كورەي تولقىنىنىڭ لەبىن العاش سەزگەن ەلدەردىڭ ءبىرى قازاقستان دەسەك قاتەلەسپەسپىز. رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردان ماحاببات حيكايالارىن بايانداعان سەريالدار كورەرمەندى باۋراپ الدى. ارادا ون جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە كورەي مادەنيەتى جاھاندىق فەنومەن بولىپ شىعا كەلدى. بۇل ۇدەرىستەن ءبىز نە ۇيرەنە الامىز؟
«پوپ» مادەنيەتتىڭ وتانى سانالاتىن باتىس اۋديتورياسىنا ازيانىڭ ءونىمىن ۇسىنىپ, مويىنداتقان دا وسى كورەيلەر. قازىر K-drama, K-pop, K-beauty جەكە-دارا تانىمال سالالارعا اينالىپ, ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعان تابىس كوزىنە اينالدى. 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن بۇل جەتىستىكتىڭ سىرى جاسىرىن ەمەس. كورەي ءونىمىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ, ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنۋىنە مەملەكەت سەپ بولعانى بەلگىلى.
Hallyu («حالليۋ») – قىتاي تەرمينى, «كورەي تولقىنى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل – كورەي مۋزىكاسى, فيلمدەرى, دراماسىنان باستاپ, ونلاين ويىندارى مەن ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ اسا تانىمالدىلىققا يە بولىپ, كورەي مادەنيەتىنىڭ عالامدىق فەنومەنگە اينالعانىن ايشىقتاپ كورسەتەتىن ۇعىم. ءبىز ايتىپ جۇرگەن «جۇمساق كۇشتىڭ» ناعىز ۇلگىسى وسى ەمەس پە؟
وڭتۇستىك كورەيانى الەمدەگى «پوپ» مادەنيەتتىڭ باستى ەكسپورتتاۋشىسىنا اينالۋدى كوزدەپ, سول باعىتتا ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەپ, سونى جۇزەگە اسىرعان از ەلدەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. «كورەي تولقىنى» ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنە زور ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, ەلدىڭ جاعىمدى يميدجىنە دە وڭ اسەر ەتتى. ونى سوڭعى 20 جىلداعى ازياداعى ەڭ ءىرى مادەني قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى دەۋگە ابدەن بولادى. 2004 جىلى وڭتۇستىك كورەيادا ءىجو-ءنىڭ 0,2 پايىزىن وسى سالا قۇراعان, ول شامامەن 1,87 ميلليارد دوللار. ال 2019 جىلى كورەي ەكونوميكاسىنا 12,3 ميلليارد دوللار تابىس اكەلگەن ەكەن. بۇل – مادەني ءونىم ەكسپورتىنىڭ قانشالىقتى تابىستى بولاتىنىنىڭ انىق كورسەتكىشى. سوڭعى ەكى ونجىلدىقتا وڭتۇستىك كورەيا باي ءارى باسەكەگە قابىلەتتى وزىق ەلدەردىڭ بىرىنە اينالعانىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋ باعىتى وزگە دە سالالاردىڭ ىلگەرىلەپ, تابىسقا كەنەلۋىنە قوزعاۋشى كۇش بولعان دەگەن قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى.
باتىس الەمى «كورەي تولقىنىن» فەنومەن رەتىندە قاراستىرىپ, تالداي باستاعانىنا ءبىراز بولدى. سول دەرەكتەرگە سەنسەك, كورەيا رەسپۋبليكاسى ەلدەگى ءوندىرىستى, Samsung, LG سەكىلدى ءىرى كومپانيالاردى باستاپقىدا قالاي قولداسا, مادەني رەۆوليۋتسيانى دا ءوزىنىڭ قامقورلىعىنا العان. سول الپاۋىت بيزنەستەرگە ەلدەگى «پوپ» مادەنيەتتى دامىتۋ, قارجىلاي قولداۋ سەنىپ تاپسىرىلعان كورىنەدى.
وڭتۇستىك كورەيا بۇگىنگى دارەجەسىنە قالاي جەتتى؟ الەمدەگى وزىق ەكونوميكالاردىڭ بىرىنە قالاي اينالدى؟ بۇل سۇراقتارعا «تەحنولوگيا» مەن «پوپ مادەنيەت» دەگەن ەكى جاۋاپ سۇرانىپ تۇر. ويتكەنى ءبىز بىلەتىن كورەيا رەسپۋبليكاسى كۇندەلىكتى قولدانىپ جۇرگەن سمارتفون, تۇرمىستىق تەحنيكاسىمەن قاتار, كوزىمىز ۇيرەنگەن مەديا ونىمدەرىمەن دە تانىمال. مۇنى ازيا قۇرلىعىنىڭ تۇرعىنى رەتىندە عانا ەمەس, الەمدىك مەديا كەڭىستىكتەگى ويىن-ساۋىق كونتەنتتى كورىپ, باقىلاپ, تۇتىنىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتىپ وتىرمىز. ماقالانىڭ ماقساتى دا وزگەنىڭ جەتىستىگىن جەتەر جەرىنە جەتكىزىپ ماقتاپ, تامسانىپ وتىرۋ ەمەس, ارينە. كوپ جىلدان بەرى وليمپتەن تۇسپەگەن باتىس «پوپ» مادەنيەتىن ىعىستىرىپ, باسەكەسى جوعارى ورتاعا جاڭادان قوسىلسا دا, ءوز ورنىن ءدال تاپقان تىڭ تاجىريبەنى وزىمىزشە تالداپ كورۋگە تىرىستىق. ويتكەنى الەمدىك مەديادا «ازيالىق ءتۇر-سيپاتتىڭ, تۇرپاتتىڭ» تۇتىنۋشىنى قىزىقتىرا باستاۋى, جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان كەزى وسى. كورەي تۋىندىلارى كورەرمەننىڭ عانا ەمەس, كاسىبي مامانداردىڭ دا جوعارى باعاسىنا يە بولعانى بەلگىلى. كورەيلىك «پارازيت» ءفيلمى 2020 جىلى كينو الەمىندەگى بەدەلدى وسكار سىيلىعىن ءتورت بىردەي اتالىم بويىنشا جەڭىپ الۋى سونىڭ دالەلى. اعىلشىنشادان وزگە تىلدە تۇسىرىلگەن تۋىندىنىڭ ۇزدىك فيلم اتانۋى وسكار تاريحىنداعى 92 جىلدا تۇڭعىش رەت ورىن الدى. مۇنى كينو تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭگە بالاعان ماماندار دا بار.
بۇل وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ كرەاتيۆتى يندۋسترياسىنا دا وزىندىك سەرپىن بەرگەن بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق ونەرپازدارعا پوستكەڭەستىك اۋديتوريا ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. بۇل جاعدايدىڭ «كورەي تولقىنىمەن» تۇسپا-تۇس كەلۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاقتار جاساعان ورىس نە قازاق تىلىندەگى كەز كەلگەن كونتەنتتىڭ قارالىمى جوعارى. رەسەيدەگى ەڭ تانىمال ونىمدەرگە قازاق ونەرپازدارىنىڭ قاتىسى بارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بەيرەسمي «شىعارماشىلىق ۇستاحاناعا» اينالىپ ۇلگەردى. مۇنىڭ بارلىعى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل جاھاندىق وزگەرىستەر مەن ترەندتەر جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە قايتالاناتىنىن كورسەتەدى. قازاقستاندىق ونەرپازداردىڭ الدىندا وڭتۇستىككورەيالىق تاجىريبەنى شاعىنداۋ اۋديتوريانىڭ اياسىندا قايتالاپ كورۋ مۇمكىندىگى تۇر, العىشارتتارى دا بار.
كوپتىڭ ساناسىندا «شىعارماشىلىق تابىس اكەلمەيدى» دەگەن تۇجىرىم قانشا شەگەلەنىپ قالسا دا, نارىقتىق زاماندا ەرەجە باسقا ەكەنىن ۇمىتپايمىز. جوعارىدا كورەي مادەنيەتىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانشا تابىس اكەلگەنى بوسقا ايتىلعان جوق. سوڭعى ۋاقىتتا كرەاتيۆتى ەكونوميكا دەگەندى ءجيى ەستۋىڭىز بار شىعار؟ مىنە, ءدال وسى شىعارماشىلىق, مادەنيەت پەن ساننەن قىرۋار تابىس تاۋىپ جاتقاندار بار. ايتپەسە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2021 جىلدى كرەاتيۆتى ەكونوميكا جىلى دەپ جاريالاپ نەسى بار؟ ساراپشىلار پاندەميا سالدارىنان بولعان ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ جولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءدال وسى كرەاتيۆتى ەكونوميكانى كورسەتىپ وتىر. قازاقستان دا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ماڭىزىن مويىنداپ, ۇكىمەت وسى باعىتتا شارالار قابىلداپ جاتقانى بەلگىلى. ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا قازاقستان مادەنيەتىن جاھاندىق دەڭگەيدە تانىتىپ, الايدا ەلەۋسىز قالىپ جۇرگەن جاس دارىندار مەن شىعارماشىلىق توپ وكىلدەرىن قولداۋ جايلى ايتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەردى. كرەاتيۆتى يندۋستريانى قولداۋ قورىن قۇرۋ جايلى ءسوز بولدى. اي باسىندا ۇكىمەت كرەاتيۆتى يندۋستريالاردى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن دا قابىلداپ ۇلگەردى. دەسە دە مەملەكەتتىك ورگاندار شىعارماشىلىق يندۋستريانى كرەاتيۆتەن ادا شەشىمدەرى مەن شارالارى ارقىلى شارشاتىپ جىبەرە مە دەگەن قاۋىپ جوق ەمەس. جىلدىق جوسپاردى ورىندايمىز دەپ ءجۇرىپ, ساپا مەن يدەيا جوعارى تۇراتىن سالانىڭ مازاسىن الماسا بولعانى.
«كورەي تولقىنىنىڭ» بىزگە قانداي قاتىسى بارىنا كوز جەتكىزگەندەيمىز. بۇل – ءبىز ءۇشىن تىڭ تاجىريبە. وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, شىعارماشىلىق تۋىندىنىڭ ءساتتى شىعۋىنا اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر شارت بار. ول – ەركىندىك, شىعارماشىلىق تاۋەلسىزدىك. ماسەلەن, 1996 جىلعا دەيىن كورەيانىڭ تسەنزۋرا تۋرالى زاڭدارى رەجيسسەرلەر مەن باسقا دا ونەرپازدارىنا داۋلى دەپ سانالاتىن كوپتەگەن تاقىرىپتى كورسەتۋگە تىيىم سالىپ كەلدى. تەك سول جىلدان باستاپ جاس جانە جىگەرلى دارىن يەلەرى كينو مەن مۋزىكا ارقىلى جاڭا ءارى باتىل يدەيالاردى قاۋزاۋعا مۇمكىندىك العان. ءدال وسى كەزەڭدە كوپتەگەن ىقپالدى كينورەجيسسەرلەردىڭ پايدا بولعانى ايتىلادى.
بۇگىندە قازاق قوعامىندا جاستاردىڭ شىعارماشىلىعى قايشىلىق تۋدىرىپ, قاتاڭ سىن استىندا قالىپ جاتقانىنا كۋامىز. كوپ جاعدايدا سول شىعارماشىلىقپەن ءومىر بويى اينالىسقان اعا بۋىننىڭ ءوزى جاستاردى شەكتەپ, ىشكى تسەنزۋرادان اسا الماي جاتقان ساتتەرىن بايقاپ جاتامىز. شىعارماشىلىق پەن ەركىندىك – ەگىز ۇعىم ەكەنى ەستەن شىقپاسا كەرەك.
جارىققا شىققان العاشقى ايدا 111 ملن قارالىم جيناعان «كالمار ويىندارى» كورەي ونىمدەرىنىڭ الەمدە قانشالىقتى تانىمال ەكەنىن تاعى ءبىر رەت كورسەتتى. وڭتۇستىك كورەيانىڭ مادەني رەۆوليۋتسياسى ءالى تالاي زەرتتەۋ مەن تاقىرىپقا ارقاۋ بولاتىنى انىق. ال مەديا كەڭىستىكتە تىكەلەي بايلانىسى جوق «كورەي تولقىنى» مەن قازىرگى قازاق مادەنيەتى قالاي قاتار دامىپ جاتقانى ءتىپتى بولەك, اۋقىمدى عىلىمي زەرتتەۋگە سۇرانىپ-اق تۇر.