ءبىز, سوعىستان كەيىن تۋعان ۇرپاق كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى اعا ۇرپاقتىڭ – قازاقتار مەن قازاقستاندىقتاردىڭ جانكەشتى ەرلىگى تۋرالى تەك وقۋلىقتاردان, كوركەم ادەبيەتتەن جانە كينوتۋىندىلاردان عانا بىلەمىز. جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان بوزداقتاردىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, ولاردىڭ ەرلىگىنىڭ ساياسي-تاريحي, ەلدىك ءمانى تۋرالى ويلانۋ, پايىمداۋ – كەيىنگى بۋىننىڭ ازاماتتىق پارىزى. سوعىستا ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان ەر قازاقتىڭ ءورشىل رۋحىن, باتىرلىعىن الەمگە پاش ەتتى. قازاق ۇلتى ۇلاندارىنىڭ انتقا ادالدىعىن كورسەتتى. وتان سوعىسى مايداندارىندا, جاۋ تىلىنداعى پارتيزاندار مەن ەۋروپا ەلدەرىندەگى قارسىلاسۋ قوزعالىسى قاتارىندا شايقاسىپ, فاشيزم كونتسلاگەرلەرىندە قازا تاپقان وجەت, قايسار قانداستارىمىز رۋحىنا باس يەمىز...
ادامزات تاريحىنداعى اسا ءىرى دە قاسىرەتتى وقيعا – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس. ال كەشەگى الىپ كسرو مەملەكەتى قۇرامىنداعى حالىقتار ءۇشىن ول ۇلى وتان سوعىسى بولدى. بيىل تمد ەلدەرى وسى سوعىستاعى ورتاق ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدە. كەشەگى ۇلكەن يمپەريا كسرو حالىقتارى جەڭىستىڭ 45 جىلدىعىن 1990 جىلى ءبىر مەملەكەت شەڭبەرىندە سوڭعى رەت اتاپ ءوتتى. سودان بەرى ادامزات تاريحىنىڭ مازمۇنى مەن بارىسىنا ۇلكەن بەتبۇرىس اكەلگەن اسا ءىرى وقيعاعا, ونىڭ ماڭىزىنا, سول جىلدارداعى حالىقتىڭ جانقيارلىق ەرلىگىنە كوزقاراس وزگەرە باستادى. ونىڭ قادىرى ەل, اسىرەسە, جاس ۇرپاق ساناسىندا باسەڭسىگەندەي بولدى. ول تۋرالى از ايتىلا باستادى. ارينە, ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار.
ەڭ الدىمەن, بىرىنشىدەن, سول عالامات سوعىستا ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى جۇزدەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ۇلدارى مەن قىزدارى جانتالاسا قورعاعان كسرو ىدىرادى. ەكىنشىدەن, سول سوعىستاعى جەڭىستىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشىسى, ءسويتىپ رۋحتاندىرۋشى كۇشى دەپ ەسەپتەلىنگەن جانە جەڭىستىڭ باستى ناسيحاتشىسى بولعان, ماڭىزىن ۇرپاقتاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن بۇكىل يدەولوگيالىق الەۋەتىن پايدالانعان كوكپ ءوز فۋنكتسيونەرلەرىنىڭ ساياسي باقتالاستىعى مەن مانساپ ءۇشىن كۇرەسى سالدارىنان تاراپ, تاريح ساحناسىنان ابىرويسىز كەتتى. ۇشىنشىدەن, ۇلى جەڭىستىڭ باستى كۇشى, اسكەري-رۋحاني مۇراگەرى, ءداستۇرلى جالعاستىرۋشىسى جانە ونىڭ ماڭگىلىك سيمۆولىنداي كورىنەتىن كسرو قارۋلى كۇشتەرى – كەڭەس ارمياسى تاراپ, ۇلى وتان سوعىسى مايداندارىندا ميلليونداعان بوزداق قولىنا الىپ, انت بەرىپ, قاسيەتتەپ, قۇرمەتتەگەن, رەيحستاگتا جەڭىس ءرامىزى رەتىندە اسقاقتالعان قىزىل تۋ تمد ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزدەرىندە ساقتالماي, تاريحي مۋزەيلەردىڭ عانا ەنشىسىنە اۋىستى. ءتورتىنشىدەن, مەملەكەتتىك يدەولوگيالاردىڭ, ماقساتتاردىڭ ءوزگەرۋىنە بايلانىستى, كسرو-نىڭ تاراۋىنان جانە جوقتىعىنان باتىس, ءتىپتى, تمد ەلدەرىندە ۇلى وتان سوعىسىنا, ونىڭ قورىتىندىلارى مەن ونداعى جەڭىستىڭ سيپاتىنا ءارتۇرلى كوزقاراستار پايدا بولا باستاپ, ونىڭ ماڭىزىنا كولەڭكە ءتۇستى. بەسىنشىدەن, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ باستى قاھارمانى ءارى سيمۆولى – سوعىس ارداگەرلەرى قاتارىنىڭ جىل سايىن ازايىپ, ال بۇگىنگى ءتىرىلەرىنىڭ وزدەرى قان توگىپ, جانقيارلىقپەن قورعاعان ورتاق وتان – كسرو-نىڭ ىدىراۋى ولاردىڭ رۋحىن تومەندەتىپ, سوققى بولعانىن, بۇكىل ءومىرلەرىنىڭ ءمانى مەن قورىتىندىسىنا داق تۇسىرگەنىن, جاستارىنىڭ ۇلعايىپ, قوعامدىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتكەنىن دە ايتۋ, مويىنداۋ قاجەت.
ۇلى جەڭىسكە ءارتۇرلى كوزقاراستار پايدا بولدى. ءبىر كەزدە شىن جەڭىمپازداردىڭ كىم ەكەندىگى, قاي مەملەكەت پەن حالىقتىڭ جەڭىسكە قانداي ۇلەس قوسقانى داۋسىز ايقىن بولسا, ەندى قازىرگى پوستمودەرندىك ەۋروپانىڭ تاريحي جانە ساياسي جادىندا الدەقاشان تاريحتىڭ ەسكى ۇيىندىسىنە كەتكەن ساياسي قارا كۇيەلەر قايتا بىقسىپ, جاندانا باستادى. تاريحي جانە ساياسي تۇرعىدان الدەقاشان تۇپكىلىكتى جانە داۋسىز ايقىندالعان ماسەلەلەر قازىرگى ساياساتتىڭ كۇن تارتىبىنە شىعۋدا. تاريحي بۇرمالاۋدىڭ باستى نىسانىنا كەڭەس حالقىنىڭ – ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ جەڭىسى ءىلىندى. ول بۇرىن دا بولعان. بىراق سوڭعى كەزەڭدە ول سونشاما اشىق جۇرگىزىلۋدە. ەۋروپادا سوڭعى جىلدارى كەڭەس سولداتىنىڭ – ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ ازاتتىق ميسسياسىن – “دەموكراتيانىڭ جەڭىلىسى”, كەڭەس سولداتىنىڭ ەرلىگىن – “تاعىلىق”, ءاسكەري قىلمىستاردى – “گەنوتسيد” دەپ اتاي, باعالاي باستادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحىن قايتا جازۋعا, نيۋرنبەرگ پروتسەسىنىڭ قورىتىندىلارىن قايتا قاراۋعا دەگەن پيعىل بوي كوتەردى.
وسىنىڭ بارلىعى بىزگە ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك, ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى شىندىقتى جاس ۇرپاق ساناسىنا قايتا-قايتا جەتكىزىپ وتىرۋدى مىندەتتەيدى. ارينە سوعىستى, ونىڭ قورىتىندىلارىن باعالاۋدا ءار ۇرپاقتىڭ ءوز كوزقاراسى بولۋى مۇمكىن. ۋاقىتتىڭ تاريحي-ساياسي وقيعالاردى باعالاۋعا, سارالاۋعا ءوز تاڭباسىن سالۋى – تابيعي قۇبىلىس. بىراق ولار تۇبەگەيلى, پرينتسيپتى ماسەلەدە وزگەرمەۋى كەرەك.
* * *
كولەمى, قاتالدىعى, ادام جانە ماتەريالدىق شىعىنى جاعىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن سوعىس بولدى. ول دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ بەستەن ءتورتىنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتتى. سوعىس قيمىلدارى الەمنىڭ 40 مەملەكەتىنىڭ اۋماعىندا ءجۇردى. ەڭ سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا بۇل الاپاتتا 60 ملن. ادام قازا تاپتى. كەڭەس وداعىنىڭ ادام شىعىنى رەسمي تۇردە 27 ملن. دەپ ەسەپتەلەدى.
كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى كەزەڭدەگى تاريحي باسىلىمداردا, باتىس عالىمدارى اراسىندا, باسپاسوزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستى شايقاستارى كەڭەس-گەرمان مايدانىندا ەمەس, قۇرلىقتا ەمەس, اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ قارۋلى كۇشتەرى ينتەنسيۆتى قيمىلدار جاساعان تەڭىز بەن اۋە ۇرىستارىندا شەشىلدى دەگەن پىكىردى تاڭۋدا. ولار ونى الەم حالىقتارىنا, اسىرەسە باتىس ەلدەرىنە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن, ءتىپتى كەڭەس-گەرمان مايدانىنداعى, قيىر شىعىستاعى قىزىل ارميا جۇرگىزگەن سوعىس قيمىلدارى تۋرالى ايتپايدى, نەمەسە وتە بولىمسىز ءمولشەردە ءسوز قىلادى.
الەم 1941 جىلى سوعىستى كىم باستاپ, وعان ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قانداي قاتەر ءتونىپ تۇرعانىن ءبىردەن سەزدى. ونى سول كەزدەگى ۇلكەن ساياساتتاعى بەدەلدى دە اككى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى, كەڭەستىك قۇرىلىس پەن يدەولوگيانىڭ بىتىسپەس قارسىلاسى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۋ.چەرچيللدىڭ ءوز حالقىنا 1941 جىلعى 22 ماۋسىم كۇنگى كەشكى راديو ۇندەۋىنەن بىردەن ءتۇسىنۋگە بولاتىن ەدى. چەرچيلل ءسوزىن: “سوڭعى 25 جىل بويى كوممۋنيزمنىڭ ءدال مەندەي ەڭ دايەكتى, تاباندى قارسىلاسى بولعان ەمەس. مەن وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بىردە ءبىر سوزىمنەن باس تارتپايمىن. بىراق ونىڭ بارلىعى قازىرگى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا باستالعان الاپاتپەن سالىستىرعاندا كۇڭگىرت تارتادى. ءسويتىپ ءوز قىلمىستارى جانە تراگەديالارىمەن كەيىنگە شەگىنە تۇرادى. وسىلايشا ءوز وشاعىن قورعاۋشى ءار ورىس سولداتىنىڭ ءىسى ەندى جەر شارىنىڭ بارلىق تۇكپىرىندەگى ەركىن ادامداردىڭ ءتول ءىسى بولىپ تابىلادى”, دەپ ول بۇكىل ەۋروپانى كەڭەس وداعىن قولداۋعا شاقىردى.
فاشيستىك اگرەسسيا كەڭەس حالقىنا ەشقانداي تاڭداۋدىڭ جولىن قالدىرمادى. ويتكەنى گيتلەرلىك گەرمانيادا ەلدى مەملەكەت رەتىندە قۇرتىپ, ونى مەكەندەگەن حالىقتاردى ناسىلدىك قورلاۋ مەن كەمسىتۋشىلىكتىڭ مەملەكەتتىك جوسپارى جاسالىنعان بولاتىن. كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە ءوز ەلىنىڭ ءار قادامى ءۇشىن قاسىقتاي قانى قالعانشا سوعىسۋدان باسقا جول قالمادى.
بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلى وتان سوعىسىنداعى كەڭەس وداعى مەن ونىڭ حالىقتارىنىڭ جەڭىسىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى تۋرالى ايتۋ پارىز. ونى جاس ۇرپاق ءبىلۋى كەرەك. ول سوعىستاعى جەڭىستىڭ قاينار كوزدەرى, نەگىزدەرى مەن قوزعاۋشى كۇشتەرى تۋرالى ونداعان, ءتىپتى مىڭداعان ەڭبەكتەر جازىلعان. سولاردى وقىپ, تالداساڭىز, نەگىزىنەن مىناداي قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى.
ەڭ ءبىرىنشى فاكتور – ادامدىق جانە رۋحاني فاكتور. كەڭەس ادامدارى جاپپاي ەرلىك پەن توزىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ادام رۋحى مەن قايسارلىعى, وتانىنا ادالدىعى سوعىستاعى جەڭىستىڭ نەگىزگى فاكتورى – قاينار كوزى بولدى. تاريحي شىندىق ءۇشىن مىناداي فاكتىنى دە ەسكە الۋ كەرەك كەڭەس وكىمەتى ورناعان 24 جىل ىشىندە حالىق ەلدەگى جاعىمدى الەۋەتتىك وزگەرىستەردىڭ العاشقى جەمىسىن كورە باستاعان ەدى. سوندىقتان بۇگىنگى كەيبىر ساياساتكەرلەر, ساياساتتانۋشى جانە تاريحشى عالىمدار قالاي ايتسا دا, ەلدىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا سەندى, ومىرگە وپتيميزممەن قارادى جانە وزدەرىنىڭ ەلدەگى جاڭا وزگەرىستەردىڭ قاتىسۋشى بولعاندىعىن ماقتان تۇتتى. ەندى, ۇلى وتان سوعىسى باستالىسىمەن, ەلگە ەرەكشە قاراتۇنەك قاتەر ءتونىپ, ءار ادامنىڭ ومىرىنە, بوستاندىعىنا ەل نامىسى مەن مەملەكەتتىگىنە قاۋىپ تونگەنىن سەزگەندە كەڭەس ازاماتتارىنىڭ ەل تاعدىرى ءۇشىن ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى پايدا بولدى. ەكىنشى فاكتور – كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى, بىرلەسكەن ينتەرناتسيونالدىق ەرلىگى, بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ورتاق ۇلەسى. قازىرگى كەزەڭدە بۇل تۋرالى ايتۋ كەيبىر يدەولوگتار ۇستانىمى بويىنشا ماڭىزدى ەمەس سياقتى بولىپ كورىنۋى ءمۇمكىن. بىراق تاريحي شىندىق سولاي. حالىقتار دوستىعى – ۇلى جەڭىستىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى – بۇلتارتپاس شىندىق. ءۇشىنشى فاكتور – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ازاتتىق, ادىلەتتىك مازمۇنى مەن بولمىسىنان تۋىندايتىن حالىقتىق سيپاتتا بولۋى. نەمىس فاشيستەرى كەڭەس ادامدارىن قۇل ەتۋدى ويلادى. كەزىندە كەڭەس وكىمەتى قۋدالاعان نەمەسە وعان وكپەلى, ونىڭ ءتارتىبىن قابىلداماعانداردىڭ وزدەرى قولىنا قارۋ الىپ, وتانى ءۇشىن مايداندا قان توككەنىن كوپتەگەن قۇجاتتار راستايدى. سوعىستىڭ ادىلەتتى سيپاتى قوعامدى توپتاستىردى, ۇرپاقتار مەن الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا بۇرىن بولماعان رۋحاني بىرلىك پەن ىنتىماققا قول جەتكىزدى. ورتاق مۇددەدە ءتىپتى ءدىندارلار مەن اتەيستەر دە بىرىكتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, كەڭەس-گەرمان مايدانىنداعى احۋال تۋرالى شىندىقتى جازعان ادامداردىڭ ءبىرى گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ بەلگىلى اسكەرباسشىسى گەنەرال گ. گۋدەريان ەدى. ول ءوزىنىڭ “سولدات ەستەلىكتەرىندە” بىلاي دەيدى: “ورىس جۇرتشىلىعىنىڭ سول كەزدەگى كوڭىل-كۇيىن سول كۇندەرى (1941) مەن ءوزىم ورەل قالاسىندا اڭگىمەلەسكەن, كەزىندە پاتشا ارمياسىنا قىزمەت ەتكەن قارت گەنەرالدىڭ سوزدەرىنە قاراپ باعالاۋعا بولار ەدى. ول بىلاي دەدى: “ەگەر وسىدان 20 جىل بۇرىن كەلگەندە ءسىزدەردى ءبىز زور ورلەۋمەن قارسى العان بولار ەدىك. ەندى وتە كەش. ءبىز جاڭا عانا ەسىمىزدى جيىپ, جاقسى ءومىر سۇرە باستاپ ەدىك, سىزدەر كەلدىڭىزدەر دە جيىرما جىلعا كەيىنگە لاقتىرىپ تاستادىڭىزدار. ەندى ءبىزدىڭ بارلىعىن تاعى دا جاڭادان باستاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىز قالاي بولعاندا دا رەسەي ءۇشىن كۇرەسەمىز جانە بۇل ىستە ءبىز ءبارىمىز ءبىرتۇتاسپىز”.
پاتشا اسكەرى قارت گەنەرالىنىڭ ءسوزىندەگى شىندىقتىڭ تامىرى تەرەڭ. كەڭەس حالقى وتىزىنشى جىلداردىڭ قيىندىعىنان ەس جيناپ, ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ, ءبىلىم الىپ, بالالارىن ەندى عانا وقىتىپ, بەيبىت ءومىردىڭ ءدامىن تاتا باستاعان بولاتىن. سوعىسقا اتتانعان مىڭداعان قازاقتار دا ءوز ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاعى مەن تىنىش ءومىرى ءۇشىن كۇرەسكەن ەدى.
وسى رەتتە مىنا ءبىر مىسال دا ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز. سوعىس الدىنداعى يدەولوگيا مەن ساياساتتان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ۇرپاقتىڭ ءبىرى ۇلى ابايدىڭ ورەن-جارانى ەدى. بالاسى تۇراعۇل جانە باسقالارى حالىق جاۋى رەتىندە جەر اۋدارىلىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇستى, ءىنىسى شاكارىم قاجى اتىلدى, ونىڭ ءۇش ۇلى – عافۋر, قابىش جانە زيات ازاپپەن ءولتىرىلدى. ال سولاي بولا تۇرا اباي ۇرپاقتارىنان ونداعان بوزداق ۇلى وتان سوعىسىنا بارىپ قازا تاپتى. ابايدىڭ ماعاۋياسىنىڭ ۇلى جاعىپارقىزى يشاعى – ۇلى اقىننىڭ نەمەرەسى, بۇگىندە كوزى ءتىرى. ول كىسى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قيىر شىعىس مايدانىندا جاپونيا اسكەرلەرىنە قارسى سوعىسقا قاتىسقان, بىرنەشە اسكەري وردەن-مەدالداردىڭ يەگەرى. ءۇشىنشى فاكتور – سوعىس الدىنداعى جىلدارى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ەكونوميكالىق جۇيە مەن مەملەكەتتىك بيلىك جانە مەملەكەتتىك اپپارات. سول قۇرىلىمدار ەلدىڭ باتىسىنان شىعىسىنا قىسقا مەرزىم ىشىندە كوشىپ, ورنالاسۋعا جانە تەز ارادا ءونىم شىعارۋعا قابىلەتتى بولىپ شىقتى. ورالدا, پوۆولجەدە, قازاقستان مەن سىبىردە كوپتەگەن قورعانىس كاسىپورىندارى ورنالاستىرىلىپ, مايداننىڭ سەنىمدى سوعىس-ونەركاسىپتىك بازاسى قالىپتاستىرىلدى. وسى ايماقتارعا جالپى سانى 10 ميلليوننان استام ادام ەۆاكۋاتسيالانىپ, ولارعا باسپانا بەرىلىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ مايدان قاجەتتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە ىڭعايلانعانىن مىنا ءبىر دەرەكتەردەن ايقىن كورۋگە بولادى. ەگەر كسرو-نىڭ جيىنتىق قورعانىس ونەركاسىبى 1941 جىلى 792 مىڭ ۆينتوۆكا مەن كارابين شىعارسا, 1941 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وسىنداي 1,5 ميلليون دانا قارۋدى مايدانعا جونەلتكەن. اۆتومات پەن پۋلەمەتتى تيىسىنشە 11 مىڭ جانە 143 مىڭ; اۆياتسيا تيىسىنشە 4 مىڭ جانە 8,2 مىڭ. سوعىستىڭ سوڭىنداعى 1945 جىلعا قاراي كەڭەس ارمياسى نەمىس باسقىنشىلارىنان قارۋلار مەن مينومەتتەر جاعىنان – 1,9 ەسە, تانكتەر مەن وزدىگىنەن جۇرەتىن ارتيللەريالىق قارۋلار جاعىنان – 1,5 ەسە, اسكەري اۆياتسيا جاعىنان 3,6 ەسە باسىم بولدى. بۇل كوپ ۇلتتى كەڭەس حالقىنىڭ قاجىماس ەرلىگى, ينجەنەرلەر مەن ءوندىرىس ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. ءتورتىنشى فاكتور – انتيگيتلەرلىك كواليتسيانىڭ كومەگىن تەرىسكە شىعارۋعا بولمايدى. لەند-ليز ارقىلى جاردەمنىڭ ماڭىزى ۇلكەن بولدى. ونى 1943 جىلدىڭ وزىندە ي.ستالين دە بىلاي دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن: “وداقتاستاردىڭ اسكەري جابدىقتارى ءبىزدىڭ جازعى كامپانيامىزدىڭ تابىستارىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى”. جالپى سوعىس جىلدارى كەڭەس قارۋلى كۇشتەرى لەند-ليز بويىنشا 14795 سامولەت, 7056 تانك, جۇزدەگەن پاروۆوز جانە باسقا جابدىقتار الدى. سونداي-اق 2,6 ميلليون توننا مۇناي ونىمدەرىن, 15 ملن. پار اياقكيىم, 4,3 ملن. توننا ازىق-ت ۇلىك كەلدى.
* * *
فاشيستىك گەرمانياعا قارسى سوعىستا شەشۋشى ۇرىستار سوۆەت-گەرمان مايدانىندا بولعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ بۇگىندە ەرەكشە قاجەت. وسىنداي پىكىر, كوزقاراس قازاقستانعا دا قاجەت. بۇل سول سوعىسقا قاتىسقان اكەلەرىمىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم, بۇگىنگى كوزى تىرىلەرىنىڭ ەرلىگىنە قۇرمەت.
كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شەشۋشى ءرولىن مويىنداي كەلە اقش پرەزيدەنتى ف.رۋزۆەلت 1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: “ۇلكەن ستراتەگيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان ورىس ارمياسىنىڭ جاۋدىڭ سولداتتارى مەن قارۋلارىن بىرىككەن ۇلتتاردىڭ قالعان 25 مەملەكەتىنىڭ ءبارىن بىرگە العاننان دا كوپ جويۋىنىڭ بۇلتارتپاس فاكتىسىن تەرىسكە شىعارۋ قيىن”.
قىزىل ارميا اسكەرلەرى 1941-1945 جىلدارى جاۋدىڭ 607 ديۆيزياسىن تالقانداپ, تۇتقىنعا الدى. ال انگلو-امەريكالىق اسكەرلەر 176 ديۆيزيانى جويدى. كەڭەس اسكەرلەرى سوعىس جىلدارى قارسىلاستارىنىڭ 50 مىڭ تانكتەرى مەن شتۋرم قارۋلارىن ( جاۋدىڭ جالپى شىعىنىنىڭ 75 پايىزى), 70 مىڭ سامولەتىن (70 پايىزى), 167 مىڭ ارتيللەريا قۇرالدارىن (74 پايىزى) جويدى .
الەم فاشيستىك ءناسىلشىل, ادامزاتقا قارسى, جەكسۇرىن رەجىمنەن ازات بولدى. م.مونتەن جازعانداي, “جەڭىستىڭ ۇلىلىعى ونىڭ قيىندىقتارىنىڭ مولشەرىمەن ءولشەنەدى”. سوعىستىڭ اتى سوعىس. قانداي سوعىس بولسا دا اۋەلدەن-اق ادام, ماتەريالدىق, قارجى شىعىندارىنا اكەلەرى بەلگىلى اقيقات. كەڭەس وداعىنىڭ قۋاتتى, قاتىگەز جانە اككى جاۋمەن جۇرگىزىلگەن سوعىستاعى شىعىنى ادام ايتقىسىز بولدى. باسقىنشىلار 1710 قالا مەن كەنتتى, 70 مىڭنان استام سەلونى قيراتىپ, ورتەدى. كەڭەس وداعىنا كەلگەن ماتەريالدىق شىعىنداردىڭ جالپى مولشەرى سول جىلداردىڭ باعاسىمەن ەسەپتەگەندە 679 ملرد. رۋبل بولسا, ال ەۋروپاعا سوعىستان كەلگەن ماتەريالدىق شىعىندار 260 ملرد.رۋبل بولدى.
ەرلىك دەگەنىمىز ادامنىڭ ەرەكشە شەتىن, كۇردەلى جاعدايداعى ەركى مەن كۇشىنىڭ تابيعاتتان تىس, ايرىقشا قيمىل-ارەكەتى. اڭگىمە بۇل جەردە جەكە كىسىنىڭ ءبىر ساتتىك قيمىلى تۋرالى ەمەس. ماسەلە ادامداردىڭ دەنە, ادامگەرشىلىك, ينتەللەكتۋالدىق جانە پسيحيكالىق كۇشتەرىنىڭ ەرەكشە كۇردەلى احۋالداعى, سوزبەن تولىق, ءدال سيپاتتاۋ مۇمكىن ەمەس توتەنشە قيمىل-ارەكەتى تۋرالى بولىپ وتىر. ەرلىك – ءومىر مەن ءولىم بەتپە-بەت كەلگەن سىن ساتتەگى ەرەكشە ءىس-ارەكەتتىڭ جەمىسى.
سوندىقتان دا كەڭەس ازاماتتارىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى مايدان مەن تىلداعى جاپپاي ەرلىگى “باتىر حالىق”, “باتىر قالا”, “جەڭىمپاز جاۋىنگەر”, “جەڭىمپاز حالىق” “جەڭىمپاز ارميا” جانە باسقا دا تاماشا ايشىقتى سوزدەرمەن ايدارلانعان. ارينە, بۇل اتاۋلاردا بەلگىلى ءبىر مەتافورا بار. حالىقتىڭ, ارميانىڭ ەرلىگى – ينتەگراتيۆتى ناتيجە, جيناقتالعان انىقتاۋ. جەكە تۇلعالار جاساعان مىڭداعان جانە ميلليونداعان جەكە ەرلىكتەردىڭ سينتەزى ىسپەتتەس. وسى جەردە مىنا ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارۋ كەرەك – ول بوزداقتار رۋحى الدىنداعى تاعزىم.
بىرىنشىدەن, سوعىسقا ميلليونداعان ادامدار قاتىسسا دا, باتىر دەپ مىڭداعان ادام عانا اتالدى. ۇلى وتان سوعىسى ماي- داندارىنداعى ەرلىگى ءۇشىن 11 مىڭ ادامعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرلىپ, 7 ملن. ادام وردەندەر جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري بىرلەستىكتەرىنە, بولىمدەرىنە جانە كورابلدەرىنە 10 900 اسكەري وردەندەر بەرىلىپ, ولاردىڭ كوپشىلىگى گۆارديالىق دەگەن قۇرمەتتى جاۋىنگەرلىك اتاققا يە بولدى. “وتان سوعىسىنىڭ پارتيزانى” مەدالىمەن 127 مىڭ ادام ماراپاتتالىپ, 184 مىڭ پارتيزان مەن جاسىرىن ۇيىم مۇشەلەرى كسرو وردەندەرى جانە مەدالدارىن الدى. سوعىس كەزىندەگى تىلداعى قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن 294 مىڭ ادام وردەن جانە مەدالدارمەن, ال 16 ملن. ادام “1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ەكىنشىدەن, حالىق ەرلىگى ونىڭ ىشىنەن ساتقىندار مەن وپاسىزداردىڭ شىعۋى دا مۇمكىن ەكەندىگىن تەرىسكە شىعارا المايدى. ەرلەرمەن بىرگە ەزدەر دە بولدى. ولاردىڭ دا سانى از بولعان جوق. سوعىس جىلدارى كەڭەس قارۋلى كۇشتەرى قاتارىنان 994, 3 مىڭ ادام سوتتالىپ, ولاردىڭ 422,7 مىڭىنا سوت شەشىمىنىڭ ورىندالۋى سوعىس قيمىلى اياقتالعانعا دەيىن كەيىنگە قالدىرىلىپ, مايدانعا ايىپتى دەپ ايدارلانعان اسكەري بولىمشەلەرگە جىبەرىلدى, 436, 6 مىڭى ءتۇرمەلەرگە وتىرعىزىلىپ, 135 مىڭى اتىلدى. ال سوعىس كەزىندە قاشقىنداردىڭ جالپى سانى 588, 7 مىڭ ادامدى قۇرادى. ولاردىڭ 376 مىڭنان استامى سوتتالدى, قالعاندارى تابىلمادى. جالپى سوعىس كەزىندەگى بۇل قۇبىلىس كەز كەلگەن ارمياعا ءتان نارسە. مىسالى, فاشيستىك گەرمانيانىڭ 1942 جىلعى قىسقى سوعىس قيمىلىنىڭ بارىسىندا گيتلەرلىك اسكەري تريبۋنالدار 62 مىڭ وفيتسەر مەن سولداتتى قاشقىندىعى, ءوز بەتىمەن شەگىنگەنى جانە باعىنباعانى ءۇشىن سوتتاعان.
ءيا, قىزىل ارميا قاتارىندا دا وپاسىزدار مەن جاۋ جاعىنا وتكەندەر بولدى. نەمىس دەرەكتەرى بويىنشا, وككۋپانتتار جاعىنا جالپى جيىنى ميلليونعا جۋىق ادام ءوتىپ كەتكەن. ولاردىڭ قاتارىندا ورىس ازاتتىق ارمياسى دەپ اتالعان اسكەري بىرلەستىكتىڭ قاتارىنداعى ۆلاسوۆشىلار, ۋكرايندىق باندەروۆشىلەر, ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن قۇرعان كاۆكازدىق, تۇركىستاندىق قارۋلى قۇرامالار بولدى. بۇلاردىڭ كوپشىلىگى سوعىستان كەيىن ول قىلىقتارى ءۇشىن وزدەرىنىڭ ءتيىستى جازاسىن تولىعىمەن الدى. تاعدىرلارى كۇردەلى بولدى. مۇنداي جانداردى بىرجاقتى كىنالاۋ وڭاي. ولاردىڭ قولىنا قارۋ ۇستاماعان, ۇرىستارعا ءتيىستى اسكەري دايىندىقسىز كىرگەن پەندەلەر ەكەنىن دە ەسكەرگەن ءجون. كەي ساتتەردە كومانديرلەر قولىندا مىلتىعى, نە وق-ءدارىسى جوق اسكەرلەردى جاۋعا قارسى قويعانى بەلگىلى. اسكەري باسشىلىقتىڭ دا كىناسى از ەمەس. ءار احۋالدى, ءار تاعدىردى جەكە باعالاۋ كەرەك.
* * *
قازاقستاننىڭ ۇلى جەڭىسكە ۇلەسى ايرىقشا بولدى. رەسپۋبليكامىز حالقى قاھارلى جىلدارى تاس-تۇيىندەي بەكىدى. تىلداعى قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىگى تۋرالى مىنا ءبىر دەرەكتەردى تاعى ءبىر ەسكە سالۋ ورىندى. سوعىس الدىندا قازاقستاندا 6.2 ملن. حالىق تۇرسا, ونىڭ 1,7 ميلليونى ءاسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, 700 مىڭ ادام ەڭبەك ارمياسىنا ءجىبەرىلدى. قازاقستاندا 12 اتقىشتار ديۆيزياسى, 4 ۇلتتىق كاۆالەريا ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى قۇرىلدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە وسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالقىنىڭ سوعىس قاجەتتەرىنە جۇمىلدىرىلۋى 24 پايىزعا جەتكەن. ال ەكى مايداندا بىردەي سوعىسقان گەرمانيا حالقىنىڭ سوعىسقا جۇمىلدىرىلۋى 12 پايىز بولعان. وسى دەرەكتەن-اق تىلداعى ەلىمىز حالقىنا قانداي اۋىرتپالىق تۇسكەنىن ايقىن كورۋگە بولادى. سالماق ايەلدەر مەن جاسوسپىرىمدەرگە ءتۇستى. سوعىس جىلدارى ونەركاسىپتە ەڭبەك ەتكەندەردىڭ 50 پايىزى جەڭىل, سونداي-اق تاماق ونەركاسىبىندە 85-90 پايىزى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 80 پايىزدان استامى ايەلدەر بولدى. جاستار جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ 35- 40 پايىزىن قۇراعان. وسىنداي جۇمىسشىلار قۇرامىمەن قازاقستان سوعىس جىلدارى كسرو-دا وندىرىلگەن موليبدەننىڭ 60, مەتالدىق ۆيسمۋتتىڭ 65, پوليمەتالل رۋدالارىنىڭ 79 پايىزىن, مىستىڭ 35, قورعاسىننىڭ 83 پايىزىن بەردى. باتىس اۋدانداردان كوشىرىلگەن 220 كاسىپورىندى قابىلداپ, قىسقا مەرزىمدە ىسكە قوستى.
ءوز حالقىنىڭ تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن بولا تۇرسا دا رەسپۋبليكامىز سوعىس جىلدارى ورتالىققا 4 829 مىڭ توننا استىق, 600 مىڭ توننا ەت تاپسىردى. رەسپۋبليكا مالشىلارى قىزىل ارمياعا 110 مىڭ ات بەردى, بۇل 10 اتتى اسكەر ديۆيزياسىن قۇرۋعا جەتتى. سوعىس ورتىنە شالىنعان ايماقتاردان ەۆاكۋاتسيالانعان ءجۇزدەگەن مىڭ ادامداردى, كەيىننەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىپ, دەپورتاتسياعا ۇشىراعان 1 ميلليونعا جۋىق ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىن قابىلدادى. مۇنىڭ ءبارى رەسپۋبليكاداعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدى ودان ءارى كۇردەلەندىرگەنى بەلگىلى. حالقىمىز وسىنىڭ بارىنە ەرەكشە توزىمدىلىك كورسەتىپ, تاعدىر تالقىسىمەن كەلگەندەرگە قول ۇشىن بەردى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەرلىگى ءۇشىن 500 قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. ال ولاردىڭ قاتارىنداعى قازاقتاردىڭ سانى 100 ەدى.
ۇلى جەڭىس اكەلگەن قۇندىلىقتار تۋرالى ايتقاندا ويعا ەڭ الدىمەن سول ءبىر قانتوگىس, جيھانگەرلىك سوعىستان امان قايتقان اعالارىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ سوعىستان كەيىنگى قوعامدىق ءومىردىڭ ءار سالاسىندا اتقارعان ادامگەرشىلىك, تاربيەلىك, وتانسۇيگىشتىك, جاس ۇرپاققا قامقورلىق, ءادىلەتتىلىك پەن تازالىقتىق قوعاۋشىسى بولعان ەرەكشە ميسسياسى تۋرالى ايتۋ پارىز.
ءيا, مايدانگەرلەر قاي سالادا دا ۇلگى بولدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەسىنە, قازاقستاننىڭ يندۋستريالى, اگرارلى ەل بولىپ قالىپتاسۋىنداعى باسقارۋ مەكتەبىن قۇرۋداعى ءرولىن ايتۋ پارىز. وتان سوعىسىنان قايتقان جەڭىمپازدار اسا قۇشتارلىقپەن, ادالدىقپەن, ىسكەرلىكپەن ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ قاتارىنان تاماشا اۋدان باسشىلارى, كولحوز توراعالارى مەن مەكتەپ ديرەكتورلارى, تاماشا ۇستازدار, شىعىپ, ەلگە ادال, جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. مايدانگەرلەر وزدەرى ەڭبەك ەتكەن ۇجىمدارداعى بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, ولار ونداعى ءتارتىپتىلىكتىڭ, ادىلەتتىلىكتىڭ, كادرلاردى ىرىكتەۋدەگى تازالىقتىڭ ساقشىسىنداي ەدى.
ولاردىڭ ۇزدىك ەرلىك ەڭبەگىن قوعامدىق ءومىردىڭ ءار سالاسىنان كەلتىرۋگە بولادى. رەسپۋبليكانى باسقارعان م.بەيسەباەۆ, ب.ءاشىموۆ, وبلىستارعا جەتەكشىلىك ەتكەن ح.بەكتۇرعانوۆ, س.قۇسايىنوۆ, ت.ءاشىمباەۆ, و.كوشەكوۆ, م.قايىرباەۆ, ە.قاشاعانوۆ, و.قوزىباەۆ سىندى قايراتكەرلەر بولدى.
ماسەلەن, ابايشا ايتقاندا ء“ىشى-سىرتى بىردەي ابىز” – قايتالانباس قايراتكەر, ەرەكشە مەملەكەتشىل تۇلعا, بۇكىل ءومىرى مەن ءىسى ەلىنە ادال ەڭبەك ەتۋدىڭ قايتالانباس ۇلگىسىندەي بولعان مايدانگەر وفيتسەر بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ بىزگە بەرگەن ومىرلىك تاعىلىمى قانداي! وتان سوعىسىنىڭ وت كەشۋىنەن امان ورالعان اسىل اعا سوعىستان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاڭارۋىنا بار ينتەللەكتۋالدىق جانە باسقارۋشىلىق شەبەرلىگى مەن الەۋەتىن قوسىپ, العا قاراي “قايىسپاس قارا نارداي سۇيرەپ”, ۇلەس قوسىپ, باسقارۋشى كادرلاردىڭ بۇكىل ءبىر تالانتتى شوعىرىن ءتاربيەلەدى. ب.ءاشىموۆ باسقارعان ۇكىمەتتە وتانعا ادالدىقتىڭ, وفيتسەرلىك نامىسقا بەرىكتىكتىڭ ۇلگىسىندەي بولعان ول كىسىنىڭ ورىنباسارلارى ق.ءبىلالوۆ, ش.جانىبەكوۆ, س.جيەنباەۆ, مينيسترلەر ك.ايمانوۆ, ر.بايسەيىتوۆ تۇرپاتتاس مايدانگەرلەردىڭ ەڭبەك ەتۋى دە تەگىن ەمەس ەدى. ول كەز ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ ءبىر ءوسكەن, ورلەگەن كەزى-ءتىن.
وتان سوعىسى جەڭىمپازدارىنىڭ ەرەكشە ميسسياسى تۋرالى ايتقاندا عالىمدارىمىزدىڭ ەكىنشى تىلداعى ەرلىگى تۋرالى ايتۋ قاجەت. بەلگىلى عالىمدار م.عابدۋللين, س.امانجولوۆ, س.ءبايىشەۆ, ا.نۇسىپبەكوۆ, س.زيمانوۆ, ا. ابدۋللين, ءا. قايداروۆ جانە باسقالارى سوعىس كەزىندە ەڭ قيىن ساتتەردە جاۋىنگەرلەردىڭ اراسىنا ساياسي-تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزىپ, الدىڭعى شەپتە ايانباي سوعىسسا, سوعىستان كەيىن عىلىمنىڭ بۇكىل ءبىر سالاسىنا باعدار, باسشىلىق جاساپ, قازاقستاندا ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوستى. ۇلتتىق اكادەميانىڭ اكادەميكتەرى اتاندى.
مىسالى, اكادەميك سالىق زيمانوۆ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەڭ ءبىر قانقۇيلى ۇرىستارىنا قاتىستى. كەۋدەسى وردەندەر مەن مەدالدارعا تولى كاپيتان س. زيمانوۆ سوعىستان كەيىنگى عىلىمي جۇمىسقا اسقان شابىتپەن ارالاستى. قازاقستاندا كەنجە قالعان زاڭ عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا, قۇقىق سالاسىنىڭ كادرلارىن دايىنداۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ, قازاقستان مەملەكەتتىگى مەن ۇلتتىق قۇقىق تاريحى تەورياسىن زەرتتەپ دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ونداعان عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارىن ءتاربيەلەپ شىعاردى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بيىگىنە كوتەرىلدى. قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىن باسقارىپ جۇرگەندە ءوزىنىڭ پرينتسيپشىلدىگى جانە عىلىمي كورەگەندىگى ارقاسىندا كوكپ-نىڭ يدەولوگيالىق ايىپتاۋلارىنان جاڭا فيلوسوفيالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقان جاس عالىمداردى سان رەت قورعاپ قالعانى دا ءبىر ەرلىك.
سوعىستىڭ وت-مايدانىندا ءجۇرىپ “التى مالتانى اس ەتىپ”, “تولارساقتان قان كەشە ءجۇرىپ”, ەلگە جەڭىمپاز رەتىندە ورالعان ولار سوعىستىڭ ەرلىك رۋحىن, ادام بويىنداعى بار قاسيەتكە سىن بولعان الاپات قيىنشىلىقتا ءوزىنىڭ ازاماتتىق ارىنا داق تۇسىرمەي, ءتىپتى دالىرەك ايتساق قازاق ۇلتى ۇلاندارىنىڭ ەرلىگى مەن مارتتىگى, جانكەشتىلىگى مەن توزىمدىلىگى تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن كەشەگى وتكەن باۋىرجان مومىش ۇلى مەن قاسىم امانجولوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ باستاعان جازۋشىلار مەن اقىنداردىڭ شىعارماشىلدىق ەرلىگىن, بۇگىنگى ورتامىزداعى قايىرىمدىلىق پەن ادىلدىكتىڭ, پاتريوتتىقتىڭ جىرشىسى ءھام كۇزەتشىسىندەي ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, مۇزافار الىمباەۆ, قالمۇقان يساباەۆ جانە باسقالاردى ايتۋ پارىز.
* * *
ء…يا, 1945 جىلدان بەرى كوپ وقيعا بولدى. بىرنەشە ۇرپاق اۋىستى. ەلىمىزدە ءتۇرلى كۇردەلى وقيعالار بولدى. الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى بەرىك ورىن تەپتى. كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن ءوز تۋىنىڭ استىنا توپتاستىرعان كوممۋنيستىك يدەولوگيا مۇراعاتقا كەتتى. سوعىستىڭ قورىتىندىسىندا قالىپتاسقان سوتسياليستىك لاگەر, الەم ساياسي دامۋىنىڭ باعىتىن انىقتاعان يالتا بەيبىتشىلىك شارتى, ۆارشاۆا شارتى ىدىرادى…
كەڭەس حالقىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىگى الەمدى تاڭقالدىرىپ, مويىنداتتى. وعان قازاقستاندىقتار مەن قازاقتار قوسقان قاسيەتتى دە قاھارماندىق ەرلىك ۇلەس – ەرلىكتى ءبىز ماقتان تۇتامىز. اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىگى مەن اسكەري داڭقى جاس ۇرپاقتى وتانىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە, ەلىن قورعاۋعا ءازىر بولۋ رۋحىن سىڭىرەدى. ولاردىڭ ەرلىگى الدىندا تاعزىم ەتىپ باس يۋ تىرىلەرگە قاجەت. ەر ەسىمى – ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالادى. ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلماق ەمەس. تاۋەلسىز قازاق ەلى ءوز بوزداقتارىن قاستەرلەپ, قاسيەتتەيدى!
ءناۋبات قاليەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى.
استانا.