وتاندىق جاس عالىمدار كۇرىش قاۋىزىنان كرەمني ديوكسيدىن الدى. كرەمني ديوكسيدى شىنى, كەراميكا, بەتون جابدىقتارى, ءتىس پاستاسى, كوسمەتيكا وندىرىسىندە قولدانىلادى. قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ ەندى ءبىر توبى ەنەرگيا ۇنەمدەگىش شامنىڭ جاڭا نۇسقاسىن ويلاپ تاپتى. عىلىمدى سەرىك ەتكەن جاندار جاڭا ءونىمىن وندىرىسكە شىعارۋدى دا باستاپ كەتكەن.
وتاندىق زەرتتەۋشىلەر شەتەلدىكتەر «رەكوردىن» جاڭارتتى
بۇرىن قىزىلوردا وڭىرىندە كۇرىشتىڭ قاۋىزى ورتەلەتىن. ودان شىققان ءتۇتىن اۋاعا تارالىپ, زياندى حيميالىق زات بولەتىن. ال قازىر قىزىلوردالىق عالىمداردىڭ ارقاسىندا سىر مارجانىنان شىققان قالدىقتى دا زيانسىز وڭدەپ, ودان پايدالى ءونىم الا الامىز. بۇل تۋرالى بىزگە حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور نۇربول اپپازوۆ ايتىپ بەردى.
«قىزىلوردا وبلىسىندا جىلىنا 500 مىڭ توننادان استام كۇرىش جينالادى. ودان شامامەن 100 مىڭ توننا كۇرىش قاۋىزى قالادى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كۇرىش قاۋىزىن قالا سىرتىنداعى پوليگوندا ورتەيتىن. قالدىق جانعاندا مايدا ديسپەرستى كرەمني ديوكسيدىن بولەدى. بۇل – كوزگە كورىنبەيتىن, اۋادا تارالاتىن زياندى حيميالىق زات. اتالعان زات ينە تۇرىندە كريستالدانىپ, پوليگونعا جاقىن اۋماقتا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ وكپەسىن زاقىمدايدى, ءسويتىپ ادامدار ەمى جوق سيليكوز اۋرۋىنا شالدىعادى. سول سەبەپتى سوڭعى ۋاقىتتا كۇرىش قاۋىزىن ورتەۋگە تىيىم سالىندى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سودان قالدىقتى قۇراماجەمنىڭ قۇرامىنا قوسىمشا قوسىپ جىبەرەتىن بولعان. جانۋار جەگەنىمەن, قورىتا الماي, شاينالعان كۇيىندە اعزادان شىعارادى ەكەن. «بۇل – جاي عانا جانۋار مەن جەم الۋشىنى الداۋ. ءبىز وسى ماسەلەنى پايدالى شەشۋدىڭ جولىن ىزدەدىك. شەتەلدىك عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە كوز جۇگىرتىپ, كۇرىش قاۋىزىنان كرەمني ديوكسيدىن الۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قاراستىردىق. بىراق ءبىزدىڭ تەحنولوگيا شەتەلدىك عالىمداردىڭ جوبالارىنا قاراعاندا الدەقايدا جەتىلدىرىلگەن», دەيدى ن.اپپازوۆ.
جاس پروفەسسور ءوزىنىڭ عالىمدار توبىنان تۇراتىن كومانداسىمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن تەحنولوگيانىڭ ەرەكشەلىگى – كۇرىش قاۋىزىنان بىرنەشە مينۋتتا عانا كرەمني ديوكسيدىن الۋ. شەتەلدىك عالىمداردىڭ تاجىريبەسىندە كۇرىش قالدىعىنداعى كرەمنيدىڭ ءوزىن, ورگانيكالىق بولىگىن قالدىرىپ, بەيورگانيكالىق قوسپالاردان اجىراتۋ ءۇشىن قىشقىلدىق وڭدەۋ جۇرگىزەدى. ادەتتە, مۇنداي وڭدەۋگە تۇز قىشقىلىن قولدانادى. بۇل بىرنەشە ساعاتتى الادى. وتاندىق زەرتتەۋشىلەر مۇنى ميكروتولقىندى ساۋلەلەندىرۋگە كوشىرگەن. وسىلايشا, جوعارى تەمپەراتۋرادا وڭدەۋ ارقىلى كرەمني ديوكسيدىن الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار قىشقىلدىق وڭدەۋ پروتسەسىن ساناۋلى مينۋتتا عانا جۇرگىزە الاتىن جاعدايعا جەتتى. ال جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋ ونىمەن اينالىسىپ وتىرعان عالىمنىڭ دا, تەحنيكانىڭ دا قۋاتىن ۇنەمدەۋگە سەپتەسەدى.
«شەتەلدىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن كورگەنىمىزدەي, ولاردىڭ ەشبىرى 100 پايىز تازا كرەمني ديوكسيدىن الا الماعان. ەڭ جوعارى جەتىستىگى 99,8 پايىز بولدى. ال ءبىز 100 پايىز تازا كرەمني ديوكسيدىنە قول جەتكىزدىك. بۇعان جوعارىدا ايتقانداي, ءوزىمىز ويلاپ تاپقان وڭتايلى ءادىستىڭ سەپتىگى ءتيدى. بۇل نەگە قاجەت, قايدا قولدانىلادى؟ وقىرماندى وسى سۇراق مازالايتىنى انىق. تازا كرەمني ديوكسيدىن ءىت-تەحنولوگياعا قاجەتتى وپتوتالشىقتار جاساۋعا قولدانىلادى. ال وپتوتالشىقتار جىلدام ينتەرنەت ءۇشىن قاجەت. سونداي-اق تازا كرەمني ديوكسيدىنەن تازا كرەمني الۋعا بولادى. كرەمني – كۇن ەنەرگەتيكاسىنا تاپتىرماس قوسىلىس. كرەمني ديوكسيدىن, بۇدان بولەك, قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىنداۋدا, وتە جوعارى تازالىقتاعى كۆارتس شىنىسىن جاساۋدا, كوسمەتيكادا جانە ت.ب. پايدالانادى», دەيدى ن.اپپازوۆ.
نەگىزى قۇمنىڭ قۇرامىنان دا كرەمني ديوكسيدىن الۋعا بولادى. بۇل – بۇرىننان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان ءادىس. اسىرەسە كۆارتس قۇمى وتە تازا كرەمني ديوكسيدىنەن تۇرادى. بىراق عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كۆارتس قۇمى ءارتۇرلى كالتسي, اليۋميني, تەمىر سەكىلدى قوسپالاردان تۇرادى. مۇنداي قوسپالاردان تازا كرەمني ديوكسيدىن ءبولىپ الۋعا تىم كوپ شىعىن كەتەدى. قانشا شىعىن شىقسا دا, وسىعان دەيىن جاسالعان تاجىريبەلەردە الىگە دەيىن جوعارى تازالىقتاعى كرەمني ديوكسيدى الىنعان جوق.
جەتەكشىسى پروفەسسور ن.اپپازوۆ باستاپ, شاكىرتتەرى – حيميا PhD نۇرعالي اقىلبەكوۆ پەن راحمەتۋللا جاپپاربەرگەنوۆ, راحىمجان تۇرمانوۆ, دينارا نيازوۆا, ينديرا ەسپانوۆا سەكىلدى ماگيسترلار, باۋرات بازارباەۆ, اقەركە مولدانازار سىندى جوعارى ءبىلىمدى جاس ماماندار قوستاعان زەرتتەۋشىلەر توبى اتالعان ىستە شەتەلدىك عالىمدار «رەكوردىن» جاڭارتتى. شىنى كەرەك, كوپتەگەن تالانتتى, بىلىكتى ماماندى بىلەمىز, سوڭىندا شاكىرتى جوق. بۇل – دا ءبىر كەم دۇنيە. سونداي كەمدىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ جۇرگەن كەيىپكەرىمىز ن.اپپازوۆ شاكىرت تاربيەلەۋگە اسقان ىجداھاتپەن قارايدى. عالىمدى ارنايى تاڭداپ, وقۋعا تۇسكەن ستۋدەنتتەرى سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك. «حيميالىق تەحنولوگيا» ماماندىعىندا وقيتىن قانجار ساكەن مەكتەپتى ەرەكشە اتتەستاتپەن بىتىرگەن. سوندىقتان وندا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتىنە گرانتقا تۇسۋگە مۇمكىندىك بولدى. بىراق ول ءارتۇرلى مەديا رەسۋرستارىنان ن.اپپازوۆتىڭ ەڭبەكتەرى جونىندە وقىپ, ناتيجەسىندە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پروفەسسوردان ءتالىم الۋدى تاڭداعان.
«قانجار جوو-عا تۇسكەن سوڭ زەرتحانالىق جۇمىستارعا قالماي قاتىستى. قازىر 3-كۋرستا وقيدى. دەسەك تە وسى سالادا ءوزىن قالىپتاستىرعان كەيبىر عالىمداردان دا جوعارى ناتيجە كورسەتىپ ۇلگەردى. 20-دان اسا عىلىمي ەڭبەگى بار, ءارتۇرلى عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن كونكۋرستاردان جۇلدەسىز قايتپايدى. بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتەمىن. جاقىندا الماتىدا «عىلىم جانە بيزنەس» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا اياسىندا ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كونكۋرس جاريالاندى. سول سايىستا وسى كرەمني ديوكسيدىن الۋ تۋرالى عىلىمي بايانداما جاساپ, 1-ورىندى جەڭىپ الدى. ۇستازدىڭ نەگىزگى مىندەتى – شاكىرت دايارلاۋ. قازىر, مىسالى, ءبىز 40 جاستا بىلگەنىمىزدى 20 جاسار ستۋدەنتتەر ۇيرەنىپ وتىر, ولار ءبىزدىڭ جاسىمىزعا جەتكەندە الدەقايدا ۇلكەن جەتىستىككە جەتەدى. بولاشاققا سالىنعان ەڭ زور ءارى تابىستى ينۆەستيتسيا دەگەنىڭىز وسى ەمەس پە!» دەيدى ن.اپپازوۆ.
نانوتەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ۇنەمدى شام
زامان جاڭارعان سايىن ادامزات الدىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەر مەن وزەكتى ماسەلەلەر دە وزگەرىپ وتىرادى. ال قازىرگى زاماندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. ەلەكتر قۋاتى قىمباتتاپ بارادى, مۇنىڭ دا سەبەبى – تاپشىلىق. وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن وتاندىق جاس عالىمدار دا زەرتتەپ ءجۇر. سولاردىڭ قاتارىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازۇۋ) عالىمدارى دا بار. ولار ەنەرگيا ۇنەمدەگىش شامنىڭ جاڭاشا ۇلگىسىن ويلاپ تاپتى. اتالعان جوبانىڭ جەتەكشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەرلان دوسبولاەۆ جاڭا ۇلگىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى.
«قازۇۋ-دىڭ اشىق تۇردەگى ۇلتتىق نانوتەحنولوگيالىق زەرتحاناسى پلازما فيزيكاسى مەن تەحنيكاسىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. پلازمانى ءارتۇرلى جاعدايدا الۋعا بولادى. ەڭ قولايلى زەرتحانالىق پلازما گازدىق رازريادتا الىنادى. گازدىق رازرياد دەگەنىمىز – گازدىق ورتامەن ەلەكتر توعىنىڭ ءوتۋى. وسى كەزدەگى پايدا بولعان گازدىق رازرياد پلازماسى جارىق بەرەدى. ءبىز رازريادتىڭ جارىق بەرۋ قارقىنىن جوعارىلاتىپ, جاڭا ۇلگىدەگى ەلەكتر ۇنەمدەگىش شامدارىن جاسادىق. گازدىق رازرياد پلازماسىنىڭ ءتۇرلى فيزيكالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ كەزىندە قۇرامىنا ميكرو, نانوبولشەكتەر ەنگىزگەندە ولاردىڭ جارىق بەرۋى بىرنەشە ەسە ارتاتىنى انىقتالدى. ءسويتىپ, نانوتەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن گازدىق رازريادتى شامداردىڭ جاڭا نۇسقاسىن جاساۋ تۋرالى وي پايدا بولدى. بىرنەشە حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا ماقالالار جاريالاپ, كەيىن ەلىمىزدە وسى جاڭالىعىمىزعا پاتەنت الدىق. قازىر «عىلىم قورىنىڭ» گرانتى ارقىلى وسى جوبانىڭ وندىرىسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
م.دوسبولاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن جارىقديودتى شامداردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قىمبات تەحنولوگيالار قاجەت. قازىر دۇكەن سورەلەرىندە تۇرعان مۇنداي شامداردىڭ كوبى ارزان ماتەريالداردان دايىندالعان, ال ساپالىسى قىمبات تۇرادى. وتاندىق عالىمدار ازىرلەگەن شامداردىڭ باعاسى ودان الدەقايدا قولجەتىمدى. بۇل شامداردا بۇرىنعىداي تازا سىناپتىڭ ورنىنا امالگامما قولدانىلادى. امالگامما دەگەنىمىز – از عانا سىناپتىڭ باسقا مەتالدارمەن قوسىندىسى. وسىلايشا, گازدىق رازريادتىڭ قۇرامىنا ەنىپ, جارىق سپەكترىن وزگەرتىپ, ونىڭ قارقىنىن ارتتىرادى.
اشىق تۇردەگى ۇلتتىق نانوتەحنولوگيالىق زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى مۇحيت مۇراتوۆ قازىردىڭ وزىندە 50 مىڭ دانا شام شىعارىلعانىن, ساتۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
«عىلىم قورىنىڭ» گرانتىمەن شامدارعا قاجەتتى شيكىزات الدىق. شيكىزاتتى پايدالانىپ, 4 ءتۇرلى فورماداعى, ساپاسى بىردەي 50 مىڭ دانا ءونىم دايىندادىق. شامداردى ساتۋعا تالاپ ەتەتىن سەرتيفيكاتقا دا قول جەتكىزدىك. ەندى ساتىلىمعا شىعارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قۇرىلىس دۇكەندەرىنە ءوزىمىزدىڭ ءتيىمدى ءونىمىمىزدى ۇسىنىپ وتىرمىز. وسىعان قوسا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسۋ دا كوزدەلگەن. نەگىزى قازىر كوپ جەردە ورناتىلعان, كوزگە قاتتى اسەر ەتەتىن جارىقديودتى شامدار 5 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى تۇرادى, ال ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ازىرلەگەن شامدار 300 تەڭگەدەن باستالادى», دەيدى م.مۇراتوۆ.
ەلىمىزدە حالىق ءالى دە جارىقديودتى شامداردى قولدانۋ ءتارتىبىن بىلە بەرمەيدى. وعان مۇنداي شامداردى بولەك جينايتىن ارنايى قوقىس جاشىكتەرىنىڭ قويىلماۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ال شىنىسى شاعىلعان جارىقديودتى شامداردان باۋىر, بۇيرەك, اس قورىتۋ جۇيەسىن زاقىمدايتىن, جەرگە نەمەسە سۋعا ءتۇسىپ, تابيعاتقا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن ۋلى زاتتار بولىنەدى.