«ۋتيلدىك الىم» اقپان ايىندا قايتا قارالادى

«وكم وپەراتورى» دەپ اتالاتىن كومپانيانىڭ قىزمەتى كاسىپكەرلەر تاراپىنان عانا ەمەس, تۇتاستاي قوعام تاراپى­نان ۇلكەن داۋ تۋعىزعانى بەل­گىلى. اسىرەسە كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ مولشەرى كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تۇيت­كىلدى ماسەلە ەدى. ونىڭ سوڭى قوعام­دىق قوزعالىستاردىڭ پايدا بولۋى­نا دا اكەلدى. وسى جايتتان حاباردار پرە­زي­دەنت: «ۇكىمەتكە ۋتيليزاتسيالىق الىم­دى توق­تا­تۋدى جانە وعان «وكم وپەراتورى» جشس-نىڭ يەلىك ەتۋىنە قاتىستى شارا قولدانۋدى تاپسىرامىن. بۇل ىسپەن شەتەلدەردەگى سياقتى مەم­لەكەتتىك ۇيىم اينالىسۋعا ءتيىس. ال الىم­داردىڭ وزدەرىنە كەل­سەك, ولاردىڭ مو­ل­­شەرلەمەسىن قاي­تا قاراۋ قاجەت. بۇل ما­سەلە بيز­نەس جانە قو­عام وكىلدەرىمەن كونس­ترۋك­تيۆتى تۇردە تالقىلانۋى كەرەك. ۋتيل­­الىم ەسەبىنەن وتان­دىق اۆتو­مو­بيل جانە اۋىل شارۋا­شى­لىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ­شى­لارعا ۆاۋچەرلەر بەرۋ ماسە­لەسى قاراستىرىلسىن», دەگەن ەدى.

وسىدان كوپ ۇزاماي ۇكىمەت «وكم وپە­را­تورىنا» قاتىستى قاۋلى قابىلدادى. مۇنى ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى. «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا 2022 جىلعى 18 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمدارىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. قۇجاتقا سايكەس «جاسىل دامۋ» اق مەم­­لەكەتتىك ۇيىمى وندىرۋشىلەردىڭ (يم­­پورتتاۋشىلاردىڭ) كەڭەيتىلگەن مىن­دەت­تەمەلەرىنىڭ وپەراتورى بولىپ اي­قىندالدى. «وكم وپە­رات­ورى» جشس-ءنىڭ ۋتيليزاتسيالىق الىمدى اكىم­شىلەن­دىرۋ جانە ءتيىستى قارا­جاتتار­دى باسقارۋ شەڭبەرىندەگى قىزمەتى توق­تاتىلدى. ۋتي­ليزاتسيالىق الىم قا­راجاتى ەسەبىنەن قۇرىلعان اكتيۆ­تەر مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلدى. وندىرۋ­شىلەردىڭ كەڭەي­تىلگەن مىندەتتەمەلەرىن اكىمشى­لەن­دى­رۋ فۋنكتسيالارىن مەملەكەتتىك ۇيىم – «جاسىل دامۋ» اق ورىندايتىن بولدى» دەلىنگەن ۇكىمەت ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاماسىندا.

بۇگىنگە دەيىن حالىقتى شۋلاتىپ, قالتاسىن قاعىپ كەلگەن «وكم وپەرا­تورى» جشس-ءنىڭ قىزمەتىنە كەلسەك, ەلى­مىزدىڭ اۆتوكولىك نارىعىندا پايدا بولعان بۇل الىم ءاپ-ساتتە شەتەلدەن ماشينا ساتىپ اكەلۋشىلەردى تىعىرىققا تىرەدى. شاماسى, حالىقتىڭ «جەر استىنان جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەيتىن ءسوزى وسىنداي وقيعالارعا ارنالىپ ايتىلسا كەرەك. «وكم» «وكتەمدىگىنە» تاپ بولعانداردىڭ ءبىرى – راۋان اتتى ازامات.

ء«بىز ارمەنيادان كولىك اكەلگەن كەزدە «وكم وپەراتورى» قۇرىلا قالدى. ارينە, ساپارعا شىقپاس بۇرىن ءبارىن زەردەلەپ الدىق. ەڭ الدىمەن, شەتەلدەن ماشينا ساتىپ اكەلۋگە قاتىستى قازاقستاننىڭ زاڭدارىن تەكسەردىك. بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك تاجىريبەسى پوليتسياسىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك تۇياقباەۆتىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياداعى ەلىمىزدىڭ وكىلى – كوميسسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ سويلەگەن سوزدەرىن مۇقيات تىڭدادىق. ولار «وكم وپەراتورىنىڭ» قىزمەتى تۋرالى, كادەگە جاراتۋ الىمى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان جوق. كەرىسىنشە, «جەڭىل كولىك ساتىپ اكەلۋگە ەشقانداي كەدەرگى جوق» دەپ مالىمدەدى. ءبىز وسىدان كەيىن وزى­مىزگە نىق سەنىمدى بولىپ, ارمەنياعا كولىك اكەلۋگە اتتاندىق, ياعني ءبىزدىڭ تاراپ­تان ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق بولعان جوق. بىراق «وكىم وپەراتورى» جشس دەگەن اياق استىنان شىعا كەلدى دە, جوسپارىمىز­دى كۇرت وزگەرتىپ جىبەردى. بىزدەن كوپ قار­جى تولەۋدى تالاپ ەتتى. ولاردىڭ ەسەبى بو­يىنشا مەن سىرتتان اكەلگەن جەڭىل كولىگىم ءۇشىن 3 ملن 48 مىڭ تەڭگە تولەۋگە ءتيىس بولدىم. بۇل سۇمدىق قوي», دەيدى راۋان.

شىنىن ايتقاندا, مۇنداي قوماقتى الىم قازاقستاننان الدەقايدا باي, ايى­نا 8-10 مىڭ دوللار ايلىق الاتىن ور­كە­نيەتتى ەلدەردىڭ وزىندە جوق ەكەن. ماسە­لەن, ەۋروپا ەلدەرىندە سول كەزدەگى ۋتيلالىمنىڭ باعاسى ارى كەتكەندە 100 ەۋرو ەدى. ال كانادادا ەسكى ماشينا تاپ­سىر­عانىڭىز ءۇشىن 500-800 دوللار ارالى­عىندا اقشا بەرەدى.

ەلىمىزدە راۋان سياقتى وپىق جەپ قالعان ازاماتتار قانشاما؟! «وكم وپەراتورىنىڭ» قىزمەتىنە مىڭداعان ادامداردىڭ اشىنعانى انىق. ونىڭ سوڭى قوعامدىق قوزعالىستارعا ۇلاستى. قاڭ­تار­داعى ەرەۋىلگە شىققانداردىڭ ارا­سىندا وسى ۋتيليزاتسيالىق الىم ماسە­لەسىن كوتەرگەندەر دە بار. وسىنداي وقيعا­لاردىڭ اقىرى ەلىمىزدە ورىن العان جاپپاي ميتينگىلەرگە ۇلاسىپ, ونى ب ۇلىكشىلەر پايدالانىپ كەتپەك تە بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تەگەۋرىندى ارەكەتتەرىنىڭ ار­قا­سىندا ەلىمىز بۇل سىننان امان ءوتتى.

ءيا, «وكم وپەراتورى» جشس قىزمەتى­ن­ەن تۋىنداعان ەلىمىزدەگى ۋتيل­الىم باعاسى باتىستىڭ باي ەلدەرىندەگى باعادان 25 ەسە كوپ بولعانىن ساراپشىلار دا ايتىپ وتىر. مىنە, وسىنداي ەشبىر ەلدە جوق جوسىقسىز باعا نەگىزىندە «وكم وپەراتورى» جشس جۇمىسىن جۇرگىزگەن بەس جىل ىشىندە حالىقتان 650 ملرد تەڭگە ءتۇسىرىپ ۇلگەرگەن. بۇل قازىرگى باعاممەن العاندا 1,5 ملرد دوللارعا تەڭ قارجى. ەندى ۇكىمەتتىڭ جوعارىداعى قاۋلىسىنا سايكەس قارجى مەملەكەت قازىناسىنا تۇسەدى. ياعني جەكە قالتالارعا كەتپەيدى. بۇدان بىلايعى كەزەڭدەردە الىناتىن ۋتيلالىمنىڭ پايدالانۋ تيىمدىلىگى الدەقايدا جاقسارىپ, ونىڭ بيۋدجەت ءۇشىن كومەگى كوپ بولادى جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ىسىنە قىزمەت ەتەدى دەگەن سەنىمدەمىز. ويتكەنى ۇكىمەت بۇل ىسكە وپەراتورلىق ەتۋدى «جاسىل دامۋ» اق مەملەكەتتىك ۇيىمىنا بەكەر تاپسىرىپ وتىرعان جوق.

سونداي-اق ۋتيلالىمنىڭ كولەمى دە قايتا قارالماق. پرەزيدەنت بۇل ما­سەلە بيزنەس جانە قوعام وكىلدەرىمەن كونس­­ترۋكتيۆتى تۇردە تالقىلانۋى قا­جەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار «ۋتيلالىم ەسەبىنەن وتاندىق اۆتوموبيل جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋشىلارعا ۆاۋچەرلەر بەرۋ ماسە­لەسى قاراستىرىلسىن» دەپ ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما دا بەردى.

ۋتيلالىم كولەمىنە قاتىستى تالقىلاۋلار قازىردىڭ وزىندە قوعامدا قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ساراپشى نۇراد­دين سادىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, پرەزي­دەنت بىردەن ەكى ماسەلەنى قاتار شەشتى. ء«بىرىنشى, ۋتيلالىمدى جەكە كومپانيادان الىپ, مەملەكەتتىك كومپانياعا بەردى. بۇل – وتە قۋانارلىق جانە قۇپتارلىق ءىس. ەكىنشى ماسەلە, ۋتيليزاتسيالىق الىمنىڭ ستاۆكالارىن قايتا قاراۋ كەرەك دەدى. ماسەلەن, بۇل سوما بەلگيادا 84-208 ەۋرو اينالاسىندا بولسا, نورۆەگيادا – 45 ەۋرو, جاپونيادا 80 دوللاردى قۇرايدى. سول سياقتى بىزدە دە 80-100 دوللاردىڭ اينالاسىندا بولۋ كەرەك. سونىمەن قاتار جۇك كولىكتەرىنە جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا قاتىستى ۋتيلالىمدى دا الىپ تاس­تاۋ كەرەك. سوندا بۇل جەرگىلىكتى اۆتو­پارك­تىڭ جاڭارۋىنا الىپ كەلەدى. ءارى جۇك تاسىمالىنداعى لوگيستيكانى كەش بولماي تۇرعان كەزدە ءوز قولىمىز­عا الىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ماسە­لەن, 2020 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە جۇك كولىكتەرىنە ارنالعان ۋتيل­الىم ەنگىزىلدى. نەگىزىنەن, بۇل الىم سول سالادا ءوندىرىس بولعان جاع­دايدا عانا ەنگىزىلەدى. بىزدە ەشقانداي جۇك كولىگى قۇراستىرىلمايدى. بىراق اۋا­دان اقشا جاساپ, ۋتيلالىم الىنىپ كەلدى. سونىڭ كەسىرىنەن ەلىمىزدە جۇك كولىك­تەرىنىڭ پاركى ەسكىرىپ كەتتى. سول سەبەپ­تى دە ءبىز ونى قايتادان جاڭارتپاساق, بۇل ماسەلە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەگەن وتە ۇل­كەن پروبلەماعا تىرەلمەك» دەيدى ساراپشى.

سونىمەن قاتار نۇراددين سادىقوۆ ۋتيلالىم تۋرالى ايتقان كەزدە وعان بالاما رەتىندە جۇرەتىن «باستاپقى تىركەۋ» دەگەندى دە ۇمىتپاۋ كەرەگىن ايتادى. ويتكەنى ونىڭ مولشەرى دە وتە جوعارى. ەگەر قايتا قاراپ, ونىڭ دا كولەمىن 100-200 دوللارعا تۇسىرەر بولسا, بۇل حالىققا ارنالعان كولىكتەردىڭ باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا عانا ەمەس, ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ دە دامۋىنا, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا, اگروسەكتورعا تىڭ سەرپىن بەرمەك.