نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «انا مەن بالا» ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ ورتوپەديا ءبولىمىنىڭ ماماندارى ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن قىرۋار اقشا شىعارىپ شەتەلدىك كلينيكالاردى جاعالايتىن سىرقات بالالار ەلىمىزدە ەمدەلەدى.
ۋربانيزاتسيا, پاندەميا, ەكولوگيا
بولىمشە جەتەكشىسى بولات ناعىمانوۆ – ناعىز ءىستىڭ ادامى, ءوز سالاسىنىڭ كانىگى مامانى. جۋرناليستەرگە ۋاقىت تابۋعا مۇرشاسى كەلە بەرمەيتىن بولات ابىكەي ۇلىمەن جۋىردا اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
«بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ پاتسيەنتتەر اراسىندا ىشتەن تۋا بىتكەن دامۋ اقاۋلارىنىڭ جيىلەپ كەتۋى نەلىكتەن؟ جەر بەتىندە ونداي اۋرۋلاردى قالاي ەمدەپ جاتىر, اتا-انالار قانداي دارىگەرگە بارىپ, كەڭەس الا الادى, ەلىمىزدە قالاي ەمدەلەدى دەگەن ماسەلە العا شىعادى. ويتكەنى شالعايداعى اۋىلداردا ورتوپەديالىق تۇرعىدا ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردىڭ ماماندانعان كومەككە جەتە الماي جۇرگەنى اقيقات. وعان اتا-انالارعا دۇرىس اقپاراتتىڭ جەتپەۋى دە اسەرىن تيگىزەدى», دەدى دارىگەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل بالالارىنداي ەمەس, قالاداعى جەتكىنشەكتەر از قوزعالادى. ونىڭ ۇستىنە پاندەميا ادامداردى ۇيدەن شىعارماي, ساباقتىڭ ءوزى ونلاين بولعان ۋاقىتتا ادام قيمىلى شەكتەلدى. قازىرگى كۇنى سونىڭ اسەرىنەن بولىپ جاتقان اۋرۋلار بار. دەر كەزىندە بالاسىن ەمدەتپەي, قاي جەرگە بارىپ, كىمگە قاراتارىن بىلمەي جۇرگەن اكە-شەشە كوپ. ونىڭ ۇستىنە دۇرىس تاماقتانباۋ, تاعامعا حيميالىق زاتتاردىڭ قوسىلۋى دا بالالارعا, جۇكتى انالارعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ال بۇل قۇرساقتاعى نارەستەگە دە اسەر ەتۋى ىقتيمال. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە ەكولوگيالىق تۇرعىدا قيىندىق كەشىپ جۇرگەن اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى بار. حالىققا تاقسىرەت اكەلگەن سەمەي پوليگونى جابىلعانىمەن ونىڭ زارداپتارى بۇگىنگە جەتتى.
مىسالى, سول وڭىرلەردەن تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ جالعان بۋىندىعى, قيسىق تۋاتىنى, سۇيەك تىعىزدىعىنىڭ ناشارلاۋىنان «حرۋستال, شىنى بالالاردىڭ» دۇنيەگە كەلۋى سىندى كەمىستىكتەر – بالانىڭ عانا ەمەس, اتا-انا, تۋعان-تۋىس, ءتىپتى ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزى بار, جان اۋىراتىن دۇنيەلەر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن سىرقاتتار سانى دا ازايماي وتىر.
«مەنىڭ ويىمشا, بۇلاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسقان, بايلانىسى بار دۇنيە. ءبىز, ورتوپەدتەر وسىنداي بالالارعا زامانعا ساي, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق جاردەمدى جاساۋعا ىقىلاستىمىز. ويتكەنى ءار اۋرۋدىڭ ارتىندا قانشاما تاعدىر, اتا-انانىڭ ۋايىمى, كۇپتى كوڭىلى جاتىر. وسىنى ايقىن سەزىنگەن سايىن كۇن-ءتۇن دەمەي كومەكتەسكىڭ كەلەدى. كوپشىلىك جۇرت قازىر جوعارى دەڭگەيدەگى كومەكتىڭ ەلىمىزدە, وسى ورتالىقتا جاسالاتىنىنان بەيحابار. رەسەيمەن شەكتەسەتىن ايماقتار رەسەيگە, وزگەلەرى الىس-جاقىن شەتەلگە جول تارتىپ جاتادى. ولارعا نەلىكتەن بىزگە كەلىپ ەم الماسقا, قىرۋار قاراجات شىعارعانشا, نەگە مەملەكەت بولەتىن قاراجاتپەن كۆوتا ارقىلى ەمدەلمەسكە؟ ارينە, بۇل جەردە ولارعا اقپاراتتىڭ دۇرىس جەتپەۋى, بەلدى ماماندارىمىزدىڭ بارلىعىن بىلمەۋى سەبەپ. وسىنىڭ سالدارىنان شەكارا اسىپ دۇرىس ەم الا الماي, قايىرا ەلگە ورالىپ, ءوزىمىز ەمىن جولعا قويىپ جاتقان پاتسيەنتتەرىمىز قانشاما. بۇل – «بالەن جەردە التىن بار, بارساڭ باقىر دا جوق» دەگەننىڭ كەبى. ماماندارىمىزدىڭ نازارى ءجىتى, قۇلاقتارى ءتۇرۋلى, شەتەلدىك وزىق كلينيكالارعا بارىپ ۇيرەنىپ, سالالىق عىلىمي جۋرنالدارعا باسىلعان ادىستەرمەن ۇنەمى تانىسىپ, ونى كلينيكالىق پراكتيكادا قولدانۋمەن قاتار, وزدەرى دە ۇنەمى ىزدەنىستەرىن جاريالاپ وتىرادى. ايتۋلى مامانداردى شاقىرىپ شەبەرلىك سىنىپتارى وتكىزىلىپ, ولاردىڭ تاجىريبەلەرى ەنگىزىلۋدە», دەدى ب.ناعىمانوۆ.
پروتەزسىز ورتوپەديا جوق
سونداي-اق دارىگەر بىزبەن اڭگىمە بارىسىندا وپەراتسيالارعا توقتالىپ ءوتتى.
ء«بىزدىڭ جۇمىسىمىز تەمىر-تەرسەكتەرمەن بايلانىستى. ونىڭ اعزاعا كۇش تۇسىرمەيتىن جەتىلدىرىلگەن تۇرلەرىن جاسايتىن ورتالىقتار بار. ءبىز ولارمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. پلاستينالار, شتيفتەر, ءتۇرلى اپپاراتتار, پروتەزدەر جاڭارىپ جاتادى. سوندىقتان وقيمىز, ۇيرەنەمىز, سونىڭ ىشىنەن قولايلى, جاقسى دەگەنىن تاڭداپ, ەكشەپ بارىپ ءوز تاجىريبەمىزگە ەندىرەمىز. «انا مەن بالا» ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىندا 50 ورىنعا ارنالعان ەكى بولىمشەدە جىلىنا 1 700-گە دەيىن بالا ەمدەلەدى. جوعارى بىلىكتى 9 دارىگەر ەڭبەك ەتەمىز. ءبىز تىرەك-قيمىل اپپاراتىنداعى ىسىكتەردى ونكولوگتەرمەن بىرلەسە ەمدەيمىز. سۇيەكتى تولىق اۋىستىرىپ, ەندوپروتەز سالىپ, بۋىنداردى الماستىراتىن وپەراتسيالاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. مىسالى, سوڭعى جىلدارى ورتا ەسەپپەن 20-25 بالا وسىنداي ەم السا, بيىل 8 ايدىڭ وزىندە 30-عا تارتا وپەراتسيا جاسالدى», دەدى ب.ناعىمانوۆ.
ىشتەن تۋا بىتكەن ومىرتقا قيسىقتىعى, جۇرە پايدا بولعان ومىرتقا قيسىعى دا ورتالىقتاعى مامانداردىڭ نازارىندا. دەنە سىمباتى بۇزىلىپ, حيرۋرگيالىق ەمدى قاجەت ەتەتىن بالالار سانى دا ارتىپ كەلەدى. جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 140-150 بالاعا سونداي وپەراتسيا جاسالادى. وسى 140-150 بالانىڭ 30 پايىزدايى – ىشتەن تۋا بىتكەن اقاۋى بار بالالار. ال مۇنداي وپەراتسيالاردا جوعارىدا ايتىلعان تەمىر-تەرسەكتەر كومەككە كەلەدى.
«ورفاندى اۋرۋعا جاتاتىن «شىنى بالالار» ءۇشىن كوپ پروبلەما مينيسترلىكتىڭ نازار اۋدارىپ, قاراجات بولۋىمەن وڭ شەشىمىن تاپتى. الدىمەن بالانىڭ سۇيەك تىعىزدىعىن قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن سوماتيكالىق بولىمشەدە كونسەرۆاتيۆتى تۇرعىدا ەمدەپ بارىپ, ءبىزدىڭ بولىمشەلەردە وپەراتسيا جاسالادى. قازاقستان بويىنشا بۇل اۋرۋمەن ءبىزدىڭ ەسەپكە 100 بالا تىركەلگەن, ولار الدىمەن سوماتيكادا ەمىن الىپ بولعان سوڭ, سۇيەك تىعىزدىعى ارتىپ, وپەراتسيانى كوتەرەتىن كەزدە بىزگە كەلەدى. بۇل جەردە نازارداعى دۇنيە – سالىناتىن تەمىردىڭ تەلەسكوپيالىق بولۋى. ول بالا وسكەن سايىن سالىنعان تەتىكتىڭ اشىلىپ, وسۋگە سايكەستەنىپ ۇزارىپ وتىرۋىندا. ءبىز توسەكتە جاتقان بالالاردى وتىرعىزعىمىز كەلەدى, وتىرعان بالالاردى تۇرعىزعىمىز كەلەدى, ال تۇرعان بالانى جۇرگىزگىمىز كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا تۇرىپ مەكتەپكە بارىپ جاتقان بالالار دا بار. بۇل ەندى ەرەكشە قۋانىش سىيلايتىن, تەككە ەڭبەكتەنبەگەنىڭدى كورسەتەتىن ءسات», دەدى دارىگەر.
قىرقىنان شىققان بالانى ورتوپەدكە كورسەتۋ كەرەك
بولات ابىكەي ۇلى ەل ىشىندە مامان تاپشى ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالا قىرقىنان شىعىسىمەن جول جوق, كولىك جوق, مامان جوق دەمەستەن اۋدان ورتالىعىندا, جاقىن قالا, ءىرى ەلدى مەكەندەگى ورتوپەد-دارىگەرگە نارەستەنى اپارىپ كورسەتۋ كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى. ويتكەنى نەعۇرلىم تەزىرەك انىقتالعان اقاۋدى ەمدەۋ دە وڭاي. جۇرە كەلە انىقتالعان كەمىستىكتى تۇزەۋ قيىنعا تۇسەدى. سوندىقتان اتا-اناعا ورتوپەد مامانعا بالاڭىزدى كورسەتپەي جايباراقات جۇرە بەرمەڭىز دەيمىز. ەگەر ماماننىڭ كوڭىلىندە كۇدىك بولىپ, ءبىر ايدان سوڭ كەل دەسە, مىندەتتى تۇردە قايتا اپارۋ قاجەت. التى ايدان سوڭ كەل دەي مە, ونى دا ورىنداعان ءجون. قىسقاسى, ورتوپەد ايتقاندى بۇلجىتپاي ورىنداۋ بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ماسەلەن, كوپ شارانالاردا ۇرشىق باسىنىڭ جامباسقا كىرمەۋى العاشقى ايلاردا بايقالسا, كونسەرۆاتيۆتى جولمەن-اق ەمدەلەدى. ال كەيىن بولسا, ءبىر- نەشە وپەراتسيا جاساۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى.
جالپى, اتا-انا ءجىتى قارايتىن دۇنيەلەر كوپ. ەگەر بالانىڭ بۋىندارى دۇرىس قوزعالماي, كەز كەلگەن جەرى ىسسە, تاماققا تابەتى بولماسا, جۇدەپ بارا جاتسا, ءجۇرىسى بۇزىلسا, اۋىرسىنۋ بەلگىلەرى بايقالسا بىردەن كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاپ, مامانعا اپارۋ كەرەك. بۇل – كوبىنە سۇيەكتىڭ ىسىك اۋرۋلارىندا بولاتىن بەلگىلەر. كەرەك بولسا, رەنتگەنگە ءتۇسىرىپ, كت زەرتتەۋىن جاساپ, تەزىرەك انىقتاعان جاعدايدا قاتەرلى ىسىكتەردى ورىستەتپەۋگە بولادى. ال ونكواۋرۋلاردا ءار كۇننىڭ ماڭىزى بار.
«دارىگەر ورتوپەدتەر – مەلس تەگىسباەۆ, ۆلاديسلاۆ ورلوۆسكي, مارات جەتپىسوۆ, ءادىل تورەحانوۆ, نۇربەك ءنادىروۆ, المات جاكيلين, جاسىنعالي دوسوۆ ءار بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن تىنباي كۇرەسەدى. وسىنداي قاناتتاس ارىپتەستەر باردا ءبىز المايتىن قامال جوقتاي كورىنەدى», دەدى بولات ابىكەي ۇلى.