اسىعىس شەشىم

كەيىنگى 2 جىل ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن دە­مو­كرا­تيا­لىق, ساياسي رە­فورمالاردىڭ 4 بىردەي توپتاماسىن قابىلدادى. ناتيجەسىندە, قازاق قوعا­مىندا ۇزاق جىلدار بويى قوردالانعان كوپتەگەن پروبلەما وڭ شەشىمىن تاپتى. وتاندىق زاڭ جۇيەسىنە بەيبىت شەرۋلەردى بۇرىنعىسىنشا ارنايى رۇقساتپەن ەمەس, تەك الدىن الا ماعلۇمداۋ ارقىلى وتكىزۋ, سايا­سي پارتيالاردى تىركەۋگە قاجەتتى شەكتەۋلىكتى 40 مىڭ ادامنان 20 مىڭعا دەيىن تومەندەتۋ, ايەلدەر مەن جاس­تار­عا ارنالعان مىندەتتى 30 پا­يىز­دىق كۆوتا ەنگىزۋ, پارلامەنتتىك وپ­پو­زيتسيا ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋ سياقتى ءنورماتيۆتى قۇقىقتىق وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلدى. بۇدان باسقا اۋىل اكىم­دە­رىن تىكەلەي سايلاۋ قولعا الىنىپ, ول وتكەن جىلى ويداعىداي جۇزەگە اسى­رىلدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ءۇشىن ۇزاق جىلدار كەدەرگى بولىپ كەلگەن 7 پايىزدىق تالاپ 5 پ­ا­يىز­عا دەيىن تومەندەتىلىپ, سايلاۋ بيۋل­لە­تەندەرىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان قوسىلدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ءبىر توپ پارلامەنت دەپۋ­تات­ىنىڭ اۆتورلىعىمەن «ادام قۇ­قى­عى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى. وسىنىڭ ءبارى نەبارى 2 جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل اتالعان قىسقا مەرزىم ءۇشىن از جەتىستىك ەمەس.

ءدال قازىرگى كەزدە وتاندىق زاڭ­نا­مانىڭ دەموكراتيالىق تالاپقا ساي ەكەندىگى جونىنەن قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ ال­دىندا تۇر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بول­مايدى.

دەموكراتيا – ءوز قۇقىعىڭدى ايقاي­لاپ تالاپ ەتۋ عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە قۇ­قىعىن سىيلاۋ. «قاڭتار وقيعاسى» كەزىندە وسى تالاپ ورەسكەل بۇزىلدى. بەيبىت شەرۋگە شىققان حالىقتى قالقان ەتكەن ىشكى جانە سىرتقى دەسترۋكتيۆتى كۇشتەر قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتكەرلەرىنە وق اتىپ, سالدارىنان حا­لىقتىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قورعاۋ كۇزەتىندە تۇرعان قانشاما ازامات قازا تاپتى. اۋىر جاراقات الىپ, مۇگەدەك بولعان جاندار, اسىراۋشىسىنان ايى­رىلىپ, قارا جامىلعان وتباسىلار قانشاما؟!

مىنە, وسىنداي بۇكىل قازاقستان حال­قىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بوس­تان­دى­عى­نا, ەل تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا كونستيتۋتسيا كەپىلى سانالاتىن پرەزيدەنت بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداپ, ەلگە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن ۋاقىتشا ەنگىزدى. ناتيجەسىندە, زور قاۋىپتىڭ الدى الىنىپ, ارادا نەبارى ءبىر اپتا ۋاقىت وت­كەندە بۇل كۇشتەر تۇگەلىمەن كەرى قاي­تارىلدى.

قازىر قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى «قاڭتار وقيعاسى» بويىنشا تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزىپ, بۇل قاندى وقيعانى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن جازىقتىلاردى انىقتاۋدا. مىنە, وسىنداي زاڭدىق شارالار باستالماي جاتىپ, ەۋروپا پارلامەنتى اسىعىس شەشىمگە جول بەرىپ وتىر. ءوز باسىم ەۋروپارلامەنتتىڭ بۇل قارارىمەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن.

قازاقستان 2015 جىلى عانا ەۋروپا پارلامەنتىمەن كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, ول تەك ەلىمىزدە دەموكراتيالىق رەفورمالارعا كەڭ جول اشىلعان 2020 جىلدىڭ 1 ناۋ­رى­زىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. سون­دا­عى ەۋروپا پارلامەنتىنەن ءبىزدىڭ كۇت­كەنى­مىز وسى ما ەدى؟

ءدال بۇل جولى ولار قازاقستانعا قانى قاس كەيبىر ساياسي كۇشتەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ, سولاردىڭ ىقپا­لىن­دا­عى دەپۋتات­تار­دىڭ ۇسىنىستارىمەن ءاتۇستى, ءتىپتى ۇشقارى شەشىمگە بارىپ وتىر. ەۋ­رو­پا پارلامەنتى سياقتى بەدەلدى ۇجىم مۇنداي شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلىپ, وقيعادان زارداپ شەككەن, قۇقىعى اياققا تاپتالعان, بىرەۋدىڭ اكەسى, بىرەۋدىڭ ۇلى قازا تاپقان وتباسىلارمەن كەزدەسىپ, وي­ران­دالعان قالالاردى ءوز كوزىمەن كورۋى­ كەرەك ەدى. ولار وسىنداي ەڭ قارا­پايىم ادامگەرشىلىك, مورالدىق قا­عي­داتتاردى اياققا باسىپ, بىرجاقتى شەشىم قابىلداعان.

شەشىمدى قابىلداۋ كەزىندە سويلە­گەن دەپۋتاتتار قازاقستاننىڭ پوزي­تسيا­سىن قولداپ, ءادىل پىكىر ءبىلدىردى. فرانتسيالىق دەپۋتات تەرري مارياني قازاقستاننىڭ ۇنەمى بەيبىتشىل ساياسات ۇستاناتىنىن, ونداعى ۇلتارالىق, دىن­ارالىق كەلىسىمگە باعىتتالعان سايا­­سات­تىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ كەلە جات­قا­­نىن تىلگە تيەك ەتىپ, رەسمي بيلىك ور­گان­دارىنىڭ ناقتى اقپاراتىن كۇتۋ كەرەكتىگىن ورىندى العا تارتتى.

ءتىپتى گەرمانيالىق دەپۋتات ماك­سي­ميليان كرانىڭ بەيبىت شەرۋشى دەپ جۇرگەندەردىڭ مۇزداي قارۋلانعان توپ ەكەندىگىن, ال قارۋلى توپقا قارسى قارۋ قولدانۋعا بولاتىندىعىن ايت­قان ۋاجدەرىن سىرتقى كۇشتەردىڭ ىق­پالىندا كەتكەن كەيبىر اسىرەقىزىل دە­پۋتاتتار قاپەرىنە العىسى كەلمەدى.

لاتۆيالىق دەپۋتات تاتيانا جدا­نوكا ەۋروپا پارلامەنتى دەپۋتات­تا­رىنىڭ سۋديا ەمەس ەكەندىگى, سون­دىق­تان قازاقستان بيلىگىمەن ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن ديالوگ ورناتۋ كەرەكتىگى جونىندەگى پىكىرىن, انشەيىندە ساياسي ديالوگ مادەنيەتىن ۇستانۋ كەرەكتىگىن العا تارتاتىن ەۋرودەپۋتاتتار بايقاعىسى كەلمەگەن سىڭاي تانىتتى.

جالپى, قاراردى تالقىلاۋ بارىسىندا قازاقستاندى, وندا بولعان قاسىرەتتى وقيعالاردى توقتاتۋ جو­نىن­دەگى رەسمي بيلىك قابىلداعان شە­شىمدەردىڭ دۇرىستىعىن قولداپ سوي­لە­گەندەر از بولعان جوق.

بولگاريالىق دەپۋتات يۆو حريس­توۆتىڭ بۇل وقيعاعا قاتىسۋشىلار اراسىندا ءدىني ەكسترەميستەر بولۋى مۇمكىندىگى مەن ودان تونگەن قاۋىپ تۋرالى پىكىرى ورتالىق ازيادا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدان مول حابار بەرسە دە, سىڭارجاق ويلار جە­تە­گىندە كەتكەن دەپۋتاتتار قاراردى  قا­بى­لداپ جىبەردى.

ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ بىردە-ءبىر دەپۋتاتى نەمەسە دەپۋتاتتىق توبىنان قازاقستان تاراپىنا ءدال بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «قاڭتار وقيعاسىنا» بايلانىستى ماعلۇمات سۇراعان ەشقانداي ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن جوق. اقپاراتتىق تەلەكوممۋنيكاتسيا دامىعان زاماندا بۇعان سەنۋدىڭ ءوزى قيىن.

ارىپتەستىك ءۇشىن ەكىجاقتى قيمىل, ءوزارا ءىس-ارەكەت, پىكىر الماسۋ بولۋى كەرەك. بۇل مەملەكەتتەر مەن ولاردىڭ مۇددەلەرىن جاقىنداستىرادى. قا­زاق­ستان ەۋروپا پارلامەنتىمەن كە­ڭەي­تىلگەن ارىپتەستىككە قول قويعاندا وسىنى كوزدەگەن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ اسىعىس, ءاتۇستى قابىلداعان شەشىمدەرى بۇعان مۇلدە كەرەعار بولىپ شىقتى. بۇل ساياساتىن قاشاندا ءوزارا سەنىم مەن قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىققا جانە ادال ارىپ­تەس­تىك­كە قۇراتىن قازاقستاننىڭ ەۋروپا پارلامەنتىنە دەگەن سەنىمىن ازايتا ءتۇستى. ەۋروپالىق ارىپتەستەر ءوز قاتەلىكتەرىنەن ءتيىستى قورىتىندى شى­عا­رادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ەۋروپارلامەنتتىڭ بىرجاقتى جانە اسىعىس قابىلداعان قارارىنا قاراماستان, كەشە مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي: «قازاقستان حالىقارالىق مىندەت­تە­مەلەرىنە جانە ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى امبەباپ قاعيداتتارعا بەيىلدىگىن ساق­تايدى. ءبىز ساياسي جاڭعىرۋعا نەگىز­دەل­گەن با­عى­تىمىزدى ەشقاشان وزگەرت­پەي­مىز. حاوس جاعدايىندا دامۋ, تۇراق­تى­لىقتى ساقتاۋ جانە رەفورمالار جاساۋ مۇمكىن ەمەس. زاڭ مەن ءتارتىپ – تۇراقتىلىعىمىزدىڭ نەگىزى بولىپ قالا بەرەدى», دەدى.

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى

پارلامەنتى سەناتى

حالىقارالىق قاتىناستار,

قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك

كوميتەتىنىڭ توراعاسى