بالمۇزداقتى «ۆافەل» ستاكانىمەن جەۋدى ۇيرەتتى

ەكسپو شەجىرەسى: سەنت-لۋيس, 1904 جىل

بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى لۋيزيانا شتاتىن ناپولەون بوناپارتتان اقش-تىڭ ساتىپ العانىنا (1803 ج.) 100 جىل تولۋى قۇرمەتىنە سەنت-لۋيس قالاسىندا 1903 جىلى وتكىزىلۋگە ءتيىس ەدى. الايدا, ول ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىر جىل كەشىكتىرىلىپ, 1904 جىلدىڭ مامىرىندا اشىلىپ, 1 جەلتوقسانىنا دەيىن وتكىزىلدى. فرانتسيادان لۋيزيانا شتاتىن ساتىپ الۋ اقش تاريحىنداعى اسا ۇلكەن ساۋدا-ساتتىق وقيعاسى بولدى. مىنە, وسى تاريحي وقيعا قۇرمەتىنە ارنالعان كورمە وتكىزۋ شاراسى دا وتە ۇلكەن اۋقىمدا جوس­پارلاندى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا لۋيزيانا شتاتىن ساتىپ الۋ قۇنىمەن پارا-پار – 15 ميلليون دوللار قارجى جۇمسالدى. كورمە قالاشىعىنىڭ اۋ­قى­مى كەلگەن قوناقتاردى ەرەكشە تاڭعالدىردى. تەك اۋىل شارۋا­شىلىعى پاۆيلونىنىڭ ءوزى عانا 324 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتتى. سەنت-لۋيس بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى قالاشىعىندا بارلىعى 1500 قۇرىلىس نىسانى تۇرعىزىلدى. وسى قۇرىلىس نىساندارىن ءبىر-بىرىمەن جالعاستىراتىن جولداردىڭ ۇزىندىعىنىڭ ءوزى 120 شاقىرىمعا سوزىلدى. ءتىپتى, نەگىزگى پاۆيلونداردىڭ ءوزىن سىرتتاي ارالاپ شىعۋدىڭ ءوزى تۋريستەر ءۇشىن اپتاعا جۋىق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن ەدى. كورمە قالاشىعىنداعى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ۋاقىتشا قولدانىسقا ارنالىپ, گيپستەن سالىندى. الايدا, ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ تانىلعان, ماڭگىلىك قۇرىلىس ماتەريالدارىنان تۇرعىزىلعان عيماراتتار دا از بولعان جوق. ماسەلەن, وسىنداي ەكى عيماراتتا ءالى كۇنگە دەيىن كوركەمونەر جانە تاريحي مۇراجايلار ورنالاسقان. قازىرگى سەنت-لۋيس قالاسىنىڭ ىرگەتاسىن 1763 جىلى فرانتسۋزدار قالاعان بولاتىن. وسى ەلدى مەكەندى 1766-1768 جىلدار ارالىعىندا فرانتسۋز گۋبەرناتورى لۋي سەنت-انج دە بەلريۆ باسقارعان. ودان كەيىن بيلىك يسپاندىق گۋبەرناتورلاردىڭ قولىنا كوشتى. 1800 جىلى بۇل قالادا 1000 ادام تۇرسا, بۇگىندە 320 مىڭنان استام حالىق قونىستانعان. اقش سەنت-لۋيس قالاسىن فرانتسيادان 1803 جىلى ساتىپ الدى. وسى ساۋدا-ساتتىق وقيعاسى تاريحتا «لۋيزياندىق ساتىپ الۋ» دەگەن اتپەن ماڭگىلىك قالدى. سەنت-لۋيس قالاسىندا وتكى­زى­لەتىن وسى بۇكىلالەمدىك جەتىس­تىكتەر كورمەسى شەڭبەرىندە 1904 جىل­عى جازعى وليمپيادالىق ويىن­داردى دا وتكىزۋ تۋرالى شە­شىم قابىلداندى. 1900 جىلى پاريجدەگى ءىى جازعى وليم­پيا­دالىق ويىنداردان كەيىن حالىق­ارالىق وليمپيادالىق كوميتەت توراعاسى پەر دە كۋبەرتەن گرە­كيا مەن فرانتسيادان كەيىن كەلەسى جازعى ويىنداردى اقش-تا ءوت­كىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. جازعى وليمپيادالىق ويىن­دار­دى وتكىزۋ باسەكەسىنە بەس قالا: بۋففالو, نيۋ-يورك, سەنت-لۋيس, فيلادەلفيا جانە چيكا­گو قالالارى ءتۇستى. 1903 جىلى 10 اقپاندا كۋبەرتەن ءىىى جازعى وليم­پيادالىق ويىنداردىڭ بۇكىل­الەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى شەڭ­بەرىندە 1904 جىلى سەنت-لۋيس قا­لاسىندا وتكىزىلەتىنىن جاريالادى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­مەسىن وتكىزۋ شەجىرەسىندە وركە­نيەت الەمى ادام قولىمەن جاسال­عان عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىس­تىكتەردىڭ تاماشا ۇلگىلەرىمەن تولىعا تۇسكەندىگىن بۇدان بۇرىن دا اتاپ كورسەتكەن ەدىك. مۇنداي تابىستاردان امەريكا قۇرلىعى دا كەندە ەمەس ەدى. ماسەلەن, 1893 جىلى كولۋمبتىڭ امەريكا قۇر­لىعىن اشقانىنا 400 جىل تولۋى قۇرمەتىنە چيكاگو قالاسىندا وتكىزىلگەن ەكسپو كورمەسىن ۇيىم­داستىرۋشىلار ەيفەل مۇنا­راسىنان اساتىن «كەرەمەت» ويلاپ تاپقىسى كەلدى. وسى ماقساتپەن ينجەنەر دجوردج فەرريس دۇنيە جۇزىندەگى العاشقى «سايتان دوڭعالاعىن» ويلاپ تاۋىپ, قۇراستىرىپ, شىعاردى. ونىڭ بيىكتىگى 80 مەترگە جەتتى. وسى «سايتان دوڭعالاق» 1904 جىلى كورمە وتكىزىلەتىن سەنت-لۋيس قالاسىنا كوشىرىلدى. ارينە, دجوردج فەرريستىڭ «سايتان دوڭعالاعى» ەيفەل مۇناراسىنان اسىپ تۇسە الماعانىمەن, كەيىننەن الەمنىڭ بارلىق ءىرى قالالارىنداعى دەمالىس پاركىندەگى كوڭىل كوتەرەتىن نەگىزگى قوندىرعىعا اينالدى. كەيىننەن ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە اينالعان مۇنداي ونەرتاپقىشتىق جاڭالىقتان سەنت-لۋيس بۇكىل­الەم­دىك كورمەسى دە قۇر الاقان قالعان جوق. وسى كورمە كەزىندە بالمۇزداق ساتاتىن 50-دەن استام ساۋدا نۇك­تەسى العاش رەت بالمۇزداقتاردى ۆا­فەلدى ستاقاندارعا سالىپ ساتۋ ءتاسىلىن قولداندى. سودان بەرى مىنە, ءجۇز جىل ۋاقىت وتسە دە ادام بالاسى بالمۇزداقتاردى ۆافەلدى ستاقاندارىمەن بىرگە الىپ جەۋدى ۇناتادى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­مەسىنىڭ جالاۋى سەنت-لۋيس قا­لاسىندا جەتى اي بويى جەلبى­رەگەندە, دۇنيە جۇزىنەن كەلگەن تۋريستەردى قىزىقتىرۋدىڭ نەبىر امالدارى جاسالدى. ءتىپتى, كورمە قالاشىعىنداعى ارنايى پاۆيلوندا افريكانىڭ, امەريكانىڭ جانە اۆستراليانىڭ نۋ ورماندارى مەن شولەيت ايماقتارىندا مەكەندەيتىن نەبىر جابايى تايپالاردىڭ وكىلدەرى قامالعان تەمىر تورلاردان تۇراتىن «ادامدار زووپاركى» تۋريس­تەر نازارىنا ۇسىنىلدى. ارنايى جاسالعان ۇلكەن ساحنادان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ورگاننان كونتسەرت بەرىلدى. سەنت-لۋيس قالاسىنداعى ەڭ باي ءجا­نە ەڭ ءىرى ەكسپو كورمەسىن ۇيىم­داستىرۋشىلار جەتى اي بويى تورتكۇل دۇنيەدەن كەلگەن قوناق­تاردى تاڭداندىرا ءبىلدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».