تاۋەكەل

بىراق وي قۇشاعىنداعى جىگىت ونى ەلەپ وتىرعان جوق. جازۋ ۇستەلىن قوس شىنتاقتاپ, بىلەزىكتىگى تۇيىستىرىلگەن ەكى الاقانىمەن ەكى جاعىن تىرەپ, قيىقشا قوڭىر كوزىن تەرەزە الدىنا قويىلعان كوكشىل قۇمىراداعى قالامپىر گۇلدەرىنە قاداپتى. ورتاڭعى بولمەدە, بيىك شكاف­تىڭ ويىعىندا تۇراتىن قۇمىرا كەشەدەن بەرى وسى شاعىن بولمەدە; اپتا سايىن جاڭارتىلاتىن قىزعىلت ءۇش راۋشان گ ۇلى ورنىندا – قوڭىرقاي قالامپىردىڭ بەس تالى. بۇل وزگەرىس – گۇلزيانىڭ ارەكەتى. كۇيەۋى كەشىرىمنىڭ ءوڭى انشەيىندەگىسى­نەن گورى قۋقىلدانىپ, ءوزى ادەتتەگىسىنەن گورى تۇنجىراڭقى بولىپ, وڭاشالانۋدى قالاي باستاعانىن بايقاسىمەن وسى ءبىر جاڭالىقتى جاساعان. «قىزعىلت ءتۇس جۇي­كەنى قىزدىرمالايدى, جاسىل ءتۇس جۇيكەنى تىنشىتادى» دەگەندى وقىعانى بار ەدى. كەلىمدى-كەتىمدى كىسى قاراسى ۇزىلمەيتىن ور­تاڭعى بولمەدە راۋشان تۇرسىن, باس قوس­قان تانىس-بەيتانىستاردىڭ تەزىرەك تابى­سىپ, شۇيىركەلەسۋلەرىنە سەبەپشى بولار دەپ بىلگەن جانە ول ويى اقتالعان دا. ەندى كەشىمىنىڭ (كەشىرىمدى وسىلاي اتايدى) مىنەزىندەگى وقىس قۇبىلىس الاڭ­داتىپ, ىزدەگەن جاسىل گ ۇلى تابىلا قوي­ماعان سوڭ قالامپىردى الىپ كەلگەن. قازاق­تىڭ «قوڭىر» دەگەن ءسوزدى ەرەكشە جاقسى كورەتىنى ەسىندە, كەشىمىنىڭ كوڭىلى قوڭىرقاي ماقپال ءراۋىشتى قالامپىردى حوش كورەرىنە شۇبالانباعان.

كەشىرىمنىڭ كوزى قارسى الدىنداعى گۇل­گە تۇسسە دە, كوڭىلى اناۋ گۇلسىز دالا­نى شار­لاپ كەتە بەرەدى. گۇلسىز دالانى... كەڭ بولسا دا تارىلىپ, قارا توپىراقتى بولسا دا سارعايىپ جاتقان دالانى... اتا-بابامىز مۇرا ەتىپ قالدىرعان كەڭ-بايتاق الەم ءوزىنىڭ كەڭدىگى ءۇشىن تاۋقىمەت تارتىپ جاتىر... كەشىرىم ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكەنىڭ بۇل كۇيىن كورگەنىنە وكىنۋلى, قاپالى. «بەكەر كوردىم-اۋ!» دەگەن پەندەشىلىك وكى­نىش پەن قاپا ەمەس, «قايران دالانىڭ ەر­تەڭى بۇگىنگىسىنەن دە سۇرقاي بولارىنا بوگەت جاساي المايمىن-اۋ...» دەگەن سى­نىق سەزىمنىڭ وكىنىشى مەن قاپاسى. بوگەت جاساعىسى كەلەدى. سوندا قالايشا؟ نە ىستەۋى كەرەك؟ «كەرەكتىڭ» باسى اشىق, ال نە ىستەي الادى؟ وبلىستىڭ پارتيا ۇيى­مىن باسقارۋ, ءتىپتى وبلىستىڭ بۇكىل تى­نىس-تىر­شىلىگىن قاداعالاپ وتىرۋ قولىنان كەلەدى, بىراق كوزگە كورىنبەس ءورت كۇيدىرگەن ءوڭىردىڭ وكسىگىن جەڭىلدەتەر شارا بار ما؟.. نەندەي قيمىل كەرەك؟ كەشەدەن بەر­گى كورگەنىم – توزاق دەيتىننىڭ ءدال ءوزى شى­عار... بىراق توزاق وتىنا كۇنالىلەر كۇ­يەدى ەكەن, ال ءبىزدىڭ ەشقانداي كۇناسى, كىنا­سى جوق كارى-جاسىمىز نەگە, نە ءۇشىن كۇي­دى, قاشانعى كۇيە بەرەدى؟!. ەرتەڭگى ۇرپاعىمىزدىڭ نەشە بۋىنى كۇيەتىنىن كىم بىلەدى؟.. اباي تۋعان توپىراق كۇلگە اينالماق پا؟.. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى دامىلسىز دۇمپۋدەن دەگەلەڭ تاۋىنىڭ تاسى ءتۇرتىپ قالساڭ ساۋ ەتەردەي ۇگىتىلىپ تۇر. توستاعانكول جاپ-جاسىل ۋعا تولى. وسىمدىك اتاۋلىنىڭ ءنارى ءولىپ, وزەگى وڭەزە بولعان...». كەشىرىم ورنىنان ۇشىپ تۇردى. وڭ جاق سامايىنا وشارىلا سۋسىعان قايراتتى قارا شاشىن ارتقا سىلكىپ تاستاپ, بولمەدە ارى-بەرى ءجۇرىپ كەتتى. جۇرەگى ءۇستى-ۇستىنە دۇرسىلدەپ, دەرەۋ سويلەپ الا جونەلگەندەي: «بۇل نەتكەن قانىپەزەرلىك؟!. كۋرچاتوۆتىڭ اكەسىن اباي اۋلەتى ولتىرگەن جوق ەدى عوي, ول قاراۋىل ءوڭىرىن نەگە تاڭدادى؟

بومبانى جاساعان اتاقتىلار باس قو­سىپ, سىناۋ جۇمىسىن جۇرگىزەر پوليگوندى رەسەيدىڭ قۇلادۇز يەن دالاسىنىڭ قايسىسىنا ورنالاستىرعان دۇرىس بولادى دەسكەندە توپ باسشىسى كۋرچاتوۆ: – ءبىز ونى يەن دالادا سىناۋ ءۇشىن جاساعان جوق شىعارمىز؟! جان-جانۋارعا اسەرى قانداي بولاتىنىن ناقتى ءبىلۋ ءۇشىن جاسايتىنىمىز راس بولسا, ەلدى مەكەننىڭ قولايلى بىرەۋىنىڭ ماڭايىن تاڭداپ الىپ, سول جاقتا سىناۋ كەرەك. قازاقستاندا سىناۋ قاجەت, وندا بىرنەشە پوليگون سيار جەر كوپ! – دەپتى. مەنىڭ ەستىگەنىم وسى... ال كورگەنىم انەكي: ءبىرىنشى سىناۋ الدىن­دا رادياتسيانىڭ وتىنە الداپ ادەيى قال­دىرىلعان قىرىق جىگىتتىڭ جارتىسى عانا قالىپتى, مۇگەدەكتىككە ۇشىراپ, جارىق دۇنيە­دەن بەزىنىپ, كۇنىن ساناپ ءجۇر; ەسىگى ەكى­نىڭ بىرىنە اشىلا بەرمەيتىن اۋرۋحا­نادا سارتاپ بوپ جاتقان جاستار مەن جاسا­مىستار, قۇنىسىپ تۋعان ءسابي از ەمەس... بومبا جارىلعان ماڭايدا ءشوپ سارعىش­تانا قاۋلاپ ءوسىپ, مالدار دا, يتتەر دە وڭكيىپ, تىستەرى سورايىپ, بەيمالىم دەرلىك قۇبىجىققا اينالعان...

...كەشىرىم شىعىس قازاقستان وبلىس­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى (1977-1985 جىلدارى), وبلىستىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى (1985-1987 جىلدارى) بولىپ, ابىرويى اسىپ, ەڭبەگى جانىپ جۇرگەنىندە رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىلىعى: «كەشىرىم بوزتاەۆ جولداس, ءسىزدى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا ۇيعارىپ وتىر­مىز, نە ايتاسىز؟» دەسىپ ادەتكى جورتا ­سى­پايىگەرشىلىكتى اڭعارتقاندا, «نە ايتا­سىزدىڭ» ارعى جاعىندا قاشاندا ء«لاپپاي دەڭىز!» تۇراتىنىن جاقسى بىلەتىن كەشىرىم: «سەنىم كورسەتكەندەرىڭىزگە راحمەت!» دەگەن دە, قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىندا ەڭبەك ەتۋدەن باستالعان 31 جىلى وتكەن وسكەمەنمەن قوشتاسىپ, سەمەيگە اتتانعان.

...كەشىرىم 1989 جىل تۋا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ت.توقتاروۆقا پوليگون زارداپتارى تۋرالى مالىمەت-تۇسىنىك دايىنداۋدى تاپسىردى. ونىڭ ارادا اپتا وتە ازىرلەپ اكەلگەن قۇجاتى – ەڭ سۇراپىل دابىل بولىپ شىقتى: ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىققانداردىڭ سانى جىلدان جىلعا ارتىپ بارادى. جۇكتى ايەلدەر, جاسوسپىرىمدەر دە انەمياعا (قان ازايۋ دەرتىنە) ۇشىراۋدا. اقىل-ەسى كىناراتتار كوبەيۋدە. 1954 جىلدان بەرى ونكولوگيا اۋرۋى وبلىستا ەكى ەسە, سەمەي قالاسىندا ەكى جارىم ەسە وسكەن بولسا, ول تاجالدان: اياگوز, شار, بورودۋليحا, نوۆوشۋلبا اۋىل-سەلولارىندا جيىنى ءاربىر ءجۇز مىڭ ادامنان جىل سايىن 270-300 ادام, قاراۋىل, سارىجال, قاينار, بارشاتاس, دولون, موست, چەرەمۋشكي ەلدى مەكەندەرىندە 270-450 ادام قايتىس بولادى ەكەن. راديولوگيا زاردابىن زەرتتەۋشى ورىندار سىناۋ ورتا­لىعىنان 160-250 شاقىرىم اۋىل-سەلولاردا تۇراتىن كىسىلەردىڭ ونكولوگيا سىرقاتتارىنا اتومدىق سىناۋدان 3-4 جىلدان سوڭ شالدىعا باستاعانىن, سۇر­قيا دەرتتىڭ جىل سايىن كوبەيىپ, اس­قى­نىپ بارا جاتقانىن دالەلدەدى. سەمەي قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ءتۇرلى اۋرۋعا قارسى تا­بي­عي قارسىلىق دارمەنى, يممۋنيتەتى تومەن­دەگەن. اباي, ابىرالى, بەسقاراعاي جاڭاسەمەي اۋداندارىندا حالىقتىڭ 30-40 پايىزى قازىردىڭ وزىندە سونداي كۇيدە بولسا, ەرەسەكتەرگە قوسا بالالاردىڭ 30-35 پايىزى زارداپ شەگۋدە. ونكولوگيالىق اۋرۋعا ۇشىراعانداردى دارىگەرلىك زەرتتەۋدەن وتكىزۋ, ەمدەۋ ماقساتىمەن كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 1954-جىلى وسكەمەن جانە سەمەي قالالارىندا ارناۋلى ەمحانا اشقان دا, وسكەمەندەگىنى ءبىر جارىم جىلدان كەيىن جاۋىپ تاستاعان. سەمەيدەگى ەمحانا ىقشامدالىپ, «برۋتسەلليوزگە قار­سى ديسپانسەر» دەلىنگەن. ول ول ما, سول مينيس­ترلىك سەمەي قالاسىندا ونكولوگيا سىر­قاتتارىن زەرتتەۋدى 1966 جىلدان باستاپ توقتاتقان. سۇمدىق قوي؟! ناعىز سۇمدىق!..

كەشىرىمنىڭ ەندىگى ماقساتى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جۇمىسىمەن تانى­سۋ بولدى. پوليگون تۋرالى اقيقات پەن اڭىزداردى سىرتتاي ەستىگەن. ول زۇلماتتىڭ زاردابىن اتاپ-اتاپ ايتقان جاڭا دا, قايتالاۋ دا حاتتار كەلە باستادى. قايتالاپ جازعان­دار پوليگونعا قارسىلىق 1957 جىلدان باس­تالعانىن, بىراق كوپشىلىكتىڭ الماتىعا, ماسكەۋگە جولداعان تالاپتارى ەسكەرۋ­سىز قالعانىن دالەلدەپ جازعان. رەسپۋبلي­كا باسشىلارى كرەملگە جالتاقتاعان, كرەمل ەشتەڭە «ەستىمەگەن».

سەمەي پوليگونى زارداپتارىن 1957 جىلدان باستاپ العاش زەرتتەپ, دا­بىل قاعۋعا كىرىسكەن ادام كورنەكتى عا­لىم باحيا اتشاباروۆ ەكەن. قازاقستان عى­لىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قا­نىش ساتباەۆتىڭ كەڭەسىمەن ارناۋلى عى­لى­مي ەكسپەديتسيا قۇرىپ, پوليگوننىڭ كەسەل­دە­رىن جان-جاقتى انىقتاپ, رەسپۋبليكا باس­شىلىعىنا جازباشا مالىمدەگەن, بىراق ءبىزدىڭ باسشىلار, ادەتىنشە, سوناۋ جارىلقاۋشىلارىنىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, ول يگى ءىستى ەسكەرۋسىز قالدىرعان.

...ىشكى بايلانىس تەلەفونى شىلدىر­لادى. كەشىرىم ۇستەلىنە ورالىپ, تۇتقاسىن كوتەردى. ونەركاسىپ-ترانسپورت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مالينين ەكەن. ەكى-ءۇش مي­نوتكە كىرىپ شىعۋعا رۇقسات سۇرادى. كەشى­رىم: «كەلىڭىز, بەس مينوتتەن سوڭ كەلىڭىز» دەدى. تۇرەگەلىپ, ەكى قولىن ايقاستىرا ەكى يىعىن ۇستاي ىرعالىپ-ىرعالىپ, ءسال دە بول­سا ويىن جەڭىلدەتىپ, دەنەسىن سەرگىتىپ, ورنىنا وتىردى دا, توتە تەلەفونىنا قول سوزدى:

– اركادي دانيلوۆيچ, سالەمەتسىز بە؟ بوزتاەۆپىن.

– و, كەشىرىم بوزتاەۆيچ! ءوزىڭىز دە ەسەن-ساۋسىز با؟ ءسىزدىڭ تەلەفون شالۋىڭىز – مەن ءۇشىن قۋانىش!

– كوڭىل-كۇيىڭىز جاقسى عوي؟

– جاقسى, كەشىرىم بوزتاەۆيچ.

– ەندەشە, جاقسى ەكەنىن پايدالانىپ, سىزگە ءبىر ءوتىنىش جاسايىن.

– ايتىڭىز, قولىمنان كەلسە ورىندايمىن, ايانبايمىن!

– وبلىستىڭ جاڭا باسشىسى بولعان سوڭ... «جاڭا» دەيمىن-اۋ, ءبىر جىل بولىپ تا قالدى, ۋاقىت شىركىندە توقتاۋ جوق. اركادي دانيلوۆيچ, پوليگون جۇمىستارىمەن تانىسۋ مەنىڭ مىندەتتەرىمنىڭ ءبىرى ەكەنىن ءسىز جاقسى بىلەسىز, سولاي عوي؟

– ارينە!

– ولاي بولسا, سىزدەردىڭ ۇجىمدارىڭىز, سىناۋ ورىندارىڭىز, زەرتتەۋ مەكەمە­لەرىڭىز, الداعى جوسپارلارىڭىز دەگەندەي, بارىمەن تولىق تانىسۋىم كەرەك. وسى اپتادا ۇلگەرسەڭىزدەر ءجون بولار ەدى, بۇگىن دۇيسەنبى عوي, مەن الداعى دۇيسەنبىدە ماسكەۋگە اتتانباقپىن.

– «ماسكەۋگە» دەيسىز بە؟ وندا, كەشى­رىم بوزتاەۆيچ, بۇل ماسەلەلەردى سوندا شەشكەنىڭىز ءجون بولار ەدى.

– اركادي دانيلوۆيچ, ءسىزدىڭ باسى­ڭىزدان سەكىرىپ كەتكىم كەلمەيدى, ءوزىڭىز رەتتەڭىز.

– ماسكەۋدىڭ رۇقساتىنسىز...

– جولداس گەنەرال, رۇقسات الۋ – ءسىز­دىڭ مىندەتىڭىز. ساۋ بولىڭىز! – تەلە­فون تۇتقاسىن ورنىنا قويا سالدى: – بۇلتا­لاقتاۋىن!..

بۇلتالاقتاعانى پوليگون باستىعى ا.د.يلەنكو ەدى.

كەشىرىم «الداعى اپتادا ماسكەۋگە اتتانباقپىندى» يلەنكوعا قارسى كوزىر ەتكەن, بۇلتالاقتاۋىنا الدەن جول بەرگىسى كەلمەگەن. گەنەرالدى ءبىر-اق رەت, ءوزى ءبىرىنشى حاتشىلىققا تاعايىندالعان جولعى رەسمي جيىندا كورگەن. ول جىلى جىميا كەلىپ, اتى-ءجونىن ايتىپ تانىسىپ, قولىن قاتتى قىسىپ قۇتتىقتاعان. «كەيدە قيالاپ, كەيدە كەۋدەلەپ سويلەيتىن قۋ سياقتى», دەپ ويلاعان كەشىرىم سوندا...

يلەنكو ءۇشىنشى كۇنى تەلەفون شالىپ, كسرو قورعانىس مينيسترلىگى رۇقسات بەرگەنىن, وزدەرىنىڭ قارسى الۋعا ءازىر ەكەن­دەرىن, جول باستاپ كەلۋگە ورىنباسارىن جىبەرەتىنىن ايتتى...

گۇلزيانىڭ انىق اڭعارعانىنداي, كۇ­يەۋىنىڭ ءوڭى انشەيىندەگىسىنەن قۋقىل تارتىپ, ءجۇرىس-تۇرىسى ادەتتەگىسىنەن اۋىرلاپ, وڭاشالانىپ ويعا باتۋى جيىلەپ كەتكەنى - كەشىرىمنىڭ پوليگوننىڭ استى-ءۇستىن تۇگەل ارالاپ كەلگەن كۇنى بولعان وزگەرىس-ءتى.

وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى زاڭدى قۇقىن تولىق پايدالاندى, اتومنان سۋتەگى بومباسىنا دەيىنگى جويقىن قارۋلاردىڭ اۋادا جانە جەر استىندا سىنالعان ءتۇر-ءتۇرىنىڭ قالدىرعان ىزدەرىن اۆتوماشىنمەن, ۇشاقپەن ءجۇرىپ, ءبارىن دە كورىپ شىقتى. «سەميپالاتينسك-21», ياعني كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بولسا, تۇگەل دەرلىك رەسەيدىڭ ازاماتتارى, ەشقايسىسى قازاقستاندى كەرەك ەتىپ جۇرگەن جوق ءتارىزدى, بەيباستاق مەيمانشا بەدىرەيىپ سويلەيدى... شيرىققان, شامىرقانعان كەشىرىمنىڭ بۇل ساپارى «وتە قۇپيا. ءبىرىنشى سۋتەگى بومباسىن سىناۋ. 1955-جىل» دەگەن دەرەكتى ءفيلمدى كورۋمەن اياقتالدى. پوليگوننىڭ نە ەكەنىن وزگەدەن ەستۋ ءوزىڭ كورگەننىڭ جانىندا جاي ءبىر ەلەس ەكەن...

انە, ۇشاق كوتەرىلدى. سۋتەگى بومباسىن الىپ ۇشىپتى. ءبىر ساتتە شىركەۋدىڭ قوڭىراۋلارى قاڭعىرلاپ الا جونەلگەندەي بولدى. بومبانى تاستاۋعا سوعىلعان دابىل. 1500 مەتر بيىكتىكتە ەرەسەن زور الاۋ لاپ ەتىپ, بۇكىل اسپاندى ءورت شالعانداي بولدى. ەكران دا ب ۇلىڭعىرلانىپ كەتىپ, ءبىر ءمينوت شاماسىندا قايتا تازارعاندا وتە زور وتدىڭگەكتەي قۇبىجىق كورىندى دە, ىلە-شالا قان مەن قۇمنان جاسالعان قىزىل كۇرەڭ ءتۇستى ءداۋ ساڭىراۋقۇلاققا ۇقسادى. ونىڭ ءتۇپ جاعىنان قۇددى الاپات داۋىل ۇرعان تەڭىز تولقىنىنداي بولىپ تاراعان شاڭدى قۇيىن جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاي جونەلدى...

«فيلم – سوۆەت عىلىمى مەن تەحني­كاسىنىڭ جەتىستىگىنە كۋا تاريحي قۇجات», دەپ بەتاشار ءسوزىن كۇپىنە, نىعىزدانا باس­تاپ جونەلگەن ديكتور ءبارىن تاپتىشتەپ بايان­داۋدا. جەلپىنىسكە تولى داۋىسى داراقى ىرعاعىنان جاڭىلار ەمەس. «سەندەرگە – ماقتانىش, ال بىزگە – قايعى-قاسىرەت!» دەدى كەشىرىم ىشتەي قىستىعىپ. كەشە تاڭدى الاي-دۇلەي كوڭىلمەن اتىرىپ, كۇندىز, سىناۋ سۇمدىقتارىن كورە تۇسكەن سايىن ىزاعا بۋلىعىپ, بىراق سىر بەرمەي ءجۇرىپ ەدى, ال مىناۋ فيلم ساناسىن تورلادى. پەندەلىك قورقىنىشى الاپاتتى توقتاتار كۇش تا­بىل­ماعانىنا وكىنگەن ىشتەي كۇيىنىشىنە قو­سى­لىپ, جۇرەگىن سىعىمداپ-سىعىمداپ قويادى.

فيلم اياقتالدى. قاتار وتىرعان يلەنكو كەشىرىمدى قولتىعىنان دەمەي تۇرە­­گەلىپ, زىمياندانا جىميىپ:

– كەشىرىم بوزتاەۆيچ, سىزگە فيلم ۇنا­دى ما؟ – دەدى.

– راحمەت, جولداس گەنەرال, ساۋ بولىڭىز! – كەشىرىم الدەبىر شارۋاسىنا اسىققان كىسىشە اياعىن جەبەي باسا ەسىككە بەتتەدى...

«سىناق الاڭدارىن ارالاعان كەزدە اتوم-يادرولىق جارىلىستاردىڭ تۋعان جەرىمىزدىڭ كوركىن كومەسكىلەپ, ايعىزداپ تاستاعانىن كوردىم. ايقىش-ۇيقىش جارىلىپ, تىپ-تيپىل بولعان جەرىمىزدە تىرشىلىك بەلگىسى جوق سياقتى. قۇلازىعان قايران دالا ءبىزدىڭ وپاسىزدىعىمىزعا, ادامدارىمىزدى وسىناۋ الاپات قاۋىپ-قاتەر­دەن ساقتاپ قالا الماعانىمىزعا كوكىرەگى قارىس ايرىلا اھ ۇرىپ جاتقان ءتارىزدى... جاڭاعى فيلم – مەنىڭ بايتاق جەرىمە كۇنى كەشە شەگىرتكە تاجالشا قۇجىناپ كىرگەن قاراشەكپەندىلەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى جۇرگىزىپ وتىرعان «ولمەسەڭ - ومە قاپ!» ساياساتىنىڭ ءبىر كورىنىسى. رەسەيدە جەر جوق بولدى ما؟!.». اشىنا تۇسكەن كەشىرىمنىڭ ءبىر ويى وسى ەدى.

اتوم بومباسىن العاش سىناۋ 1949 جىلعى تامىزدىڭ 29-ى كۇنى ساعات 7-دە جۇزەگە اسقان. «ساڭىراۋقۇلاعىنىڭ» بيىكتىگى 7000 مەتر بولىپتى. جەردى تاڭ­داپ العان, سىناۋ جۇمىستارىنا باس­شىلىق جاساعان – اتومشى ايگىلى عالىم ي.كۋرچاتوۆ. وداق ونەركاسىبىنىڭ اتوم سالاسىن, سىناۋ جۇمىستارىن باقىلاۋشى – ل.بەريا. سىناۋ ءساتتى وتكەن سوڭ بەريا نەگىزگى زاريادقا ات قويۋ قاجەتتىگىن ايتىپتى. كۋرچاتوۆ اتتى بۇل زاريادتى جاساعان ك.ششەلكيننىڭ قويعانى ءجون بولار دەپتى. ول: زاريادتىڭ اتى «ردس-1», ياعني «روسسيا دەلاەت ساما» بولسىن دەپتى. كەيىندە يادرولىق, سۋتەگى زاريادتارى ردس–2; ردس–3; ردس–4... دەپ اتالعان.

ءبىرىنشى جارىلىستى دايىنداعاندار مەن جاساعاندار جاڭا شەن الىپ, شەكپەن كيىپ, وردەن تاعىنىپ جارىلقاندى. اتومنىڭ «كوكەلەرى» سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن يەلەندى.

دەمەك, ەرتىس القابىنىڭ, سەمەي ءوڭى­رىنىڭ قاسىرەتى «ردس–1» زاريادىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنان باستالدى. العاشقى اتوم بومباسىن سىناعانداردىڭ ءبىرى – اكادەميك ۆ. ي. جۋچيحين ەستەلىگىندە: «سىناۋدىڭ ەرتەڭىندە, ارناۋلى كيىم كيىپ, توڭىرەكتى شولعانىمىزدا, ءبىز تەرەكتەردە وتىرعان بۇركىتتەردى كوردىك. جاقىن باردىق. قانات­تارى كۇيىپ, كوزدەرى اعارىپ كەتىپتى. ءولىپ, قاتىپ قالعانداي, تىرپ ەتپەدى... ءبىر جەردە كۇيىپ قالعان توراي جاتتى, جيناپ الۋشىلار ونى كورمەي قالعان عوي... قىسقاسى: ءبىز ونە بويىمىزدى تىتىرەتكەن كورىنىستەرگە تاپ بولدىق. ادام ويلاپ شىعارعان زور جاڭالىقتىڭ تىرشىلىككە زور زاردابى ءتيدى...» دەپتى.

ۆ.ءجۋچيحيننىڭ كەيىندە كەشىرىمگە جازعان حاتى:

«قۇرمەتتى كەشىرىم بوزتاەۆيچ!

سالەمەتسىز بە؟ ءسىزدىڭ «سەمەي پولي­گونى» كىتابىڭىزدى الىسىمەن بەتىن ىقى­لاستانا اشىپ, دەن قويا وقي باستادىم دا, اياقتاعانشا كوز الماي, ءبىر دەمدە ءبىتىردىم. كەيبىر تۇستارىن بىرنەشە رەت قايتادان وقىدىم.

ءسىز جازعان جايتتەر ماعان جاقسى ءمالىم. ول جايتتەرگە كۋا ەمەس كىسىلەردىڭ ايتۋى­مەن جازساڭىز دا, وتە اسەرلى. ال مەن كۋا عانا بولعان جوقپىن, ءبىرىنشى كۇننەن باس­تاپ ءبارىن دە باسىمنان كەشىردىم عوي.

شىنىمدى ايتا وتىرايىن: كىتا­بى­ڭىزدى وقىپ شىققاننان كەيىن مەن­دە ىشتەي ءبىر قىزىق قىزعانىشتى قىزىعۋ­شىلىق پايدا بولدى. بىرىنشىدەن, كىتاپتى دارىندى قالامگەر جازعان. ەكىنشىدەن, يادرولىق قارۋ-جاراقتاردى سىناۋدىڭ تاريحىن, بومبالاردى جەر استىندا بەي­بىت نيەتپەن سىناۋدىڭ حالىق شارۋا­شىلىعىنا ەكونوميكالىق زور زيان كەل­تىرگەنىن جازعانىما ءۇش جىل, بىراق سونى تۇسىنبەيتىندەر كوپ بولىپ, كىتابىمدى شىعارا الماي ءجۇرمىن...».

سنەجينسك قالاسى. 16.08.1992 ج.

ە, ولاردا دا كەرتارتپالار مەن نەمكەت­تىلەر بار ەكەن عوي!..

قازاق دالاسىنىڭ ادامىن دا, اق يىق قىرانىن دا قور قىلعان دۇلەي كۇش – جىلىنا ونداپ سىنالىپ جاتقان بومبالار. راديواكتيۆتى توزاڭ جەرگە توننالاپ جاۋىپ, ءسىڭىپ جاتىر. كسرو قورعانىس مينيس­ترلىگىنىڭ, ونىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كە­شەنىنىڭ شەنەۋنىكتەرى: «سىناۋ تۇرعىن­دارعا, جەرگە زيانى تيمەيتىن عىلىمي-ساقتىق شارالارىن قولدانۋ بويىنشا جۇرگىزىلۋدە» دەپ سارناۋدان جالىقپايدى. 1989 جىلعى اقپاننىڭ 12-ءسى كۇنگى جارىلىستان سوڭ اۋاعا جايىلعان راديواكتيۆتى گاز ءيسى ءتىپتى ەپيتسەنتردەن 120 شاقى­رىم شاعان پوسەلكەسىن دە تۇمشالاعان. پوسەلكەدە اسكەري ءبولىم بار ەكەن, ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى, پوسەلكەنىڭ تۇرعىندارى كوتەرىلىپ, قاتتى نارازىلىق جاساعان.

حالىقتىڭ قيامەتكە ۇشىراعان دەن­ساۋلىعى, جەردىڭ ۋلى توپىراققا اينالۋى, قۇپيا فيلمدەگى قانىپەزەرلىك, پولي­گونشىلاردىڭ بەتپاقتانا قاسارىسۋى كەشىرىمنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتتى. ول اقپاننىڭ 19-ىندا ءتۇنى بويى وي ساپىرىپ, كوزى ءبىر ارەدىك تە ىلىنبەدى. تاڭەرتەڭ قىزمەتكە كەلە وبكومنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىن شاقىرىپ الدى دا:

– جولداستار, پوليگون سەمەيلىكتەرگە قان قۇستىرۋىن ۇدەتتى. بۇل وزبىرلىققا ەندى شىداۋعا بولمايدى! مىنە, مىناداي جەدەلحات جوباسى بار, وقىپ بەرەيىن, پىكىرلەرىڭىزدى ايتىڭىزدار. مۇنى ۇگىت جانە ناسيحات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير پيگاۆاەۆ جولداسقا تاپسىرامىن, ول جۋرنالشى عوي, ءتىل سۇز­گىسىنەن وتكىزسىن, سودان كرەملگە, ميحايل سەرگەەۆيچ گورباچەۆ جولداسقا ءوز اتىمنان رەسمي جەدەلحات ەتىپ جىبەرەمىن, – دەدى.

– ونىڭىز قالاي, ۇجىم بولىپ قول قويايىق!

– ءيا, ۇجىم بولىپ قيمىلدايىق!

– سىزگە, ارينە, العىس ايتپايدى, ال جازالاۋلارى مۇمكىن, سوندا ءبىز شەت قالۋى­مىز كەرەك پە؟ كەشىرىم بوزتاەۆيچ, ءبارىمىز قول قويامىز!

كەشىرىم ورنىنان وڭ قولىن ءسال كوتەرە تۇرىپ, جىميىپ:

– جولداستار, قولداعاندارىڭىزعا راح­مەت! الايدا, ەگەر كىنالايتىن بولسا, ءبارى­مىزدى ەمەس, بىرەۋىمىزدى عانا كىنالاعاندارى جەڭىل تيەر. نە بولسا دا, ءوزىم عانا كورىپ الامىن! – دەدى.

ۆلاديمير پيگاۆاەۆ قيسىندى ەتىپ جا­ڭالاپ جازىپ, كەشىرىم مۇقيات وقىپ تو­لىق­تىرعان, بيۋرو مۇشەلەرى ماقۇلداعان حات كەلەسى كۇنى جالپى ءبولىمنىڭ قۇپيا سەك­تورىنداعى شيفرلاۋشى ۆلاديمير يگنا­تەۆتىڭ قولىنان وتكىزىلدى دە, ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى اناتولي چەرنىشەۆ كرەمل­گە جونەلتتى. مىنا حات:

«وتە قۇپيا. 1-داناسى.

ماسكەۋ, كرەمل

كوكپ وك باس حاتشىسى

م.س.گورباچەۆ جولداسقا

قازاقستان كومپارتياسىنىڭ سەمەي وبلىستىق كوميتەتى كوكپ ورتالىق كومي­تەتىنە مىنانى مالىمدەيدى: 340 مىڭ حالقى بار سەمەي قالاسى ايماعىندا 1949 جىلدان بەرى يادرولىق سىناۋلار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اۋەلى اۋەدە, ال 1963 جىلدان باس­تاپ – جەر استىندا... ارادا وتكەن 40 جىلدا جاعداي وزگەردى: حالىقتىڭ سانى ءۇش ەسە ءوستى, مال كوبەيدى, بىراق بۇل ەسكەرى­لەر ەمەس. پوليگوننىڭ ماڭى ەلدى مەكەن ەكەنى ويلانتپاعان. جىلىنا 14-18 جارىلىس جاسالادى. بۇل عيماراتتار مەن ينجەنەرلىك توراپتارعا كەرى اسەر ەتۋدە, ويتكەنى جەردىڭ سەيسميكالىق جاعدايىنا نازار اۋدارىلماعان. پوسەلكەلەر مەن اۋىلداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارناپ سالىنعان قۇدىقتار ىستەن شىعىپ جاتىر. 25 جىل بويعى جەراستى جارىلىس سالدارىنان جەر قىرتىسى بۇزىلدى. ءاربىر ءۇشىنشى سىناۋدا راديواكتيۆتى گازدىڭ اۋاعا شى­عىپ, اينالاعا تارايتىنى انىقتالدى. 1987 جىلى سەمەيدى باسىپ وتكەن گاز لەگى ساعاتىنا 350-450 ميكرورەنتگەن بولعان. بيىلعى 12 اقپان­دا پوليگوننان تىسقارى جەرلەردە راديواكتيۆتىلىك ساعاتىنا 4000 ميكرورەنتگەنتكە جەتىپ, جەلدىڭ باعىتى بۇرىن­عىسىنان كەنەت وزگەرۋى سالدارىنان سەمەي-21, شاعان, باسقا دا ەلدى مەكەندەرگە تارادى...

يادرولىق سىناۋلار جۇرتشىلىقتىڭ وي-پىكىرىن شيەلەنىستىرىپ, مىنەز-قۇلقىنا ارقيلى كەرى اسەر ەتۋدە, ولاردىڭ دەنساۋ­لىعىندا پايدا بولعان اقاۋ پوليگوننىڭ زاردابى ەكەنى انىق.

وبلىستىق پارتيا كوميتەتى حالىق ارا­سىندا تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇر­گىزۋدە.

وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بۇل جاع­دايعا الاڭداپ, كوكپ ورتالىق كوميتە­تىنەن ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەرگە جارىلىستاردى ۋاقىتشا توقتاتۋ, ودان ارىدا يادرولىق سىناۋلاردى قولايلى جاققا كوشىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرۋدى وتىنەدى.

 ك. بوزتاەۆ,

قازاقستان كومپارتياسى

سەمەي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى.

02. 1989 ج.

حاتتى جازار كۇن الدىنداعى مازاسىز تۇندە كەشىرىم استاڭ-كەستەڭ ويىن جيناق­تاپ, بىلايشا ءتۇيىن جاساعان-دى: «ماسكەۋگە, كومپارتيانىڭ باس شتابىنا قارسىلىق حات جازۋىم كەرەك. تاۋەكەل! اتا-بابامىزدىڭ ارۋاعى قولداسىن! ار-ۇيا­تىمدى ساۋداعا سالعان ەمەسپىن, سالمايمىن دا! بۇل ارەكەتىمنىڭ تىم قاۋىپتى بولاتىنىن, نەبىر قاتەرلى وتكەلەكتەردەن وتكىزى­لەتىنىمدى بىلەمىن. مەيلى. اقيقات مەنىڭ جاعىمدا, جەڭىلە قويماسپىن. ال جەڭىلگەن جاع­دايدا... ەڭبەك جولىمدى باستاعان وسكە­مەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنا قايتىپ بارسام, قاتارداعى مەتاللۋرگ جۇمىسىنا الاتىن شىعار... ءيا, مەيلى! تاۋەكەل! حالقىم ءۇشىن, جەرىم ءۇشىن جانپيدا!..».

 

عابباس قابىش ۇلى