قازاق ءھام ۋربانيزاتسيا نەمەسە قازاق حالقىنىڭ قالاعا شوعىرلانۋ پروتسەسى

وسىنداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازاقستاندىقتاردىڭ جالپى سانى – 19 169 550 ادامدى قۇراسا, ولاردىڭ 48,71 پايىزى ەرلەر, 51,29 پايىزى ايەلدەر ەكەن. سونداي-اق قازاقستان حالقىنىڭ ورتا جاسى 31,94 جاس دەپ كورسەتىلگەن. جالپى حالىقتىڭ 33,97 پايىزى – 17 جاسقا دەيىنگى بالالار, 19,72 پا­يىزى – 14-28 جاس ارالىعىنداعى جاستار. ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 70,18 پايىزعا جەتكەن. حا­لىقتىڭ 59,05 پايىزى, ياعني 11 320 410 ادام ەڭبەككە جارامدى دەپ تانىلعان ەكەن.

وسى ورايدا, ايتا كەتەتىن ماسەلە – قازاقستان حالقى تاۋەل­سىزدىك جىلدارى دەموگرافيالىق وسۋمەن قاتار ۋربا­نيزاتسيالىق پروتسەستى دە باستان كەشىردى. ۋربا­نيزاتسيا دەگەنىمىز – قوعام دامۋىن­دا قالالار ءرولىنىڭ باسىم­دىققا يە بولۋى. ياعني اۋماقتىق ەڭبەك ءبولىنىسى ۇلكەن قالالاردا شوعىر­لانۋىنىڭ ناتيجەسىن­دە, قالا حالقىنىڭ سانى ءوسۋى ءھام ساپاسى­نىڭ جاقسارۋى.

بۇل ءۇردىستى قازاقستان جاع­دايىندا قاراستىرار بولساق, ەلىمىزدە 1800 جىلى قالا حال­قىنىڭ ۇلەسى 3 پايىز, 1860 جىلى 6,4 پايىز بولسا, 1926 جىلى ەل تۇر­عىندارىنىڭ 8,3 پايىزى قالا­دا, قال­عان 92 پايىزى اۋىلدىق جەر­لەردە ءومىر ءسۇرىپتى. ال كەڭەس وكىمەتى بيلىك قۇر­عان 1950-جىل­دارى قالا تۇرعىندارى 30 پا­يىزعا دەيىن وسكەن ەكەن.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىز ۋربانيزاتسيا, ياعني قالاعا شوعىر­لانۋ ۇدەرىسىن باستان وتكەردى. بۇل قازاقستان جاعدايىندا ورنىقتى ۇردىس­پەن دامىدى. ەلباسى نۇرسۇل­تان نازار­باەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا اتاپ وتكەنىندەي, قازاق حالقىنىڭ قالالانۋ پروتسەسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى قاتتى قارقىنمەن جانە تىنىش, بەيبىت تۇردە ىسكە اسىرىلدى.

جالپى, قازاقستاندىق ۋربانيزاتسياعا باستى سەبەپ – كەڭەستىك كەزەڭدە دوتاتسيامەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلشارۋاشى­لىق قۇرىلىمدارى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇرالاپ قالدى دا, اۋىل حالقى ۇلكەن جانە مونوقالالاردى ساعا­لاۋعا ءماجبۇر بولدى. ناتيجەسىندە, 1970 جىلدارى بارلىق تۇرعىننىڭ 60 پايىزىن قۇراپ وتىرعان اۋىل حالقى 1999 جىلى 43 پايىزدىق دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىرادى. ونىڭ سىرتىندا, اۋىلداعى شارۋانىڭ تابىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىسىنان ەكى ەسەگە جۋىق از بولدى. 2000 جىلدارداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى بارلىق جۇمىسسىزداردىڭ 23 پايىزى اۋىل حالقى­نىڭ ۇلەسىندە ەكەنى ناقتىلانعان.

جالپى العاندا ۋربانيزاتسيا دامى­عان ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. دۇنيەجۇزىلىك ستا­­تيس­تيكاعا جۇگىنسەك, ۇلىبريتانيا­دا حا­­لىقتىڭ 91 پايىزى, شۆەتسيادا حا­لىق­تىڭ 87 پايىزى, گەرمانيادا ەل تۇرعىن­دا­رىنىڭ 85 پايىزى قالالىق جەرلەرگە شو­عىرلانعان. وسى مەملەكەتتەر­دىڭ تاجى­ري­بەسىنە قاراعاندا, قالا حالقى­نىڭ سانى نەگىزگى تۇرعىندار­دىڭ 70 پايىزىنا جەتكەندە ۋربانيزاتسيا قارقىنى تومەندەپ, 80 پايىزعا جەتكەندە توقىرايدى دەيدى, ماماندار.

سونىمەن قاتار بۇگىندە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 70 پايىزى ءىرى قالالاردا ءوندىرىلىپ وتىر. بۇل – جاھاندىق ترەند. وسى ارقىلى رەسۋرستار مەن ينفراقۇرىلىمدى قالالارعا شوعىرلاندىرىپ, جوعارى ەكو­نو­­ميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋگە بولا­دى دەگەن ءسوز. ياعني الەم ەلدەرىنىڭ حالىق­ارا­لىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى زاماناۋي ءىرى قالا­­لاردىڭ دامۋىمەن ايقىندالادى. سو­عان قا­­راعاندا, ەۆوليۋتسيالىق بەيبىت جول­مەن ىسكە اسىرىلعان ۋربانيزاتسيالىق ءۇردىس – ەل دامۋىنىڭ باستى كەپىلى بولارى انىق.

وسى ورايدا, بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى رۋسلان دالەنوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەن­سەك: «ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا قازاقستاننىڭ ۋرباندالۋ دەڭگەيى ەڭ جو­عارى – 58,2 پايىز. الايدا ول ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيى­مى ەلدەرىنە قاراعاندا تومەن. ول ەلدەر­دە بۇل كورسەتكىش 77 پايىزدى قۇ­راي­دى. ۋرباندالۋ دەڭگەيىن ءبىر پايىزعا ارت­تىرعاندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 0,12 پايىزعا جەتەدى», دەيدى.

وسىلايشا, وڭتايلى جۇرگىزىلگەن ۋربا­­­ني­زاتسيانىڭ ارقاسىندا قالا تۇر­عىن­­دارى اراسىندا قازاقتار ۇلەسى 1989 جىلى 27,1 پايىز بولسا, 1999 جىلى 43,1 پايىزعا جەتىپ, 2004 جىلى 48,2 پا­يىزدىق كورسەتكىشكە يە بولدى. سون­داي-اق جالپى قالا تۇرعىندارى مەن اۋىل حالقىنىڭ ارا سالماعى 2011 جىلى 16,2 ملن حالىقتىڭ 8,8 ملن-ى قالادا, 7,3 ملن-ى اۋىلدا تۇرسا, 2020 جىلدىڭ باسىندا 18,8 ملن-نان استام رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 11,1 ملن-ى قالادا, 7,7 ملن-ى اۋىلدا تۇرادى ەكەن.

* * *

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق­ستان­دىق ۋربانيزاتسيانىڭ باستى وشاعى – ءىرى مەگاپوليستەر الماتى جانە نۇر-سۇلتان قالالارى بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2019 جىلى مامىر ايىندا ەلوردادا وتكەن ءحىى استانا حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىندا الەم ەلدەرى مەن قازاقستاننىڭ جاھاندىق دامۋىنىڭ نەگىزگى قىرلارىنا توقتالا وتىرىپ: «قا­زاقستان جالپىالەمدىك ۋرباندالۋ ترەن­دى­مەن دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ءىرى قالالا­رى­مىز قارقىنداپ دامۋ ۇستىندە. ەلوردا حالقى ­20 جىلدىڭ ىشىندە 180 مىڭنان 1,2 ملن-عا دەيىن ءوستى. ەڭ ءىرى مەگاپوليس الماتى حال­قى 2 ملن-عا جەتتى. جانە مۇن­داي قالا­لار قاتارىنا شىمكەنت قوسىل­دى. الدا­عى ۋاقىتتا تاعى ەكى قالانى وسى دەڭگەيگە كوتەرەتىن بولامىز. قازاقستاننىڭ الەم­دىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى قالا­­لارىمىزدىڭ بولاشاق دامۋىنىڭ باس­تى فاكتورى بولىپ تابىلادى», دەگەن ەدى.

جوعارىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايت­قان كورسەتكىشتى اتالعان قالالارعا تەلىپ تۇسىندىرەر بولساق, 1999-2009 جىلدارى الماتى حالقى 20,9 پايىزعا ءوسىپ, قازاقتار ۇلەسى 66,7 پايىزعا كوبەيگەن. ناتيجەسىندە, 2009 جىلى الماتىدا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەس سالماعى 53 پايىزعا جەتسە, 2009-2019 جىلدارى قالا حالقىنىڭ سانى 35,8 پايىزعا وسۋمەن قاتار, الماتىلىقتاردىڭ 54,7 پايىزىنا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى يەلىك ەتىپتى.

مۇنداي ءۇردىستى ەلىمىز استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىنان دا بايقاۋعا بولادى. مىسالى, 2009-2019 جىلدارى ەلوردا حالقىنىڭ سانى 75,9 پايىزعا ارتسا, استانالىق اتانعان قازاقتار ون جىلدا ەكى ەسەگە كوبەيىپتى. وسى ءبىر عانا نۇر-سۇلتان قالاسى سولتۇستىك وڭىردە بايىرعى ەتنوس سالماعىنىڭ 82 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

* * *

ءسوز باسىندا, ەلىمىز تۇرعىندارى 19,1 ميلليونعا جەتكەنىن ايتقان ەدىك. حا­لىق سانىنىڭ بۇل مەجەگە جەتۋى, بىرىن­شىدەن دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسار­عانى, ەكىنشىدەن بەيبىت جۇرگىزىلگەن ۋرباني­زاتسيالىق ساياساتتىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى. ناتيجەسىندە, قالا حالقىنىڭ ءوسىمى اۋىلدىق جەرلەرگە قاراعاندا الدە­قايدا جوعارىلادى. بۇگىنگى تاۋەلسىز دەمو­گرافيالىق جۇيەنىڭ ولشەم شارتتارى بولاشاقتا قانداي بولاتىنىن باسا ايتۋ قيىن, دەسەك تە قازاق حالقى تاريحىندا دامۋ ۆەكتورى العاش رەت قالالىق جەرلەردە باسىم بولعانى اقيقات.

قالالىق جەرلەردەگى ەڭ ۇلكەن ءوسىم ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىنا ءتان ەكەن. بۇل, بىرىنشىدەن, قالالانعان حالىقتىڭ دەموگرافيالىق تولقىنى جاس­تار, ياعني بالا تۋ جاسىنداعى ادامدار ەكەندىگىمەن ەرەكشەلەنسە, ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ رەپرودۋكتيۆتى بەلسەندىلىگىنىڭ ويانۋىنا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايدىڭ جاقسارۋى اسەر ەتكەنى شىندىق.

الەمدىك ستاندارت بويىنشا ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى بەس جىل سايىن شامامەن 3 پايىزعا وسۋگە ءتيىس بولسا, ال قازاقستاندىق جاعدايدا 30 جىل ىشىندە 1,5 پايىزدان 58,7 پايىزعا دەيىن وسكەن ەكەن. بۇل اسا ۇلكەن قۇبىلىس.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قازىر­گى ەكونوميكالىق دامۋ قانداي جولمەن بولسا دا ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىمەن بايلانىستى. ال قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا بايقالعان ديناميكاعا قاراساق, 2050 جىلعا قاراي ۋرباندالۋ دەڭگەيى 70 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭداۋعا بولادى.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 87 قالا مەن 6,5 مىڭ اۋىل بار. 2015 جىلدان باستاپ ۋرباندالۋ دەڭگەيى 58,2 پايىزعا دەيىن ءوستى. ميلليون تۇرعىنى بار قالالار سانى 3-كە جەتتى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تيتسيالار 18 ءىرى قالادا 1,5 ەسە ارتسا, 2000-2019 جىلدارى تابيعي ءوسىم كوەففيتسيەنتى 3 ەسە ءوستى. بۇل رەتتە قالالاردا ءوسۋ قار­قىنى اۋىلدىق جەرلەرگە قاراعاندا 3,5 ەسە جوعارى بولدى (قالالاردا 6,3 ەسە, ­اۋىلداردا 1,8 ەسە).

* * *

دەسەك تە, ۋربانيزاتسيا پروتسەسى قيىن­دىقسىز بولمايتىنى انىق. اسىرەسە ءىرى قالالاردىڭ ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارى بولجامسىز ىشكى ميگراتسيا سالدارىنان قيىندىققا دۋشار بولادى. اسىرەسە, تۇرعىن ءۇي, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋدەگى سۇرانىستى قام­تاماسىز ەتۋ وڭاي ەمەس.

سوڭعى جىلدارى مەملەكەت بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدا. اتاپ ايتار بولساق, پرەزيدەت قاسىم-جومارت توقاەۆ بەكىتكەن «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا, 2021-2025 جىلدارى بازالىق قىزمەتتەرگە تۇرعىنداردىڭ تەڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ, كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋ ەسەبىنەن ازاماتتاردىڭ قولايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قۇرۋ جايى جوسپارلانۋدا.

وسى ورايدا, جوعارىداعى ۇلتتىق جوبا تۋرالى تانىمال جۋرناليست كارىباي مۇسىرمان «Egemen Qazaqstan» گازەتى­نىڭ 27 قازان كۇنگى سانىندا جاريالا­عان  ماقا­لاسىندا: «ۇكىمەت ۋربان­دالۋ دەڭگە­يىن بۇگىنگى 59,1 پايىز­دان 62,6 پايىزعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. جاڭادان 15,7 مىڭ تۇراقتى جانە 475,4 مىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ورنىن قۇرۋ, قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستاماسىن دامىتا وتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىس­پەن قام­تىلۋ دەڭگەيىن 79 پايىزدان 87 پايىزعا دە­يىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. العا قويىل­عان وسىنداي ناقتى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەس جىلدا 7,5 تريلليون تەڭگە­دەن استام, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 4 تريلليون تەڭگەدەن استام, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 785 ميلليارد تەڭگەدەن استام, بيۋدجەتتەن تىس كوزدەر­دەن 2,7 تريلليون تەڭگەدەن استام قار­جى بولىنبەكشى. البەتتە, ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا بولىنەتىن وسىنشاما قارا­جات ماقساتىنا ساي ءارى ءتيىمدى جۇمسالسا, وڭىرلەردىڭ قۋاتى مولايىپ, ولار شىنىندا دا, ەل دامۋىنىڭ درايۆەرىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولادى» دەيدى.