اقوردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزىن جاريالادى
قۇرمەتتى توراعا! قۇرمەتتى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى!
تاۋەلسىزدىك تاريحىندا ءبىز العاش رەت اسا كۇردەلى جانە قاتەرلى كەزەڭگە تاپ بولدىق. ەل باسىنا تۇسكەن وسىنداي سىناقتى قايىسپاي ءبىرتۇتاس ەل بولىپ ەڭسەرە بىلدىك. ەندى ءبىز مۇنداي جاعدايعا ەشقاشان جول بەرمەۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ەلىمىز دۋشار بولعان اۋىر قاسىرەتتىڭ سەبەپتەرىن سارالاپ, ونىڭ سالدارىنا ناقتى باعا بەرۋ – الدىمىزدا تۇرعان وتە ماڭىزدى مىندەت.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە حالىق اراسىندا وسى وقيعاعا بايلانىستى ءتۇرلى قاراما-قايشى, شىندىققا جاناسپايتىن جالعان اقپاراتتار تاراپ كەتكەنىن كورىپ وتىرمىز. مۇنىڭ, ارينە, بىرنەشە سەبەپتەرى بار: كەيبىر ازاماتتارىمىز احۋالدى ەگجەي-تەگجەي بىلمەي تۇرىپ, قاتە پىكىردە بولسا, كەيبىرى ادەيى اقپاراتتى بۇرمالاپ, جاعدايدى ودان بەتەر ۋشىقتىرادى.
بىراق بىزگە كەرەگى – تەك اقيقات قانا. سول سەبەپتى وقيعالاردى مۇقيات زەرتتەي وتىرىپ, ايتارىم: جىل باسىنان بەرى ورىن العان بارلىق جاعدايلار – ءبىر تىزبەكتىڭ تارماقتارى دەۋگە تولىق نەگىز بار. اشىعىن ايتساق, بۇل بىرنەشە جىل بويى الدىن الا ويلاستىرىلعان ز ۇلىمدىقتىڭ كورىنىسى. ولاردىڭ كوزدەگەنى – وزدەرىنىڭ قاتىگەز پيعىلدارىن ىسكە اسىرۋ بولعانى ايدان انىق.
مۇنىڭ قاتارىندا جامبىل وبلىسىندا بولعان تارتىپسىزدىكتەر, ەتنوسارالىق سيپاتتاعى ارانداتۋشىلىقتار مەن باسقا دا شيەلەنىستەر بار. قوعامىمىزدىڭ تۇتاستىعىن جۇيەلى تۇردە, سونىڭ ىشىندە نارازىلىقتار مەن كاسىبي تۇردە ازىرلەنگەن ستسەناريلەردى قولدانۋ ارقىلى شايقالتىپ كەلگەن.
راديكالدى شارالاردىڭ ناقتى ورىنداۋشىلارىن دايىنداۋ جاسىرىن تۇردە جۇرگىزىلگەن. ۇلتتىق قاۋپىسىزدىك كوميتەتى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە وسى بۇلدىرگى جۇمىستارعا ناقتى باعا بەرە المادى جانە بەرگىسى دە كەلمەدى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن اسا ۇلكەن قاۋىپتى كورمەدى. شابۋىل ۇيىمداستىرۋشىلارىنا تەك سەبەپ ىزدەۋ عانا قالدى, ال ول سەبەپ ءبارىبىر تابىلار ەدى.
حالىقتىڭ گاز باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى نارازىلىعى قۇرال رەتىندە پايدالانىلدى. سودان كەيىن وقيعا سپيرال تۇرىندە دامىدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە بىرنەشە وڭىردە, اتاپ ايتقاندا, جاڭاوزەندە ميتينگتەر ءوتتى. ەكىنشىسىندە قاراقشىلار مەن باسبۇزارلار قوسىلدى. بۇدان ءارى «وتتى» كەزەڭگە جەتىپ, قارۋلى لاڭكەستەر, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك سودىرلار ىسكە ارالاستى. وسىدان كەيىن ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى بەلگىلى بولدى – مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىن تاراتۋ, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمدى بۇزۋ جانە تۇپكى ناتيجەدە بيلىكتى باسىپ الۋ.
ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتار بولساق, بۇعان دەيىن ۇقشۇ سامميتىندە ايتقانىمداي, ءبىزدىڭ ەلگە قارسى تەرروريستىك سوعىس اشىلدى. جاۋ اسقان قاتىگەزدىك پەن كەز كەلگەن قادامعا بارۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتتى. ولار ءتىپتى حالىق اراسىندا قورقىنىش ۇيالاتىپ, قارسى شىعۋ تۋرالى ويدى باسۋعا تالپىندى.
قازاقستانعا شابۋىل جوسپارى ءارتۇرلى اسپەكتىلەردى قامتىدى: اسكەري, ساياسي, يدەولوگيالىق, جالعان اقپاراتتاندىرۋ جانە تاعى باسقالار. بيلىكتى باسىپ الۋعا دايىندىق جۇمىستارىن كاسىپقويلار جۇرگىزدى.
بۇل حالىقارالىق لاڭكەستىك تاراپىنان ەلىمىزگە قارسى جاسالعان قارۋلى اگرەسسيا بولعاندىقتان, قازاقستان زاڭدى تۇردە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى بويىنشا ارىپتەستەرىنە بىتىمگەرشىلىك كونتينگەنت جىبەرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسادى.
مىنانى ءتۇسىنۋ كەرەك: وسىنداي شەشىم قابىلداپ جاتقان كەزدە الماتىنى باقىلاۋدى تولىقتاي ۋىستان شىعارىپ الۋىمىز مۇمكىن ەدى. ونداي جاعدايدا قالادا لاڭكەستەر ويران سالاتىن ەدى. الماتىدان ايىرىلساق, استانانى دا جوعالتىپ, كەيىن ەلىمىزدەن ايىرىلاتىن ەدىك. قاڭتاردىڭ قارالى كۇندەرىندەگى وقيعالاردىڭ ءمانى دە وسىندا. ەلوردادا بىتىمگەرشىلىك كونتينگەنت پايدا بولعاننان كەيىن الماتىعا ارنايى جاساقتىڭ قوسىمشا بولىمشەلەرىن جىبەرىپ, قالانى ساقتاپ قالا الدىق.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا جەكە توقتالعىم كەلەدى. بۇعان قاتىستى ءتۇرلى قاۋەسەتتىڭ, اسىرەسە, شەتەلدە تاراپ جاتقان جاڭساق پىكىردىڭ الدىن الۋ قاجەت. بۇل ۇيىم ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى.
قازاقستان – ونىڭ تولىققاندى قۇرىلتايشىسىنىڭ ءبىرى. وسى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنەن جاساقتالعان بىتىمگەرشىلىك كونتينگەنتى قازاقستانعا ۋاقىتشا مەرزىمگە عانا كەلدى. وعان جۇكتەلگەن مىندەتتەر ناقتى ايقىندالعان. بۇل – ستراتەگيالىق نىسانداردى كۇزەتۋ جانە اقىل-كەڭەس بەرىپ, قولداۋ كورسەتۋ.
لاڭكەستەرگە قارسى وپەراتسيانى تولىعىمەن قازاقستاننىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارى جۇزەگە اسىرۋدا. شىن مانىندە, سولاردىڭ جانكەشتى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا توڭكەرىسكە جول بەرىلگەن جوق.
مەملەكەتتىك توڭكەرىس, ەلدىڭ تۇراقتىلىعىنا قول سۇعۋ تالپىنىستارى ساتسىزدىككە ۇشىرادى. ءبىز ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە الماتى مەن وزگە وبلىس ورتالىقتارىن بىرگە قورعاپ قالدىق. قىسقا مەرزىمدە ولار قالپىنا كەلتىرىلەدى جانە بۇرىنعىدان دا كوركەيە تۇسەدى. ەندى بۇل مەنىڭ تىكەلەي مىندەتىم جانە ارينە, ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى.
وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, تەرروريستىك اگرەسسيانىڭ نىسانىنا اينالعان قالالاردىڭ تۇرعىندارىنا كوڭىل ايتقىم كەلەدى.
* * *
بۇگىن, سول قارالى كۇندەر ارتتا قالعان كەزدە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارنايى جاساقتارىنىڭ تەرروريستىك اگرەسسيانىڭ بەتىن قايتارۋداعى ەرلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مىسالى, الماتى قالاسىندا پوليتسيانىڭ شاعىن توبى پوليتسيا دەپارتامەنتىن باسىپ الماق بولعان بانديتتەردىڭ شابۋىلىن ەكى ءتۇن قاتارىنان تويتارىپ وتىردى.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قورعانىس مينيسترلىگى مەن مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى دە ابىرويمەن كوزگە ءتۇستى. بىراق ءبارى بىردەي ءوزىنىڭ بورىشىنا ادالدىق تانىتقان جوق.
بىرقاتار قالادا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلارى جەتكىلىكتى اسكەري ارسەنال بولعانىنا قاراماستان, قىزمەتتىك عيماراتتاردى ونداعى قارۋ مەن قۇپيا قۇجاتتارمەن بىرگە سوعىسسىز تاستاپ كەتتى.
ەندى العاشقىدا اتقاراتىن جۇمىستىڭ باعىتىن ايقىنداپ بەرگىم كەلەدى. ءبىرىنشى. انتيتەررورلىق قيمىلداردى تابىستى اياقتاۋ قاجەت. ازاماتتارىمىزدىڭ قالالاردا, ەلدى مەكەندەردە جانە اۋىلداردا جاقىندارى مەن بالالارىن ۋايىمداماي جۇمىس ىستەپ, ەركىن ءجۇرىپ-تۇرىپ, وقي الۋى ءۇشىن قۇقىقتىق ءتارتىپتى تولىقتاي قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك.
جالپى, كونترتەرروريستىك وپەراتسيانىڭ نەگىزگى فازاسى اياقتالدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە احۋال تۇراقتى. وسىعان بايلانىستى ۇقشۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى ءساتتى اياقتالدى دەپ مالىمدەيمىن. ەكى كۇننەن كەيىن ۇقشۇ-نىڭ بىرلەسكەن بىتىمگەرشىلىك كونتينگەنتىن كەزەڭ-كەزەڭمەن شىعارۋ باستالادى. كونتينگەنتتى شىعارۋ پروتسەسى 10 كۇننەن اسپايدى.
ەكىنشى. سودىرلار مەن ولاردىڭ بەيبىت تۇرعىندارعا قارسى قىلمىستارعا قاتىسى بار سىبايلاستارىن تۇگەل تاۋىپ, جازالاۋ كەرەك. لاڭكەستىك شابۋىلداردىڭ ارتىندا كىم تۇرعانىن تىڭعىلىقتى انىقتاۋ وتە ماڭىزدى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – سودىرلاردىڭ جاسىرىن «ۇياشىقتارى» مەن ولاردىڭ كوماندالىق پۋنكتىنىڭ قىزمەتى نە سەبەپتى مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالدى؟ نەلىكتەن ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا وسىنشاما زاڭسىز قارۋ مەن ارنايى قۇرالدار بار بولىپ شىقتى؟ تەرروريزم نىساندارىن انىقتاۋ مەن بەيتاراپتاندىرۋ بويىنشا اگەنتۋرا جۇمىسى نەلىكتەن جۇرگىزىلمەدى؟ ارناۋلى جەدەل تەرگەۋ توبى ءوز جۇمىسىن ساپالى ءارى تولىق كولەمدە اتقارىپ, تراگەديانىڭ بارلىق سەبەبى مەن ءمان-جايىن اشۋى كەرەك.
ءۇشىنشى. قازا بولعان ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ, اسكەري قىزمەتشىلەر مەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ وتباسىنا كومەك كورسەتۋ – ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز. بۇل ماسەلە مەنىڭ ءجىتى باقىلاۋىمدا بولادى. تۇرعىن ۇيمەن, وقۋمەن جانە باسقا دا قاجەتتى نارسەمەن قامتاماسىز ەتەمىز.
ءتورتىنشى. قىسقا مەرزىم ىشىندە قيراعان دۇنيە-م ۇلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. تولىعىمەن قالىپتى ومىرگە ورالامىز. قارجى جۇيەسى مەن كولىك سالاسىنىڭ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ ءىسىنىڭ ەش كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ تاپشىلىعىن, باعانىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋىن بولدىرماۋ ماڭىزدى. ۇكىمەت كوميسسياسى ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. ول ازاماتتار مەن بيزنەسكە قولداۋ كورسەتەدى. مەملەكەت قارجىلاي كومەكپەن قاتار, كاسىپكەرلەرگە باسقا دا قولداۋ تۇرلەرىن ۇسىنادى. اتاپ ايتقاندا, نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق تولەمدەر, ايىپپۇل مەن ءوسىمپۇل بەلگىلەۋ توقتاتىلا تۇرادى.
بەسىنشى. ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ جانە قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شۇعىل شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ءبىز ساربازداردى, اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتى قاجەتتى جەرگە جەدەل جەتكىزۋ ءۇشىن اسكەري-كولىك اۆياتسياسى پاركىن تولىقتىرۋ ءىسىن قولعا الامىز.
مەملەكەتتىك شەكارانى نىعايتۋىمىز كەرەك. كوشى-قون, سونىڭ ىشىندە ىشكى كوشى-قون سالاسىن تارتىپكە كەلتىرەتىن كەز كەلدى. قارۋ-جاراق اينالىمىن مۇقيات تەكسەرىپ, ونى زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەۋ قاجەت. شۇعىل تۇردە قيراعان عيماراتتار مەن ارناۋلى تەحنيكانى جوندەپ, بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن ىسكە قوسىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ سىندى ستراتەگيالىق مىندەتكە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ, قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىمىزدىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىمىزدىڭ, سىرتقى بارلاۋ قىزمەتتەرىمىزدىڭ جۇمىسىن قايتا قۇرۋ قاجەت. ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ماقساتقا – كەز كەلگەن سيپاتتاعى جانە اۋقىمداعى قاتەر كەزىندە ازاماتتارىمىزدى, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمدى, ەگەمەندىكتى بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا جۇمىلا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. مۇنى مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى مۇددەلەرى تالاپ ەتەدى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن كەلەسى باسىمدىقتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت.
بىرىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋعا شۇعىل تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. ءبىز پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىن قۇرۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستى جاڭعىرتۋ ىسىندە ءبىرشاما ىلگەرىلەدىك. بىراق جاپپاي تەرروريستىك شابۋىلدارعا قارسى تۇرۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك. كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قولباسشىلارى جاڭا جاۋىنگەرلىك داعدىلاردى شىڭداۋعا, قورعانىس پەن شابۋىلداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرال-جابدىقتارىمەن جابدىقتاۋعا شۇعىل كىرىسۋى قاجەت.
ەكىنشى. ۇلتتىق ۇلاندى سان مەن ساپا تۇرعىسىنان نىعايتۋ. وڭىرلەردە ونىڭ جاڭا بولىمشەلەرىن جاساقتاپ, بار بولىمشەلەردى كۇشەيتۋ, كولىكتىك جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەت.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارناۋلى ماقساتتاعى قۇرىلىمدارىنىڭ جانە ۇلتتىق ۇلاننىڭ سانىن ۇلعايتىپ, اسكەري دايىندىعىن كۇشەيتۋ كەرەك. قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قوسىمشا جاراقتاندىرۋ قاجەت. بۇكىل كۇشتىك قۇرىلىمدارداعى ارناۋلى بولىمشەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كوتەرىلسىن.
ءۇشىنشى. پوليتسەيلەردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن ارتتىرۋ. بيلىك وكىلدەرىنە شابۋىل جاساۋ مەن زاڭعا باعىنبايتىندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ قاجەت.
ءتورتىنشى. اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارتتىرۋ. قىسقا مەرزىمدە ارناۋلى وپەراتسيا كۇشتەرى قولباسشىلىعىن قۇرۋ.
بەسىنشى. شەكارا قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ جانە باسقارۋ پرينتسيپتەرىن قايتا قاراۋ كەرەك. مەملەكەتتىك شەكارانى اسكەري قورعاۋدان جەدەل جۇمىس ادىستەرىنە باسا نازار اۋدارتقان رەفورمالارعا رەۆيزيا جۇرگىزۋ.
التىنشى. سىرتقى, اسكەري, قىلمىستىق جانە قارجىلىق بارلاۋدى قوسا العاندا, بارلاۋ قىزمەتىن تولىقتاي قۇرۋ قاجەت.
جەتىنشى. ءتۇرلى كۇش قۇرىلىمدارى اراسىنداعى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. داعدارىس جاعدايىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلدارىنىڭ الگوريتمدەرى وزەكتەندىرىلىپ, ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ كۇشەيتىلۋى قاجەت. بارلىق كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ جەدەل جانە اسكەري-تەحنيكالىق سايكەستىلىگىن جولعا قويۋ كەرەك.
سەگىزىنشى. قارۋلى كۇشتەردىڭ وزدىگىنەن شەشىم قابىلداي الۋىن قامتاماسىز ەتۋ, باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت.
توعىزىنشى. ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستە جۇيەلى ءىس-شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ. ولاردىڭ كريمينالمەن, اسىرەسە قىلمىستىق-اتقارۋ مەكەمەلەرىندە سىبايلاسىپ كەتۋىنە مۇلدەم جول بەرمەۋ كەرەك. تاياۋدا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزەمىز. ول جەردە جوعارىدا ايتىلعان جايتتار ورتاعا سالىنىپ, شەشۋ جولدارى قارالادى.
قايعىلى جاعداي نەگىزىنەن كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمسىزدىگى, ناقتى ايتقاندا, ولقىلىعى سالدارىنان بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. جەكە اتقارۋشى ورگانداردىڭ كۇردەلى جاعداي مەن ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنەن ايتارلىقتاي الشاقتاۋى بايقالدى. بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى حالىقتىڭ ومىرىنە, ولاردىڭ ۇمتىلىستارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە قاتىستى قاتە كوزقاراس قالىپتاستى.
تەڭسىزدىك ماسەلەسى دە ۋشىعا ءتۇستى. ول جىلدان-جىلعا قيىنداي بەردى, ال حالىق تابىسى قاعاز جۇزىندە بولسا دا جىل ساناپ ءوسىپ جاتقانداي كورىندى. الايدا ەلەۋلى ورتاشا تابىستىڭ ارتىندا قوعامداعى م ۇلىكتىك كۇشتى جىكتەلۋ جاسىرىنىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن كۇردەلى پروبلەماسى شەشىلگەن جوق.
حالىقتى ساپالى ومىرمەن قامتۋ مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى. بۇل سوزدەردى شىنايى ىسكە اينالدىرۋ قاجەت. حالىقتىڭ تابىسى ەكونوميكامەن قاتار ءوسۋى كەرەك. بۇل وزگەرمەيتىن اكسيوما ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا جۇمىس ىستەمەي تۇر.
ەلدە قۇرىلعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيە جالپى ۇلتتىق تابىستى ارتتىرۋدا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بىراق ونى بولىسۋدە ءتيىمسىز ەكەنى اڭعارىلدى. مۇنى ءبارىڭىز جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرسىزدار.
ەكونوميكالىق وسۋدەن نەگىزىنەن قارجىلىق جانە وليگارحيالىق توپتار پايدا تاۋىپ وتىردى. قالىپتاسقان وليگوپوليالار ەركىن نارىقتىڭ دامۋىن ايتارلىقتاي شەكتەپ, ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتتى.
ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق تۇعىرىن قالىپتاستىرۋدى مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت. ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدىڭ ماقساتى – ايقىن. بۇل – زامان تالابىنا ساي الەۋمەتتىك باعدارى بار نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ جانە دامىتۋ.
بۇل جۇيەنىڭ وزەگىندە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە بىلەتىن كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ اۋقىمدى توبى تۇراتىنى انىق. ياعني بۇل – ءوزىنىڭ جانە بالالارىنىڭ تاعدىرىن قازاقستانمەن عانا بايلانىستىراتىن كاسىپكەرلەر.
ءدال وسىنداي كاسىپكەرلەر ەل بولاشاعى ءۇشىن وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الۋعا دايىن. سول سەبەپتى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس اتقارۋ وتە ماڭىزدى. مەن بيزنەسكە تۇسكەن بيۋروكراتيالىق سالماقتى ايتارلىقتاي ازايتىپ, ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشاتىن زاڭعا قول قويدىم. ۇكىمەت وسى زاڭنىڭ الەۋەتىن ناقتى ءىس جۇزىندە پايدالانۋى قاجەت.
مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن قولجەتىمدىلىگى تۋرالى كوپتەگەن ءادىل سۇراقتار تۋىنداپ جاتىر. قالىپتاسقان جۇيە نەگىزىنەن ءىرى قۇرىلىمدارعا «دوستارعا – ءبارى, قالعاندارىنا – زاڭ بويىنشا» قاعيداتىمەن قىزمەت كورسەتۋگە باعدارلانعان. شىن مانىندە قازىرگى جۇيە ەكونوميكاداعى وليگوپوليانى ودان ءارى كۇشەيتەدى. ءىرى كاسىپورىندار باسەكەلەستىكتى تۇنشىقتىرىپ, رەفورمانى توقتاتاتىن ەرەكشە ارتىقشىلىقتارعا يە.
مىسالى, قازاقستان دامۋ بانكى قارجى-ونەركاسىپتىك جانە قۇرىلىس توپتارىنان وكىلدىك ەتەتىن تاڭداۋلى تۇلعالاردىڭ جەكە بانكىنە اينالدى. ءبارىنىڭ اتى-ءجونىن بىلەمىز. جوعارى كابينەتتەرگە كىرە الاتىنىن پايدالانىپ, ولار ءوز جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا ارتىقشىلىق الىپ وتىر. بۇل جوبالارعا كەتكەن مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جۇمساۋعا بولاتىن ەدى.
ۇكىمەتكە قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ قىزمەتىن قايتا قۇرۋدى تاپسىرامىن. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ ۇدەرىستەرى اشىق ەمەس ءارى ءتيىمسىز بولىپ وتىر. بۇل تاسىلدەردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل تۇسىنىكتى ءارى اشىق تەتىكتەر بولۋى قاجەت. وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەن ءجون.
ءادىل باسەكەلەستىك ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءۇشىن باستى تالاپقا اينالۋعا ءتيىس. بۇگىندە باعانى ىمىرالاسا وتىرىپ بەلگىلەۋ قالىپتى نارسەگە اينالدى. مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋ سالاسىندا كارتەلدى كەلىسىمدەر جاساسۋ كەڭىنەن تاراپ كەتتى. مىسالى, مەن بىلتىر فارماتسەۆتيكا نارىعىنداعى كارتەلدى رەتكە كەلتىرۋدى تاپسىردىم. بىراق كەيبىرەۋلەر زاڭناماداعى كەمشىلىكتەردى جەلەۋ ەتىپ, بۇل جۇمىستى اياقسىز قالدىرۋعا تىرىسۋدا. سوندىقتان كارتەلدى كەلىسىمدەر جاساستى دەگەن كۇدىك بولعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسۋشىلاردى تەكسەرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋدى تاپسىرامىن.
كەلەسى ماسەلە. جىلدان-جىلعا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز بەن كاسىپكەرلەرىمىز جانار-جاعارماي ءوندىرۋ جانە ونى ءبولىپ-تاراتۋ جۇيەسىنىڭ اشىق بولماۋىنان زارداپ شەگىپ كەلەدى. ءتىپتى جانار-جاعارماي باعاسىن جارتى جىل بويى قولدان رەتتەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز.
وسى كەزەڭدە باس پروكۋراتۋرا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن, سونداي-اق ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وسى سالاداعى جۇمىستاردى رەتكە كەلتىرۋگە, ونى رەفورمالاۋ ءۇشىن كەشەندى ۇسىنىستار ازىرلەۋگە ءتيىس. ەگەر بۇل جۇمىس ءبىر جولعا قويىلماسا, جانار-جاعارماي باعاسىن رەتتەۋ جۇيەسى ساقتالادى.
كەلەسى ماسەلە – «سامۇرىق-قازىنا» قورى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى. بۇگىندە بۇل قوردىڭ اكتيۆى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 60 پايىزىنا جۋىقتايدى. ياعني وسى ۇيىمنىڭ ءتيىمدى قىزمەتى بۇكىل ەكونوميكامىزدى وركەندەتۋگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قوردىڭ كەگوك, قازاقگاز جانە قازاقستان تەمىر جولى سياقتى ينفراقۇرىلىمدىق كومپانيالارى ەكونوميكامىزدىڭ بارلىق دەرلىك سەكتورىنىڭ تيىمدىلىگىن ايقىندايدى.
وسى تۇستا, قور ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ورىنداپ وتىر ما, ياعني ۇلتتىق بايلىقتى ەسەلەي الدى ما دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. قوماقتى جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەرى, ديرەكتورلار كەڭەسى نەمەن اينالىسادى؟ قىزمەتى وتە قىمبات كونسالتينگ كومپانيالارىن جانە شەتەلدىك مامانداردى جۇمىسقا تارتقاننان پايدا بار ما؟
«سامۇرىق-قازىنا» قورى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق اكتيۆتەرىن باسقارۋ ىسىندە باستى ءرول اتقارادى. سوندىقتان ۇكىمەتكە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ەگەر قوردى رەفورمالاۋ مۇلدەم مۇمكىن بولماسا, ونداي قۇرىلىمنىڭ ەكونوميكامىزدا بولماعانى ءجون.
قوردىڭ ساتىپ الۋلارىنىڭ اشىقتىعىنا قاتىستى ماسەلەلەر بار. شاعىمدار ءجيى تۇسەدى. وسى ماسەلەلەردىڭ مىندەتتى تۇردە جاۋابىن تابۋ كەرەك. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ءبىر تاراپپەن عانا كەلىسىمشارت جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزدەردى ازايتۋ ماڭىزدى. «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن باسقا دا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋلار ءتارتىبىن قايتا قاراستىرۋ مىندەتى الدا تۇر.
بىلتىر رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلار تۋرالى زاڭ شىقتى. الايدا ماسەلەلەردىڭ كوبى بۇرىنعىداي زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر مەن قوردىڭ ءوز شەشىمى دەڭگەيىندە شەشىلۋدە. «سامۇرىق-قازىنا» ەرەجەلەرى مەن راسىمدەرىن قارجى مينيسترلىگى مەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
ەكونوميكالىق ءوسىم مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋمەن تىعىز بايلانىستى. بىراق جەكەشەلەندىرۋ جۇيەلى جانە اشىق جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. اتاپ ايتقاندا, باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلۋگە ءتيىس اكتيۆتەردى ىرىكتەۋ تاسىلدەرى ايقىندالماعان. ونى شۇعىل ازىرلەۋ قاجەت. ۇكىمەتكە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى شەشىمدەرىنىڭ تولىق اشىق ءارى ايقىن بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن.
ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – كۇردەلى مىندەت. ءارتاراپتاندىرۋ بولماسا, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جۇمىستىڭ باستى باعىتى – وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ. دەگەنمەن ەل ەكونوميكاسىنداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوستى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى.
ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن بىرقاتار ءونىم تۇرىنەن يمپورتقا تاۋەلدىمىز. جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدىڭ تولەم بالانسىندا وتكىر تاپشىلىق بايقالۋدا. اليۋمينيدەن, مىستان جاسالعان دايىن بۇيىمدار جانە ماشينا جاساۋ سالاسىنا قاجەتتى جابدىقتار ءالى كۇنگە دەيىن شەتەلدەن اكەلىنەدى.
2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەك مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ يمپورتى 4 ميلليارد دوللاردان استى. الدە ەلىمىزدەگى كەيبىر ادامدار احۋالدىڭ ءدال وسىنداي كۇيدە بولۋىنا مۇددەلى مە؟ ۇكىمەت بۇكىل ونەركاسىپ سالاسىنا تەرەڭ تالداۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ءتيىس.
شيكىزات قورىن, قۇزىرەتتەرى مەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى سەكتورلاردى انىقتاۋ كەرەك. جۇرگىزىلگەن تالداۋدىڭ نەگىزىندە ناقتى جوبالاردى ازىرلەپ, ينۆەستورلاردى تارتۋ قاجەت. بۇل – ۇكىمەتتىڭ جاڭا قۇرامىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
كەلەسى. كاسىپكەرلەر مەن جالپى قوعام تاراپىنان «وپەراتور روپ» دەپ اتالاتىن كومپانيانىڭ قىزمەتىنە قاتىستى كوپتەگەن سۇراق تۋىنداپ وتىر. ءتىپتى وسى جەكە كومپانياعا قارسى قوعامدىق قوزعالىس ۇيىمداستىرۋعا دەيىن جەتتى. ۇكىمەتكە «وپەراتور روپ» جشس-نىڭ ۋتيلدىك الىم جيناۋ مەن پايدالانۋىن توقتاتۋ بويىنشا شارا قابىلداۋدى تاپسىرامىن. مۇنىمەن شەت ەلدەردەگىدەي مەملەكەتتىك ۇيىم اينالىسۋى كەرەك. الىمداردىڭ وزىنە كەلسەك, ولاردىڭ ستاۆكاسى قايتا قارالعانى ءجون. مەملەكەتتىڭ ۋتيليزاتسيالاۋ, اۆتوموبيلدىك ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن جاساۋعا قولداۋ كورسەتۋىن ەشكىم توقتاتقان جوق. بۇل ماسەلەنى بيزنەسپەن جانە قوعاممەن كونسترۋكتيۆتى تۇردە تالقىلاۋ كەرەك.
وتاندىق اۆتوكولىك پەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋشىلارعا ۋتيلدىك الىم ەسەبىنەن ۆاۋچەر بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون. وسى جانە وزگە دە ۋتيلدىك الىم قاراجاتىن قوعامعا پايدامەن جاراتۋ تاسىلدەرىن قاراستىرىڭىزدار.
ءبىزدىڭ قوعامدى, اسىرەسە ەلوردا تۇرعىندارىن تىتىركەندىرەتىن دەمەسەك, قاتتى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – لرت قۇرىلىسى. ول كادىمگى ينفراقۇرىلىمدىق جوبادان ەلدىڭ ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كۇردەلى پروبلەماعا اينالدى. وراسان زور قاراجات جۇمسالدى, قارىز الىندى. شەتەلدىك ارىپتەستەر الدىندا اۋقىمدى كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەر قابىلداندى. بۇل جوبا ءاۋ باستان قاتەلىك ەدى, ونى مويىنداۋ كەرەك. وعان قوسا, بۇل جوبادان كۇشتى جەمقورلىقتىڭ ءيىسى شىعادى.
ەندى وڭتايلى شەشىم قابىلداۋ قاجەت. سەبەبى ونى جاي عانا بۇزا سالۋ ۋاقىت پەن اقشانى جوعالتۋدى بىلدىرەدى. بىزدە وتاندىق جانە شەتەلدىك ساۋلەتشىلەر مەن ۋربانيستەردى شاقىرىپ, جوبانى پايدالانۋدىڭ ىقتيمال نۇسقالارىن انىقتاۋدان باسقا تاڭداۋ جوق.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. سوڭعى جىلى ەلىمىزدە قۋاڭشىلىق بولدى. بىلتىرعا قاراعاندا جينالعان استىق كولەمى 4 ميلليون تونناعا كەمىدى. بۇل شيكىزاتپەن جانە جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە اسەر ەتتى. بولجام بويىنشا بيىل دا احۋال كۇردەلى بولۋى مۇمكىن. ۇكىمەت تۇقىممەن, جەم-شوپپەن, تىڭايتقىشپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن جانە ەگىن ەگۋ ناۋقانىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىس.
سۋبسيديانى تۇراقتى بەرۋگە قاتىستى ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. مەن بۇعان دەيىن سۋبسيديالاۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. بۇل جۇمىس قىسقا مەرزىم ىشىندە اتقارىلۋعا ءتيىس. ءبىز سۋبسيديا الۋدى جەڭىلدەتۋگە, ونىڭ قولجەتىمدى بولۋىن جانە اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز.
جۋىردا بولعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ماڭىزدى. الداعى ءۇش جىلدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ قاجەت. بۇل ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى باسىمدىق ەكەنىنە ايرىقشا نازار اۋدارامىن. ەگەر نارىقتا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى مول بولماسا, ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋعا ەشقانداي شارا كومەكتەسپەيدى.
ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ قوسىمشا كوزدەرى قاجەت. شيكىزات باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى تاۋ-كەن ونەركاسىبى سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ كىرىسى ءوستى. مۇنى بىلەمىز.
ۇكىمەتكە بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىستەر ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. ەسەسىنە جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ مەن يگەرۋگە اۋقىمدى جەڭىلدىكتەر بەرۋگە بولادى. مەن ءىرى تاۋ-كەن جانە باسقا كومپانيالار تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.
قولايلى نارىق جاعدايىندا بەنزين وندىرۋشىلەر مەن ءارتۇرلى دەلدالدار قوسىمشا پايدا الادى. وسى مارجانىڭ ءبىر بولىگىن اكتسيزدەر ارقىلى بيۋدجەت پايداسىنا الۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ۇكىمەت ءتيىستى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋى كەرەك. بۇل رەتتە باعانىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ قاجەت.
بيۋدجەت كىرىستەرىن ارتتىرۋدىڭ ايتارلىقتاي الەۋەتى كەدەندە ءتارتىپ ورناتۋمەن بايلانىستى. اسىرەسە قىتايمەن شەكارادا.
وندا بولىپ جاتقان ناعىز بىلىقتار بارىنە ءمالىم. ماشينالار تەكسەرىلمەيدى, سالىقتار مەن باجدار تولەنبەيدى. قىتايدىڭ كەدەن ورگاندارىمەن سالىستىرمالى ستاتيستيكاداعى سايكەسسىزدىك ميللياردتاعان دوللارعا جەتەدى. قول سۇعىلمايتىن مارتەبەسى بار «ۋاكىلەتتى وپەراتورلار» بار. ەلىمىز سالىق تۇرىندە ونداعان ميلليارد تەڭگە جوعالتىپ وتىر. بۇلاي بولمايدى.
باس پروكۋراتۋراعا قارجى مينيسترلىگىمەن, قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىمەن جانە باسقا دا مۇددەلى ورگاندارمەن كەشەندى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, كەدەندىك شەكاراداعى ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن.
بيۋدجەت كىرىستەرى تۋرالى ايتقاندا, شىعىستاردىڭ جەكەلەگەن باپتارىنا توقتالماۋعا بولمايدى.
ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن دەپۋتاتتاردىڭ, اكىمدەردىڭ ەڭبەكاقىلارىنا توقتالايىن. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا بۇل ماسەلە قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. نەگىزى اتالعان ساناتتاعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسى تولىعىمەن جەتكىلىكتى دەپ سانايمىن. سوندىقتان ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ جانە دەپۋتاتتاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە بەس جىلدىق موراتوري جاريالاۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇل ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءۇشىن جاقسى جاڭالىق ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىن, بىراق سىزدەر بۇل جاڭالىقتى تۇسىنىستىكپەن قابىلدايسىزدار دەپ ويلايمىن. اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن بيۋدجەتتەگىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن بيۋدجەت مۇمكىندىكتەرىنىڭ وسۋىنە قاراي ارتتىرۋدى جالعاستىرامىز.
قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى ۇلتتىق ەكونوميكانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ كەپىلى ەكەنى بەلگىلى. ەكونوميكا ءوسىپ, حالىقتىڭ تابىسىندا الشاقتىق پايدا بولعاندىقتان, تۇتىنۋ نەسيەلەرى ايتارلىقتاي ارتتى. ونىڭ مولشەرى بيزنەستى نەسيەلەۋ كولەمىنەن اسىپ كەتتى. حالىق قازىرگى ۋاقىتتا كوپ نەسيە الىپ جاتىر. وسىنى ەسكەرسەك, بۇل قارجى نارىعىن قۇبىلتىپ, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق قاۋپىن تۋدىرۋى مۇمكىن.
ۇكىمەت جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى باستادى. بىراق بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول ەمەس. ەڭ الدىمەن, شەكتەن تىس قارىزدىڭ كوبەيۋىن بولدىرماۋ قاجەت. سوندىقتان قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, پرۋدەنتسيالدى رەتتەۋ تەتىكتەرى ارقىلى ناقتى ءارى جەدەل شەشىم قابىلداۋدى تاپسىرامىن.
ۆاليۋتا نارىعىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتپەيىنشە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم مۇمكىن ەمەس. ورىن العان وقيعالار, توتەنشە جاعداي رەجىمى سالدارىنان ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ايتارلىقتاي الاياقتىق قىسىم تاۋەكەلى تۋىندادى. ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە نارىقتىڭ سىرتقى جانە ىشكى قاتىسۋشىلارى تاراپىنان تەڭگەگە سەنىم تولىقتاي قايتا قالپىنا كەلگەنگە دەيىن ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن.
قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جالاقى مەن زەينەتاقىنى بىرنەشە رەت كوتەردىك. بىراق ءاردايىم باعانىڭ باقىلاۋسىز وسۋىمەن بەتپە-بەت كەلەمىز. بىرنەشە جىل بويى جوعارى ينفلياتسيا ەكونوميكامىزدىڭ باستى پروبلەماسى بولىپ وتىر. ول ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. بۇل ماسەلەگە نۇكتە قوياتىن كەز كەلدى. باعانى جانە حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋىن تۇراقتاندىرۋ كەرەك.
ينفلياتسيانى تومەندەتۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ماقساتتى ءدالىزى – 2025 جىلعا قاراي 3-4 پايىز. ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن جانە «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, ينفلياتسيانى باقىلاۋ جونىندەگى كەشەندى ءىس-شارالار ازىرلەۋى قاجەت. ول يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى, ارتىق دەلدالدىقتى تومەندەتۋ جانە اقشا-نەسيە ساياساتى قۇرالدارى بويىنشا ءىس-شارالاردى قامتۋى كەرەك.
قازاقستاندا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ءبىز قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ساقتالعانىنا مۇددەلىمىز. مەملەكەت ىشكى جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق ءىس-شارانى قابىلدايتىندىعىنا سەندىرگىم كەلەدى. ينۆەستورلار الدىنداعى مەملەكەتتىڭ بارلىق مىندەتتەمەسى مەن كەپىلى تولىق كولەمدە ورىندالاتىن بولادى. ءدال وسى كەزەڭدە جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق جانە تەحنولوگيالىق ءوتۋ – ESG تالاپتارىنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ەلدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى قاجەت.
كەلەسى ماسەلەگە جەكەلەي نازار اۋدارعىم كەلەدى. توتەنشە جاعداي رەجىمىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى جەكەلەگەن قارجىلىق-ونەركاسىپتىك توپتاردىڭ كاپيتالدى شەتەلگە, ونىڭ ىشىندە جالعان مامىلەلەر جاساۋ جولىمەن جىلىستاتۋ تاۋەكەلى ارتىپ تۇر. ءبىز قازىردىڭ وزىندە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ەسەپشوتتارىنداعى قوزعالىستى بايقادىق. سوندىقتان ۇلتتىق بانككە قارجىلىق مونيتورينگ جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, ناقتى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, بارلىق ترانزاكتسيالار مەن ەلدەن قاراجاتتى نەگىزسىز شىعارعان تۇلعالاردى تەكسەرۋدى جانە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرامىن.
ءسوزىمنىڭ ەكونوميكالىق بلوگىن تۇيىندەي كەلە, بۇگىن ءبىز جاڭا پرەمەر-ءمينيستردى تاعايىنداعانىمىزدى, وعان بىرقاتار ناقتى تاپسىرما جۇكتەلگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
پرەمەر-مينيسترگە ءۇش اپتانىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ونى اقپان ايىنىڭ باسىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قارايمىز.
دۇنيە جۇزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تولقىنى باستالدى. قازاقستاندا ناۋقاستاردىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالادى. كۇنىنە 2 مىڭنان استام جاڭا جاعداي تىركەلەدى. پاندەميا باستالعالى بەرى ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى 1 ميلليوننان استام ادامدى قۇرادى. سوندىقتان بوساڭسىماي, كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. بۇل دا جاڭا ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى بولۋى كەرەك.
ەندى وڭىرارالىق تەڭگەرىمسىزدىكتەر تۋرالى. قازاقستاننىڭ وڭىرلەرى بىردەي دەڭگەيدە دامىپ جاتپاعانى بارشاعا ايان. تەڭسىزدىك الەۋمەتتىك جايسىزدىق پەن ميگراتسيالىق كوڭىل كۇيگە جول اشادى. سوڭعى وقيعالار باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كورسەتتى. بۇل وڭىرلەردە بالا تۋ دەڭگەيى جوعارى, ال ەكونوميكا ءوڭىر تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ ۇلگەرە الماي جاتىر. سوندىقتان جۇيەلى يندۋستريالاندىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كومەك كورسەتۋ, اتالعان وبلىستاردا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋ وڭىرلىك ەمەس, ۇلتتىق باسىمدىق بولماق.
دامۋدىڭ مادەني-اعارتۋشىلىق قۇرامداس بولىگىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك. ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە باسەكەگە قابىلەتى ارتىپ, تابىسقا جەتۋگە جانە لايىقتى ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىكتەرى مولايادى. ۇكىمەتكە اتالعان وڭىرلەر ءۇشىن «اۋىل – ەل بەسىگى», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە باسقا باعدارلامالار اياسىندا جەكەلەگەن باعىتتار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.
ءارى قاراي. جاسىراتىنى جوق, كوبىنە كەي ءوڭىردى قولداۋ دەڭگەيى تۇرعىنداردىڭ ناقتى سۇرانىسىنا ەمەس, ناقتى ءبىر اكىمنىڭ «سالماعىنا» بايلانىستى. بۇل دامۋداعى تەڭگەرىمسىزدىككە جانە ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىنا اكەلەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى, اسىرەسە شيكىزاتتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى بيۋدجەتتىك رەسۋرستاردى بولۋدە ءوز وبلىستارىنا كوبىرەك نازار اۋدارىلعانىن قالايدى.
بۇل وڭىرلەر بيۋدجەتتىڭ دونورى بولا تۇرا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كوپتەگەن پارامەترى بويىنشا ارتتا قالىپ كەلەدى. سوندىقتان تاسىلدەردى بىرتىندەپ وزگەرتۋ كەرەك. بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى. ۇكىمەتكە زاڭنامالىق وزگەرىستەر پاكەتىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.
مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسى كەشەندى رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەدى. كادرلىق الەۋەتتىڭ تومەندىگىن, ءفورماليزمدى, جەمقورلىقتى جانە كادر تۇراقتاماۋىن مويىنداۋ كەرەك. سوندىقتان حالىقتىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنا سەنىمى تومەن.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە الۋ تالابىن جەتىلدىرۋ, ارتىق تالاپتار مەن كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەك. جۇمىسقا قابىلداۋ مەن جوعارىلاتۋدىڭ ناقتى ءپرينتسيپى «مەريتوكراتيا» بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەت كەز كەلگەن قازاقستاندىق ءۇشىن اشىق بولعانى ءجون.
سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتتەن كەتۋ پروتسەسىن دە جەڭىلدەتۋ كەرەك. كەيبىر شەنەۋنىكتەر كابينەتىندە جىلدار بويى تاپجىلماي وتىرادى. ولار جاس ءارى پەرسپەكتيۆالى مامانداردىڭ وسۋىنە جول بەرمەيدى, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. ونداي شەنەۋنىكتەرمەن وڭاي قوشتاسۋ كەرەك. دەگەنمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتىنا كەلسەك, شەنەۋنىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جادى دا ماڭىزدى مانگە يە. بارلىق شەنەۋنىكتى بىردەن جاستارمەن اۋىستىرا سالۋعا بولمايدى. بۇل جەردە مەيلىنشە قيسىندى قادام قاجەت.
ەگەر 60 جاستاعى شەنەۋنىك ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقارسا, ينستيتۋتسيونالدىق جادقا يە بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەت ءۇشىن وتە پايدالى بولسا, ونى جۇمىستان شىعارۋعا بولمايدى. ياعني اقىلعا قونىمدى, سارالانعان كوزقاراس بولۋى كەرەك. ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنە ءتيىستى تەتىكتەردى ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرامىن.
مەن «پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆى» جوباسىنا باستاما جاسادىم. بۇل – كەلەشەگى زور جاستار ءۇشىن الەۋمەتتىك ليفت. سونىمەن بىرگە جاڭاشا ويلاۋدى قالىپتاستىرۋدىڭ, مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنا جاڭا تاسىلدەردى ەنگىزۋدىڭ تەتىگى. بۇل تاجىريبە جالعاسىن تابادى.
مەنىڭ تاپسىرماما سايكەس وتكەن جىلى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كولەمى 15 پايىزعا قىسقارتىلدى. مەملەكەتتىك اپپارات رەفورمالاردىڭ قوزعالتقىشى جانە ورىنداۋشىسى, ازاماتتارعا ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەدى, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەتتىك اپپاراتسىز مەملەكەتتىڭ ءوزى تابىستى ءومىر سۇرە المايدى.
قازىرگى كەزەڭدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن وڭتايلى دەپ ساناعان ءجون. جاڭا ۇكىمەتتى تاعايىنداۋعا قاتىستى بارلىق ۇيىمداستىرۋشىلىق شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن بۇل ساندى ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە بەكىتۋ قاجەت. سودان كەيىن بايقايمىز. مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردان بىرتە-بىرتە ارىلساق, ولاردى باسەكەلەس ورتاعا كوشىرسەك, دەمەك مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كولەمى دە بىرتە-بىرتە ازايادى.
شەنەۋنىكتەردىڭ ازاماتتارمەن ديالوگىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەندىگىن ايتىپ وتكەن ءجون. مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارى حالىقپەن سويلەسە المايدى, ءتىپتى كەيدە قورقاتىن سەكىلدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى وڭىرلەرگە ءجيى شىعۋعا ءتيىس. ال ءوڭىر اكىمدەرى ءاربىر ەلدى مەكەن تۇرعىندارىمەن تۇراقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋى كەرەك.
تاعى ءبىر ماسەلە – بيۋروكراتيانىڭ ەتەك جايۋى.
ول ازاماتتاردىڭ ساناسىندا مەملەكەتتىك اپپارات تۋرالى باياۋ جۇمىس ىستەيتىن نەمقۇرايدى ماشينا دەگەن ءادىل تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. بيۋروكراتيا – رەفورمالاردىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداي اۋرۋدان بارىمىزگە ەمدەلۋ كەرەك.
رەفورمانىڭ فورماسى ەمەس, مازمۇنى باسىمدىققا اينالۋى قاجەت. ەسەپ ءۇشىن ەسەپ بەرۋ, باقىلاۋ ءۇشىن باقىلاۋ جۇرگىزۋ تاسىلدەرى وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالۋعا ءتيىس. تۇپكى ناتيجە پروتسەستەن ماڭىزدىراق. ءوزىن-ءوزى اقتامايتىنداي كۇردەلەندىرىلگەن جانە ناقتى شەشىمدى باياۋلاتاتىن ۇدەرىستىڭ ءبارى جويىلۋى كەرەك.
بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار تاپسىرمالاردىڭ مازمۇندى ىسكە اسىرىلۋىنا ەمەس, بيۋروكراتيالىق ورىندالۋىنا باعدارلانعان. فورماسى بويىنشا ۇلگىلى, بىراق مازمۇنى جاعىنان ناشار قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتىر. نەگىزگى ينتەگراتسيالىق جۇيەلەردىڭ بار بولعانىنا قاراماستان, مەمورگاندار ماكۋلاتۋرانى قاپتاتىپ, ءمانسىز حات الماسۋىن قويار ەمەس.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ دەرەكتەرىن رەسمي جانە قاعازبەن دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى دەپ تانۋ كەرەك. ولاي بولماسا, تسيفرلاندىرۋدى نە ءۇشىن ەنگىزىپ جاتىرمىز؟ تسيفرلاندىرۋ ءساندى ويىنشىق ەمەس قوي. ول مەملەكەتتىك اپپارات فۋنكتسياسىن ورىنداۋ تۇرعىسىنان پايدالى بولۋى قاجەت. جيىنداردىڭ كوبىن ونلاين فورماتتا وتكىزۋ كەرەك. مەملەكەتتىك اپپاراتتى بيۋروكراتسىزداندىرۋدىڭ وسى جانە وزگە دە شارالارى جەكە جارلىقتا كورىنىس تاباتىن بولادى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ فۋنكتسيونالدارىندا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە بيۋروكراتسىزداندىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ مەن مونيتورينگتەۋدىڭ ناقتى فۋنكتسيالارىن قاراستىرۋ قاجەت.
ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى جانە الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولۋى كەرەك. تسيفرلارمەن ويناۋدى قويىپ, ناقتى ىستەرگە كوشەتىن كەز كەلدى. مەملەكەتتىك اپپارات كوپ جاعدايدا ء«وزىن-ءوزى ءتيىمدى جۇمىسپەن قامتۋشىلار», «رەسمي ەمەس جۇمىسپەن قامتۋ» سەكىلدى تەرميندەردى قولدانىپ, جاعدايدى جاسىرۋدى جاقسى كورەدى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ادام جۇمىسسىزدىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ, الەۋمەتتىك قورعاۋسىز قالىپ جاتىر.
بۇل الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىن ساپالى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ماقساتپەن مىناداي شارالاردى قابىلداعان ءجون. حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت. جۇمىس ناقتى ءارى ءاربىر ازاماتقا باعدارلانعان بولۋى كەرەك. باسقارۋدىڭ ءار دەڭگەيىندە كەدەيلىكتى تومەندەتۋدىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرىن بەكىتۋ قاجەت.
جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ازاماتتاردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ كەرەك. ۇكىمەتكە «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بىرگە ەكى ايدىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جونىندەگى باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەتكە الەۋمەتتىك كودەكستىڭ ۋاقىتىندا قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
وسى قۇجات اياسىندا الەۋمەتتىك ساياساتتى پاندەميا تاۋەكەلدەرى مەن قوردالانعان پروبلەمالاردى ەسكەرە وتىرىپ بەيىمدەۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك كودەكس جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالۋعا ءتيىس.
جۇمىسسىزدىقتى, اسىرەسە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندارىن, كوللەدجدەردى بىتىرۋشىلەر, اسىرەسە ءبىلىمى جوق جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى ارقاشان بولا بەرمەيدى. ءبىز مۇنى جاقسى بىلەمىز. ولار تاپقان جۇمىسىن ىستەپ ءومىر سۇرەدى. كەيبىرەۋلەر تابىس ىزدەپ, زاڭ بۇزۋى مۇمكىن.
ۇكىمەتكە «جاستار تاجىريبەسى» جانە «العاشقى جۇمىس ورنى» جوبالارىنا قاتىسۋدىڭ مەرزىمىن سوزىپ, ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توبىنداعى جاستاردىڭ ىسكەرلىك باستامالارىن ىسكە اسىرۋعا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. ۇكىمەتكە ءتيىستى گرانتتاردىڭ مولشەرىن 2 ەسەگە – 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن كوبەيتۋ جۇكتەلەدى.
كەلەسى. ساپالى بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءسوزسىز باسىم باعىت. بۇل – بۇكىل قوعام دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى. ءبىز مەكتەپتەردى قالاي ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتسەك تە, ءبىلىم ساپاسىن جاقسى مۇعالىمدەرسىز كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, «مۇعالىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى».
سوندىقتان مەن مۇعالىمدەر تاپشىلىعى بار وڭىرلەرگە ۇزدىك پەداگوگتەردى تارتۋدىڭ ارنايى قولداۋ پاكەتتەرى بار ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.
جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگى دە – كوكەيكەستى ماسەلە. ەلدىڭ حالىق تىعىز قونىستانعان وڭىرلەرىندەگى جاستارعا ارنالعان ماقساتتى گرانتتار بولۋگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. جاڭا ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن جوو-نىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. تاياۋدا قازاقستاندا جەتەكشى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ باستالدى. جاقىن ارادا رەسەيدىڭ ۇزدىك تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
2025 جىلعا قاراي ەلىمىزدە بەدەلدى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كەم دەگەندە 5 فيليالىن اشۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. وسى ورايدا, ەكى تەحنيكالىق باعدارلانعان فيليال ەلىمىزدىڭ باتىسىندا بولعانى ءجون.
جالپى, بارىمىزگە ءبىلىم تۋرالى كوزقاراسىمىزدى وزگەرتۋ قاجەت. گۋمانيتارلىق ماماندىقتارمەن اۋەستەنۋ كەزەڭى كەلمەسكە كەتتى. باسىمدىقتى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بەرۋ كەرەك. ينجەنەرلەر مەن ونەركاسىپشىلەردىڭ جاڭا بۋىنىن ءوسىرىپ شىعارۋ قاجەت.
كەلەسى. الەۋمەتتىك ادىلدىك تە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستان – كونستيتۋتسيا بويىنشا الەۋمەتتىك مەملەكەت. مەملەكەت از نارسە تىندىرىپ جاتقان جوق. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 50 پايىزدان استامىن الەۋمەتتىك شىعىندار قۇرايدى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز.
بىزدە ۇلتتىق قور بار, ول – ەلىمىزدىڭ قارجىلىق تىرەگى. بۇگىن «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق-الەۋمەتتىك قورىن قۇرۋدى تاپسىرامىن. ول دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسادى.
مىسالى, سيرەك اۋرۋعا شالدىققان بالالارعا كومەك كورسەتىلەدى. ويتكەنى كوپتەگەن وتباسى ەمدەۋ اقىسىن تولەي المايدى. قالالاردا, اۋدانداردا, كەنتتەر مەن اۋىلداردا بالالارعا سپورتتىق نىساندار سالىنادى. دارىندى بالالارعا كومەك كورسەتەمىز. مادەنيەتتى قولدايمىز. الماتىنىڭ سۇمدىق قاسىرەتتى وقيعادان وڭالۋىنا كومەكتەسەمىز. وسى قور ەسەبىنەن قازا تاپقان پوليتسەيلەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارىنا قولداۋ كورسەتەمىز. بۇل جەكەلەگەن مىسالدار عانا.
اتاپ وتەيىن: بۇل پرەزيدەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ نەمەسە باسقا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قورى ەمەس. بۇل – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ قورى, حالىقتىق قور. ول اكىمشىلىكتىڭ نەمەسە ۇكىمەتتىڭ جانىندا جۇمىس ىستەمەيدى. بەدەلدى بايقاۋشىلار كەڭەسى قۇرىلىپ, ادال دا جاۋاپتى باسشى تاعايىندالادى. ءبىز ونىڭ قىزمەتىنىڭ تولىق اشىقتىعىن, قوعام الدىنداعى ەسەپتىلىگى مەن باقىلانۋىن قامتاماسىز ەتەمىز. جوسپارلار, بيۋدجەت, جوبالار سايتتا جاريالانادى. بارلىق اقپارات اشىق بولادى.
قور جەكە جانە مەملەكەتتىك كوزدەردەن قارجىلاندىرىلادى. حالىقارالىق قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنىڭ كومەگىن تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل قورعا لوتەرەيا وپەراتورىنان, ءباس تىگۋ ورتالىعىنان جانە باسقا مونوپوليستەردەن مىندەتتى جارنالار تۇسەدى.
البەتتە, ءبىز قورعا ءىرى بيزنەس تاراپىنان قوماقتى ءارى تۇراقتى, اتاپ ايتامىن, تۇراقتى اۋدارىمدار جاسالۋىن كۇتەمىز.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە وتە تابىستى كومپانيالار مەن ءتىپتى حالىقارالىق ولشەمدەر بويىنشا دا باي ادامدار توبى پايدا بولدى. ەندى قازاقستان حالقىنا تيەسىلىنى بەرەتىن جانە وعان جۇيەلى ءارى تۇراقتى نەگىزدە كومەكتەسەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان ۇكىمەتكە كومپانيالار قاتارىن انىقتاۋ جانە ولارمەن قورعا بولىنەتىن جىل سايىنعى جارنا كولەمىن كەلىسۋ قاجەت بولادى. سونىمەن قاتار ءىس جۇزىندە وراسان قاراجاتقا يە بولا وتىرىپ, كولەڭكەدە قالىپ كەلە جاتقان تۇلعالاردىڭ دا بەلسەندى قاتىسۋىن كۇتەمىن.
قور قوعامدى ۇيىستىرۋدىڭ تاعى ءبىر قۇرالى بولاتىنىنا, ازاماتتاردا الەۋمەتتىك ادىلدىك سەزىمىن نىعايتاتىنىنا سەنىمدىمىن.
وتكەن وقيعالار قوعامىمىزداعى وتكىر ماسەلەلەردىڭ بەتىن جالاڭاشتادى. قالالارىمىزعا, تۋعاندارىمىز بەن جاقىندارىمىزعا جاسالعان شابۋىل مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ قانشالىقتى نازىك ەكەنىن كورسەتتى.
ءبىز مەملەكەت پەن ازاماتتار, بۇل ءبىرتۇتاس ەكەنىن ايقىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز.
باسا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار.
كوپتەگەن جاس ازاماتىمىز قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا اسكەري بورىشىن وتەۋدەن قاشادى.
اسكەري بيلەتكە يە بولۋ جاستاردىڭ ماقتانىشىن تۋدىرمايدى جانە وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ بەلگىسى سانالمايتىن بولدى.
ارميا قاتارىندا قىزمەت ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەۋ – ايرىقشا ميسسيا.
بۇل – وتان ءۇشىن جانىن سالۋعا بەل بۋعان ازاماتتاردىڭ سانالى تاڭداۋى.
جاستارىمىزدى اسكەري بورىشىن وتەۋگە قالاي ىنتالاندىرۋعا بولاتىنىن ءبىز بۇكىل قوعام بولىپ ويلاستىرۋىمىز كەرەك.
ءبىز – مىقتى حالىقپىز.
ءتول تاريحىمىزدا تالاي جاۋگەرشىلىك زاماندى, اشارشىلىقتى جانە باسقا دا الاپات قيىندىقتى باستان وتكەردىك.
سوڭعى كۇندەردەگى قايعىلى وقيعالار ءبىز ءۇشىن تاعى ءبىر سىناق بولدى. ونى ەڭسەرىپ, بۇرىنعىدان دا مىقتى بولامىز.
جالپى, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى ترانسفورماتسيالاۋ قاجەتتىلىگى ءپىسىپ جەتىلدى.
قوعامدىق شارتتىڭ جاڭا فورماتى كەرەك.
قازاقستان ساياسي جاڭعىرۋ باعىتىن جالعاستىرادى. بۇل مەنىڭ قاعيداتتى ۇستانىمىم.
ساياسي سالادا از شارۋا ىستەلگەن جوق. مەنىڭ تاراپىمنان ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتورت پاكەتى ۇسىنىلدى, سولاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 10-نان استام زاڭ قابىلداندى. بۇل ورايدا مەن وتە جەدەل ءارى ساپالى جۇمىستارى ءۇشىن سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا اسا ريزامىن.
ميتينگتەر تۋرالى شىن مانىسىندە جاڭا زاڭناما ىسكە قوسىلدى.
پارتيا قۇرۋ ءۇشىن تىركەۋ كەدەرگىلەرى مەن ولاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مەجەسى تومەندەتىلدى.
ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتاردا وكىلدىك ەتۋ اياسى كەڭەيدى.
پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىندە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان پايدا بولدى.
ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ءوتتى.
ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا سالماقتى ىلگەرىلەۋلەر بولدى. اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق كودەكستىڭ 130 جانە 174-باپتارى دەكريمينالداندىرىلدى جانە ىزگىلەندىرىلدى.
ەلىمىز ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلدى.
قۇقىق قورعاۋ سالاسىن كەشەندى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءارى قارايعى شارالارى تۋرالى» جارلىققا قول قويىلدى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلەتتى وكىل ينستيتۋتى جۇيەلى نىعايتىلا باستادى. ءولىم جازاسى تولىعىمەن الىنىپ تاستالدى.
قىركۇيەكتەگى كەزەكتى جولداۋىمدا ازاماتتىق قوعاممەن جانە ساراپشىلارمەن كەڭ اۋقىمدى جانە سىندارلى ديالوگ نەگىزىندە ازىرلەنەتىن ساياسي رەفورمالاردىڭ جاڭا پاكەتىن ۇسىنامىن.
مەملەكەت تە ءوزىنىڭ بازالىق فۋنكتسيالارىنىڭ تولىققاندى جانە ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
مەملەكەت زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا جانە قۇقىقتىق تارتىپكە, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرىپ, الەۋمەتتىك يگىلىكتى جانە ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ءوز كەزەگىندە بيزنەس پەن ازاماتتار قوعامدىق مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى مەن زاڭنامالارىنىڭ ساقتالۋىنا, سالىقتاردىڭ ءادىل تولەنۋىنە جانە ەڭبەك قاتىناستارىنداعى اشىقتىققا جاۋاپتى. وسىعان بايلانىستى كەزەڭ-كەزەڭدى وزگەرىستەر باعدارلاماسىن ازىرلەۋ كەرەك.
ۇكىمەتكە جاۋاپتى ساراپشىلىق قوعامداستىقپەن جانە ازاماتتىق قوعاممەن بىرلەسە وتىرىپ ءتيىستى ۇسىنىستار پاكەتىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.
ول ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءبىر وتىرىسىندا قارالاتىن بولادى.
قۇرمەتتى وتانداستار,
قۇرمەتتى دەپۋتاتتار!
جاقىندا بولعان قايعىلى وقيعالار كەزىندە ازاماتتارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى پاتريوتتىق تانىتتى, ەكسترەميستەرمەن كۇرەستە بىرلىگىن كورسەتتى. حالىقتىڭ اۋىزبىرلىگى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەن دامۋ يدەياسىنا دەگەن شىنايى سەنىمى قوعامدى ۇيىستىرۋ جانە ەلىمىزدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قۋاتتى ىرگەتاس بولىپ سانالادى.
ءبىز بارلىق قيىندىقتى بىرگە ەڭسەرەمىز.
جاڭا قازاقستاندى بىرگە قۇرامىز!
قادىرلى وتانداستار!
قيىن كۇندەر ارتتا قالدى.
وسى ساتتە ەل تاعدىرى ءۇشىن ۇيىسا بىلگەن بۇكىل حالقىما شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن!
ءبارىمىز بۇل وقيعادان ساباق الۋىمىز كەرەك.
ەڭ باستىسى, بەرەكە-بىرلىكتى, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋىمىز قاجەت.
ەندى قازاقستاندا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى.
بۇل شىنايى جاڭارۋ كەزەڭى بولادى.
ەگەمەن ەلىمىزدى بىرگە وركەندەتەيىك!
حالقىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات.
جاڭا قازاقستاندى بىرگە قۇرايىق!