365¼ تاۋلىك دەسەك, تۋرا 1461 جىلدان سوڭ كۇن اسپاننىڭ ءدال سول نۇكتەسىنە, ءدال سول مينۋتتا قايتىپ ورالادى. – اۋدارماشى). وسى مەرزىمدە يۋپيتەر مەن ساتۋرن جەتپىس ءۇش رەت تۇيىسەدى. بۇل ءساتتى «كىشى ءتۇيىسۋ» دەپ اتايدى. ول جيىرما جىلدا ءبىر رەت قايتالانىپ تۇراتىن زاڭدىلىق. كۇن اينالىمىن اياقتاپ سول نۇكتەگە قايتىپ ورالعاندا ساتۋرن مەن يۋپيتەردىڭ ءتۇيىسۋى ساتۋرننىڭ قۇلدىراۋ مەرزىمىنە ساي كەلەتىن جۇلدىزبەن ۇشىراسادى. ال ول جۇلدىز – ساتۋرننىڭ ورلەۋ ساتىنە قاراما-قارسى تۇرعان تارازى (ميزام) شوقجۇلدىزىندا.
بۇل كۇننىڭ ءبىر اينالىمى. ەكىنشى اينالىمى — ءبىز كورسەتكەن رەتپەن جانە ءبىز كورسەتىپ كەتكەن جۇلدىزداردىڭ جولىمەن وتەدى (قوسىلۋ (قيران) — قاراما-قارسى تۇرعان, گەوتسەنترلىك ۇزىندىعى تۇيىسەتىن ەكى جۇلدىز. يۋپيتەر مەن ساتۋرننىڭ 19 جىل 314 كۇندە تۇيىسەدى, ال 1450 جىلدا بۇلار 73 رەت تۇيىسەدى. – اۋدارماشى).
كۇن توقتى شوقجۇلدىزىنان شىققان ساتتە قۇدىرەتتى يزادتىڭ امىرىمەن ساتۋرن, يۋپيتەر باسقا دا جۇلدىزدار سول جەرگە شوعىرلانىپ, دۇنيەنىڭ رەتى وزگەردى, دۇنيەگە جانە ونىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى باسقا قۇبىلىستار دا ورىن الدى.
كۇن اينالىمىن اركىم وزدىگىنەن باعدارلاپ تانۋى مۇمكىن بولماعاندىقتان جانە كۇنگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتتەرىن ءبىلدىرۋ ماقساتىندا يران پاتشالارى وسى كۇندى (ناۋرىز) تويلاۋ ءداستۇرىن ەنگىزىپ, ول ءداستۇردىڭ وزگەرمەي ساقتالىپ وتىرۋىن قادالاعان.
كايۋمارس بۇل كۇندى جاڭا جىل ەسەبىنىڭ باستالۋى دەپ جاريا ەتكەندە كۇننىڭ ءاربىر ءۇش ءجۇز الپىس بەس كۇندىك اينالىمىن ون ەكىگە ءبولىپ, ءار بولىگىن وتىز كۇننەن تۇراتىن قىلىپ, ولاردى قۇدىرەتتى يزاد عالامعا جىبەرگەن ون ەكى پەرىشتەنىڭ اتىمەن اتاعان. جانە ول ءۇش ءجۇز الپىس بەس كۇن جانە تاۋلىكتىڭ تورتتەن بىرىنەن تۇراتىن ۇلكەن اينالىمدى انىقتاپ, ونى ۇلكەن جىل دەپ اتاپ, تورتكە بولگەن.ۇلكەن جىلدىڭ ءتورت مەرزىمى وتكەندە ۇلكەن ناۋرىز كەلەدى دە بار دۇنيە تۇلەپ-جاڭارادى. پاتشالار ورناتقان تاعى ءبىر ءداستۇر – جاڭا جىل باسىندا جارىلقاۋ الۋ نيەتىمەن ولار باسقا دا مەيرام كۇندەرى مەن داتالاردى اتاۋ راسىمدەرىن وتكىزىپ وتىراتىن بولعان. ناۋرىز كۇنىن تويلاپ كوڭىلدى وتكىزگەن ادام جىل بويى كوڭىلدى دە جايلى كۇي كەشەدى دەپ سەنگەن. بۇل تاجىريبەنى عالىمدار پاتشالارى ءۇشىن ارنايى بەلگىلەپ بەرەتىن بولعان.
فارۆاردين ايى – پەحلەۆي تىلىنەن كەلگەن ءسوز, وسىمدىكتەردىڭ ءوسىپ-ونە باستاعان ۋاقىتىن بىلدىرەدى. بۇل اي توقتى شوقجۇلدىزىنا جاتادى, ايدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن كۇن وسى جۇلدىز شوعىرىنان تابىلادى.
ۋردبيحيشت – ياعني, بۇل ايدىڭ كوتەرىڭكى كوڭىلدى جايى بەيىشكە ۇقسايدى, پەحلەۆي تىلىنەن بيحيش – بەيىش, ۋرد – سياقتى (ۇقساس) دەپ اۋدارىلادى. بۇل ايدا كۇن تورپاق شوقجۇلدىزىنان تابىلادى – كوكتەمنىڭ بەل ورتاسى.
حۋرداد ايى – ادام بالاسىن استىق ونىمىمەن, كوكونىس-جەمىستەرمەن قامتاماسىز ەتەتىن اي. بۇل ايدا كۇن ەگىزدەر شوقجۇلدىزىندا.
تير ايى – بيداي, تارى سياقتى استىق تۇرلەرىنىڭ العاشقى ونىمدەرىن بولىسەتىن مەرزىم. شايان شوقجۇلدىزىندا تۇرعان كۇن تومەندەي باستايدى — جاز ماۋسىمىنىڭ العاشقى ايى.
مۋرداد ايى – جەر بەرەتىن جەمىس ونىمدەرىن بۇل ۋاقىتتا تولىق بەرىپ بولادى. بۇل ايدىڭ اۋا رايى جەر توپىراعىنىڭ تابيعاتىنا ۇقساس كەلەدى. جاز ماۋسىمىنىڭ تەڭ ورتاسى. بۇل ايدا كۇن ارىستان شوقجۇلدىزىندا.
شاحريۆار ايى – پاتشالاردىڭ قازىناسىن تولتىراتىن مولشىلىق ايى. شارۋا ادامىنىڭ سالىق تولەۋىنە قولايلى مەزگىل. بۇل ايدا كۇن بيكەش شوقجۇلدىزىندا.
ميحر ايى – ادام بالاسىنىڭ اراسىندا دوستىق پەن بىرلىك نىعايا تۇسەتىن مەرزىم, جەر بەرگەن استىق ءونىمى, ميۋا-جەمىستەر – سولاردىڭ ريزىعىنا, ولار باس قوسىپ بۇيىرعان مولشىلىققا ورتاقتاسىپ ءىشىپ-جەيدى. كۇن بۇل ايدا تارازى شوقجۇلدىزىنا اۋىسادى. كۇز ماۋسىمىنىڭ العاشقى ايى.
ابان ايى – جاڭبىر كوپ جاۋاتىن مەرزىم بولعاندىقتان سۋ مول بولادى, ديقاندار ەگىندىكتەرىن سۋارۋمەن اينالىسادى. بۇل ايدا كۇن شايان شوقجۇلدىزىنا كوشەدى.
ازار ايى – پەحلەۆي تىلىندە «ازار» – «وت» دەگەندى بىلدىرەدى. اۋا رايى سۋىتا باستاعاندىقتان وت جىلۋىنا مۇقتاجدىق كۇشەيە تۇسەدى, ياعني بۇل «وت» ايى. كۇن بۇل ايدا مەرگەن شوقجۇلدىزىندا.
داي ايى – پەحلەۆي تىلىندە «داي» – «سايتان» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ايدىڭ رايى قاھارلى, جەر بەتىندەگى جايدارى جايساڭدىق وتكەن ءسات بولعاندىقتان ونى جايسىزدىعىنا وراي «داي» دەپ اتاعان. كۇن تاۋتەكە شوقجۇلدىزىندا. قىس ماۋسىمىنىڭ العاشقى ايى.
باحمان ايى – اۋا رايى سۋىتا تۇسەدى, قۇرعاقشىلىق ورنايدى, بۇل ايدىڭ مىنەز-قۇلقىن «داي» ايىنا ۇقساتادى. بۇل ايدا كۇن ساتۋرنمەن بىرگە سۋقۇيعىش جۇلدىزدار شوعىرىندا, تاۋتەكە شوقجۇلدىزىنا جاقىن تۇرادى.
يسفاندارمۋز ايى – پەحلەۆي تىلىنەن «اسفاند» – «جەمىس» دەپ اۋدارىلادى, ياعني بۇل ايدا وسىمدىكتەر مەن جەمىس اعاشتارى تامىر جىبەرە باستايدى. وسى ايدا كۇن جۇلدىزدار كەرۋەنىندەگى سوڭعى – بالىقتار شوقجۇلدىزىنا ويىسادى.
كايۋمارس بۇل ۋاقىتتى ون ەكىگە ءبولىپ جىل ەسەبىنىڭ باستاماسىن بەلگىلەيدى. بۇدان سوڭ ول قىرىق جىل ءومىر سۇرگەن («شاح-نامە» كايۋمارستىڭ نەشە جىل پاتشالىق ەتكەنىن كورسەتپەيدى. ابۋ رەيحان بيرۋني «پامياتنيكي مينۋۆشيح پوكولەني» دەگەن ەڭبەگىندە اڭىزداردىڭ بىرىندە كايۋمارس 213 جىل پاتشالىق ەتتى دەسە, ەكىنشى اڭىزدا — 40 جىل, ۇشىنشىدە – 30 جىل دەپ كورسەتىلگەن دەيدى. – اۋدارماشى). ول دۇنيەدەن قايتقان سوڭ تاققا كەلگەن كايۋمارستىڭ مۇراگەرى حۋشانگ توعىز ءجۇز جەتپىس جىل پاتشالىق ەتكەن (حۋشانگ – «شاح-نامە» بويىنشا كايۋمارستىڭ نەمەرەسى – جىن-سايتانداردىڭ ارەكەتىنەن ولگەن ۇلى سيماقتىڭ بالاسى. حۋشانگ جىنداردى ءولتىرىپ, ادامدارعا ەگىن ەگۋدى, قولونەرىمەن شۇعىلدانۋدى ۇيرەتكەن, وت تابۋدى ويلاپ تاپقان. پاتشالىق مەرزىمى جايىندا دەرەكتەر ارقيلى. – اۋدارماشى). حۋشانگ جىن-سايتانداردى جەڭىپ تەمىر ۇستالىعى, اعاش ۇستالىعى, توقىما توقۋ سياقتى قولونەرلەرىن جانە ارا بالىن الۋ, جىبەك قۇرتىنان جىبەك ماتا ءوندىرۋدى ويلاپ تاۋىپ, بۇكىل عۇمىرىن شات-شادىمان جايساڭ كۇيدە وتكىزگەن. ونىڭ ەسىمى ەل اۋزىندا تەك جاقسىلىقپەن اتالاتىن بولعان.
ونان سوڭ تاققا تاحمۋراس وتىرىپ, وتىز جىل پاتشالىق ەتكەن (تاحمۋراس – «شاح-نامەگە» قاراعاندا حۋشانگتىڭ ۇلى. ءال-بيرۋني كەلتىرگەن اڭىزدار بويىنشا 30 جىل پاتشالىق ەتكەن (بيرۋني, 113-116-ب). – اۋدارماشى). ول دا جىن-سايتاندارمەن كۇرەسىپ, كوشە, بازار سالعىزعان, ءجۇن مەن جىبەك جىپتەن توقىما توقۋدى دامىتقان. سابيلەر ءدىنىن دارىپتەيتىن تاقۋا بوزاسپ (بۋزاسپ – جۇلدىزدارعا تابىنۋشىلار – سابي ءدىنىنىڭ نەگىزىن سالۋشى. ءال-بيرۋني: «جالعان پايعامبارلاردىڭ العاشقىسى. تاحمۋراس ولگەن سوڭ ءۇندى جەرىنە پارسى جازباسىن اكەلگەن, سابيلەر ءدىنىن دارىپتەگەن. وعان ەرۋشىلەر كوپ بولعان» (بيرۋني, 201-ب). – اۋدارماشى) دەگەن ادام بۇعان قارسى شىققان. تاحمۋراس سابيلەر ءدىنىن قابىل كورىپ زۋننارمەن (بەلبەۋ. – اۋدارماشى) بەلىن بۋعان. كۇنگە تابىنىپ, ادامدارعا جازۋ جازۋدى ۇيرەتكەن. تاحمۋراس – ياعني, جىن-سايتاندارى جەڭۋشى دەپ اتالعان. وزىنەن سوڭ پاتشالىققا ءىنىسى – ءجامشيد كەلگەن.
جىل ەسەبى باستالعان ۋاقىتتان بەرى ءبىر مىڭ قىرىق جىل ءوتتى, فارۆاردينا ايىنىڭ العاشقى تاۋلىگىندە كۇن توعىزىنشى (مەرگەن) شوقجۇلدىزىنا ەنگەن. ءجامشيدتىڭ پاتشالىعىنان سوڭ ءتورت ءجۇز جيىرما ءبىر جىل وتكەندە كۇننىڭ بۇل اينالىمى اياقتالىپ, فارۆاردين ايىندا كۇن توقتى شوقجۇلدىزىنىڭ باسىنا اۋىسادى دا دۇنيە تەڭدىگى ورنايدى.
ءجامشيد جىن-سايتانداردى جەڭەدى, مونشا سالۋدى, زەرلى ماتا (پارچا) توقۋدى بۇيىرادى. وعان دەيىن زەرلى ماتا «سايتاننىڭ توقىماسى» (پارسى تىلىندە پارچا – زەرلى توقىما – «دابا» دەپ اتالادى, «ديب-بافت» – «سايتاننىڭ توقىماسى» دەگەن سوزدەن شىققان. – اۋدارماشى) دەپ ەسەپتەلگەن. بىراق, اقىل مەن تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا ادام بالاسىنىڭ تۇسىنىگى وزگەرىپ, قازىرگى قالىپقا جەتىپ دامىعانىن كورەمىز. ونان سوڭ ءجامشيد ەسەك پەن جىلقىنى بۋدانداستىرىپ, قاشىر تۇقىمىن شىعارادى. جەر استى قازبالارىنان اسىل تاستار تاۋىپ, قارۋ-جاراق, زەرگەرلىك بۇيىمدارىن جاساۋدى جولعا قويادى. تاۋ-كەن قويناۋلارىنان التىن, كۇمىس, جەز, قولا, قورعاسىن سياقتى پايدالى زاتتاردى ءوندىرىپ ولاردان ءتاج, تاق, بىلەزىك, القا, ساقينا سياقتى قۇندى زاتتاردى جاساۋدى ىسكە اسىرادى. مۋسكۋس, امبرا, كامفارا, شافران, الوە سياقتى جۇپار ءيىستى زاتتاردى تابادى. ءسوز بولىپ وتىرعان كۇن جىل سايىن تويلاناتىن بولىپ, ونىڭ اتىن ناۋرىز دەپ اتايدى.
فارۆاردين ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىن جاڭا جىلدىڭ باسى دەپ, ونى كۇننىڭ ۇلكەن اينالىمى باستالعانعا دەيىن مەيرام كۇنى ەسەبىندە تويلاپ وتىرۋ ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋىن بۇيىرعان. ناۋرىزدىڭ باستالۋ تاريحى وسىنداي.
قازاق تىلىنە اۋدارعان
كلارا سەرىكباەۆا.