راقىمشىلىققا كىمدەر ىلىكتى؟

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 80 تۇزەۋ مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. وسى 64 باس بوس­تان­دىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا­لاردى ورىنداۋ مەكەمەسى مەن 16 تەرگەۋ يزولياتورىندا 35 مىڭ­عا جۋىق ادام بار. ونىڭ ىشىن­دە 30 مىڭ ازاماتقا سوت ۇكىمى شىققان. قالعان 4 مىڭ ادام تەرگەۋ قاماعىندا وتىر. سوتتال­عانداردىڭ 93 پايىزى اۋىر جəنە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن قامالعان بولسا, 40 پايىزى بۇرىن دا بىرنەشە رەت سوتتى بولعاندار. سونىمەن قاتار 32 مىڭ ادام پروباتسيالىق باقىلاۋدا تۇر.

بيىل 7 جەل­توقساندا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاق­­ستان رەسپۋب­ليكاسى تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ وتىز جىل­دىعىنا بايلا­نىس­تى راقىم­شىلىق جاساۋ تۋرا­لى» زاڭعا قول قويدى. وسى زاڭعا سايكەس راقىم­شىلىق جاساۋ 14 045 سوتتالعان ادامعا قول­دانىل­دى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەر­لان تۇرعىمباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, 2 236 سوتتالۋشىعا, 11 310 پروباتسيادا تۇرعان ادامعا را­قىم­شىلىق جاسال­سا, سونىڭ نəتي­جەسىندە مىڭ­عا جۋىق ادام قاماۋدان بوساپ شىققان. ال 3818 ادام پروبا­تسيالىق باقىلاۋدان بوساتىلدى.

سونداي-اق 1 294 سوتتالۋشى مەن پروباتسيادا تۇرعان 7 294 ادامعا جازا مەرزىمى قىس­قار­تىلىپ, سوتقا دەيىنگى وندىرىس­تەگى 5 مىڭ قىلمىستىق ءىس توق­تاتىلدى. ونىڭ ىشىندە 1 674 ادام قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوسا­تىلسا, 1 471 ادامعا سوت ورگاندارى جازا مەرزىمىن قىسقارتۋ نەمەسە بوساتۋ ەرەجەلەرىن قولداندى.

قۇجاتتىڭ باستى كوزدەگەنى دە وسى – اسا اۋىر ەمەس جəنە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس ءۇشىن جازادان بوساتۋ جانە كەيبىر اۋىر, اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازا مەرزىمىن قىسقارتۋ. ال را­قىم­­شىلىق ارداگەرلەرگە, كəمە­لەتتىك جاسقا تولماعاندارعا, جاسى ۇلكەندەرگە, ءبىرىنشى جانە ەكىن­شى توپتاعى مۇگەدەكتەر­گە, قوعامعا قاۋىپ توندىرمەيتىن ادام­­­دارعا قولدانىلادى.

ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيە­سى كو­ميتەتىنىڭ توراعاسى جانات ەش­ماعامبەتوۆ راقىمشى­لىق­تىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق قا­تى­ناستاردىڭ بەلگىلى ءبىر اس­پەك­تىلەرىنە عانا قاتىسى بارىن اي­تادى. «راقىمشىلىق جا­ساۋ سوت­تالعاندى تولىق اقتاۋ دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل قۇجات تەك قىل­مىس جا­ساعان ادامنىڭ جازا­سىن جە­ڭىلدەتەدى, ولاردىڭ تاع­دىرىن جۇمسارتادى. سول سە­بەپتى دە زاڭ جازادان تولىق نەمەسە ءىشىنارا بوساتۋ, جازانى جەڭىلدەتۋ نەمەسە قىلمىستىق قۋدالاۋدى توقتاتۋدان تۇرادى. بۇل ىزگىلىك اكتىسى ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قا­تەر توندىرمەيتىن قىلمىستار جاسا­عان ادام­دارعا قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, ازامات­تاردىڭ الەۋ­­مەت­تىك جاعىنان وسال ساناتتارى – كامە­لەت­كە تولماعاندارعا, ايەلدەر مەن ەگدە جاس­تا­عى ەرلەرگە, 1 جانە 2-تاپتاعى مۇگەدەكتەرگە ەرەك­شە نازار اۋدارىلعان», دەيدى كوميتەت باسشىسى.

ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەردى, جۇكتى ايەلدەردى, سوتتالعان, اتا-انا قۇقىق­تا­رىنان ايى­رىلماعان جانە وسى زاڭ قول­­دانىسقا ەنگىزىلگەن كۇنى كا­مە­لەتكە تولماعان بالالاردىڭ جال­­عىز اتا-اناسى دەپ تانىلعان جانە اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىل­ماعان ايەل­دەردى دە نازاردان تىس قال­دىر­مادى.

زاڭ جوباسىندا قىلمىستىق تەرىس قىلىق جاساماعان, ەشقان­داي زالال كەلتىرمەگەن نەمەسە كەلتىرگەن زالالىن تولىق وتە­گەن ازاماتتار مەن مەملەكەت قا­ۋىپ­سىزدىگىنە قاتەر توندىرمەي­تىن ونشا اۋىر ەمەس, سونداي-اق اۋىر­لىعى ورتاشا قىلمىس جاسا­عان سوتتالۋشىلاردى جازادان بو­ساتۋ ۇسىنىلعان بولاتىن. سونداي-اق زاڭ جوباسىندا قاراس­تىرىلعان ادامدار ءۇشىن نەگىزگى جازانىڭ مەرزىمى مەن مولشەرى قىسقارتىلدى.

بۇل توپتاعى ادامداردى قاراۋ كەزىندە سوتتالعاننىڭ زالالدى تولىق وتەۋى, سونداي-اق وسى زاڭ قول­دانىسقا ەنگىزىلگەن كۇنى جا­زا­سىن وتەۋگە ءبىر جىلدان اس­پاي­­تىن ۋاقىت تەرىس مىنەز-قۇ­لىق دا­رەجەسىنىڭ بولماۋى ەس­كە­­رىلەدى. ءوز كەزەگىندە, زاڭ جوباسى اياسىندا جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ ەڭبەككە قا­بىلەتتى ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋى, سونداي-اق باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساپ شىققاندارعا الەۋ­مەتتىك جانە وزگە دە كومەك كور­سەتۋ كوزدەلگەن.

ال قىلمىستىق كودەكستىڭ 78-بابىنا سəيكەس اسا اۋىر قىل­مىس جاساعان ادامدارعا, تا­رقاتىپ ايتار بولساق, پەدوفيل­دەرگە, جەم­­­قورلارعا, ادام ولتىر­گەندەر مەن ەكسترەميس­تەرگە, قىل­مىستىق توپ­­تاردىڭ بۇرىنعى قاتى­­سۋشى­لارىنا قاتىستى راقىم­شىلىق قولدانىلمايدى.

ارينە, ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى كەزەڭدە راقىم­شىلىق جاساۋ – يگى ءىس. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى زاڭ­­دا العاش رەت əلەۋمەتتىك تو­مەن توپقا ەرەكشە نازار اۋدارىل­دى. راقىمشىلىق اياسىندا جازا­دان بوساعان ادامداردىڭ قا­لىپتى ومىرگە قايتا ورالۋىنا جاع­داي جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, بوستاندىققا شىققان ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, əلەۋ­مەتتىك جəنە باسقا دا كومەك كور­سەتۋ مə­سەلەلەرى قۇجاتتا جان-جاقتى قا­راستىرىلعان. را­قىم­­شىلىققا ىلىگەتىن سوتتال­عان­داردى ىرىكتەۋدە بۇرىنعىمەن سا­لى­ستىرعاندا وز­گەرىستەر دە بول­دى. سەبەبى 30 جىل ىشىندە قول­دانىستاعى زاڭناماعا ساي­­كەس راقىمشىلىققا جاتاتىن سوت­تالعانداردىڭ ساناتى دا ءار­تۇرلى.

بۇل مەملەكەت تاراپىنان جا­سالىپ وتىر­عان ىزگى ءارى سەنىم شاراسى بولعاندىقتان الدى­مەن مەم­لەكەتتىڭ جəنە ازامات­تار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ كەل­تىر­مەي­تىن قىلمىس جاساعاندار بوسا­تىلا­تىنى انىق. الايدا «را­قىم­­شىلىققا كىمدەر ىلىكتى؟» دە­گەن سۇراق تالقىعا تۇسكەندە قو­عامدا ەكى ماسەلەگە قاتىستى قىزۋ پىكىرتالاس بولعانىن بايقاۋعا بولادى. ءبىرىنشى ماسەلە – بۇرىن راقىمشىلىق جاسالعانداردىڭ تۇزەۋ مەكەمەسىنە قايتا ورالۋىنا قاتىستى. ويتكەنى ەلىمىز تا­ۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى را­قىم­شى­لىقپەن بوساپ شىققان 1972 ادام قايتا ءىستى بولىپ, سوت­تالعان ەكەن. ياعني 2 مىڭعا جۋىق ادام راقىم­شىلىقتىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنە قويماعان.

زاڭ قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان كەزدە پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءامىرجان راقىم­­جانوۆ وسى ماسەلەنى كوتەرگەن ەدى. ول سول كەزدە: «راقىمشىلىق بويىنشا سوت­­تالعانداردىڭ بوستاندىققا شىعۋى قىلمىس دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلمەي مە؟ ويتكەنى بوستاندىققا شىققاندار تاعى دا زاڭدى بۇزۋى مۇمكىن. پوليتسيا ورگاندارى وسى باعىتتا قانداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر؟» دەگەن كۇ­دىگىن دە بىلدىرگەن بولاتىن. دەپۋ­تاتتىڭ وسى سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترى ە.تۇرعىمباەۆ تۇزەۋ مەكەمەسىنەن بوساپ شىق­قان­داردىڭ بارلىعى باقى­لاۋعا الىنىپ, ولارمەن الدىن الۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەتىنىن ايتقان ەدى. «ال ەگەر بوساپ شىققان ادام ءوز قا­تەلىگىنەن ساباق الماسا, ناقتى شارا قولدا­نامىز», دەگەن مينيستر قىلمىسقا قايتا بار­ماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – بوستاندىققا شىق­قانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى.

ەكىنشى ماسەلە – جەمقورلىق قىلمىس جاسا­عانداردىڭ وسى زاڭ اياسىندا بوستاندىققا شىعۋى­مەن بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس­تارى ءۇشىن 501 ادام قاماۋدا وتىر. ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ولاردىڭ جەتەۋى راقىمشىلىققا ىلىككەن. ونىڭ ىشىندە 3 سوت­تالعان ادام بوستاندىققا شىعىپ, تورتەۋىنىڭ جازا وتەۋ مەرزىمى قىسقارتىلعان. بۇل جونىندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا وتكەن بريفينگتە ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى مەي­رام ايۋباەۆ مالىم­دەدى. زاڭ جوباسىن دا­يىنداۋ كە­زىندە قىزۋ تالقىعا تۇسكەن سۇراق تا وسى – «نەلىكتەن راقىمشىلىق سىبايلاس جەمقورلىققا جاساعان­دارعا قولدانىلادى؟». ءدال وسى ساۋالدى ءبىز بريفينگ بارىسىندا ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ وكىلىنە دە قويعان ەدىك.

كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-مايور مەيرام ايۋباەۆ قىلمىستىق كودەكستىڭ 73-بابىندا كورسەتىلگەن نورمالاردى ايتا كەلىپ: «وسى باپتىڭ 1 جانە 2-تارماعىنا سايكەس ونشا اۋىر ەمەس, اۋىر­لىعى ورتاشا نەمەسە جەڭىل قىلمىس جاساعاندار راقىمشىلىققا ىلىگەدى. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى ءۇشىن سوتتى بولىپ, بيىل راقىمشىلىق جاسالعان جەتى ادامنىڭ قىلمىسى اۋىرلىعى ورتاشا بولعاندىقتان, ولاردىڭ بوستاندىققا شىعۋى, تورتەۋىنىڭ جازا مەرزىمىنىڭ قىس­قارتىلۋى كو­دەكستىڭ وسى بابىندا كورسەتىلگەن نورمالارعا قايشى كەلمەيدى. جەمقورلىقپەن سوتتى بولعان جەتەۋدىڭ نەگىزگى ايىپتارى – وكىلەتتىلىكتەرىن تەرىس پايدالانۋ, قىزمەتتە ارەكەتسىزدىك جاساۋ, قىزمەتتە جالعاندىق جاساۋ­عا قا­تىستى. بۇل باپ تەك پارا العان­دارعا قولدانىلمايدى», دەپ جاۋاپ بەردى.

ال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جەڭىل, ورتاشا نەمەسە اۋىر قىلمىس رەتىندە جىكتەلۋىنە كەلەر بولساق, پارا سوماسى 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ياعني 90 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولسا, ايىپتى 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. بۇل – ورتاشا دارەجەدەگى قىلمىس. دەمەك, مەرزىمى مەن پارا سوماسى بۇدان تومەن جاندارعا جازا جەڭىلدەنۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. زاڭگەرلەر دە جەمقورلىققا قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءىسى باس­تالعان جاعدايدا كەز كەلگەن كۇدىكتىنىڭ راقىمشىلىققا ءىلىنۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن, زاڭگەر سەرگەي ۋتكين وسىنىڭ بارلىعى زاڭدا ايقىن بولۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتادى. «راقىمشىلىق دەگەننىڭ ءوزى نەنى بىلدىرەدى؟ تەرگەۋ ءىسى سوتقا دەيىن جەتپەي جاتىپ جەمقورلىق دەرەگى بويىن­شا قىلمىس دارەجەسى ورتاشا دەپ تانىلعان جاعدايدا راقىمشىلىقتى قولدانۋعا بولادى. مۇنداي كەزدە تەرگەۋشى ءىستى سوتقا دەيىن جەتكىزبەي كۇدىكتىدەن الدىمەن راقىمشىلىق جاسالعانىن قالاي ما, جوق پا وسىنى انىقتاپ الۋى قاجەت. ەگەر كۇدىكتى كەلىسسە, قىلمىستىق ءىس توقتاتىلىپ, ول راقىم­شىلىققا ىلىگەدى. بىراق ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت بار. ول وسىن­داي جولمەن راقىمشىلىققا ىلىككەن كۇدىكتىنىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋ قۇقى­عىنان ايىرىلاتىندىعى. ياعني راقىمشىلىققا ىلىككەن ايىپتالۋشى ءوزىنىڭ بۇرىنعى جۇمىس ورنىنا – مەملەكەتتىك قىزمەت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قايتا ورنالاسا المايدى», دەيدى زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى مەن ونىڭ نورمالارىن ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىپ وتكەن زاڭگەر.

قازىرگى تاڭدا قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­مەن بىرگە تىزە قوسىپ, زاڭدى ورىن­داۋعا كىرىسىپ تە كەتتى. بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ەڭ باسىندا باس بوس­تان­دىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلاتىن ادامداردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ مىندەتتەرى تۇر.

ءتۇيىن. راقىمشىلىق – تەمىر توردا وتىرعاندار ءۇشىن بوستان­دىققا شىعۋدىڭ ءبىر جولى ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا بۇل يگى شارانىڭ جازاسىن وتەۋشىلەرگە «جاپپاي جۇر­گىزىلەتىن جەڭىلدىك اكتسياسى» ەمەس ەكەنىن ەستەن شىعار­ماعا­نى­مىز ءجون.