تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتۇسى قانداي؟ كوك پە؟ قارا ما؟ اق پا؟ سارى ما؟ مۇمكىن قىزىل شىعار. كىم بىلەدى, ايتەۋىر وسى رەڭكتەردىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا تاۋەلسىزدىك كارتيناسىنىڭ قۇرامىندا بولارى داۋسىز. قازاق بالاسى ازات كۇننىڭ اسپانىن قانداي تۇسپەن سىرلاسا دا جاراسادى. جاپاندا اداسقان جالعىز جولاۋشىعا باعدارشام بولعان جەتىقاراقشى جۇلدىزىنداي شوعىرلى ەركىندىكتىڭ ەسىگى ەندى ماڭگىگە اشىق. مىنە, قوي باعىپ, قوتان ارالاپ جۇرگەن بالانىڭ قوشاقان قيالى شىندىقتىڭ شىنارىنا قوناقتاعالى ۇلت ونەرى شەكسىزدىككە جول تارتتى. تاۋبە دەيمىز! مۇنىڭ ءبارى قوڭىرتوبەل اڭگىمە عوي. ايتسە دە, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنە ءسىز بەن ءبىزدىڭ كوزىمىز جەتە قويا ما ەكەن؟ قاراپ كورەيىكشى.
تاريح – كونە كىتاپ, وقىعان سايىن كوڭىلىڭ ءبىر سۋىپ, ءبىر ىسيدى. ايتسە دە, تاڭىرگە تاۋبە ايتۋدان تارىلعان ەمەسپىز. تۇيە وركەشىن ىقتاپ وسكەن حالىقتىڭ توڭىرەگى ءتورت ت ۇلىككە تولىپ, تىرشىلىگى قۇلپىرىپ كەلەدى. بويىنداعى ار-نامىسىن اق مالتاداي ازىق ەتكەن الاشتىڭ ابىرويى كۇننەن كۇنگە ارتۋدا. جايلاۋ كوشىپ, قىستاۋ قونعان دانا حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى بەت-بەينەسى اجارلى, كوڭىلى بازارلى. قوناعىنا قۇشاعىن اشقان قازاق حالقىنىڭ جانۋاردى جاسقاماس جاناشىرلىعى مەن مەيىرىمى, ىرىس-قۇتتى ۇيىستىرار ىنتىماعى مەن كوپشىلدىگى, قاتۋلانعان كوڭىلدى جىبەك جەلدەي جىبىتەر ىقىلاس-پەيىلى جاتىر. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق بەلەسىندە تۇرىپ, وتكەن كۇندەردىڭ قيىندىعىن ويمەن شولىپ, كەلەشەكتىڭ تاڭى مەرەيلى بولۋىن ويلايىق. تاۋەلسىزدىك العان بۇگىنگى تاڭدا قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە سۋرەتشىلەرىمىزدىڭ ىزدەنىس شەڭبەرى ءتول تاريحىمىزدان باستاۋ الاتىنى انىق. ويتكەنى وتكەنى جوق ەل ىرگەتاسى جوق حالىق سەكىلدى.
جالپىلاي ايتقاندا, ۋاقىت ولشەمىنە سالساڭىز 30 جىلدىڭ ءبىر كىسىنىڭ عۇمىرىنا پارا-پار ەكەندىگىن بىلسەك تە ادامزات تاريحىمەن سالىستىرعاندا قىسقا ەكەنىن بايقايمىز. وتىز جىلدا تالاي سۋ اقتى, تالاي وزەن سارقىلدى, تالاي توعان تولىپ, تالاي پەيىل وزگەردى. دەگەنمەن دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق كەسكىندەمەسى تىڭ سەرپىلىس الدى. كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ كىسەنىنەن بوساپ شىققان ۇلت ونەرى قارىشتاپ دامي باستادى. ساناعا تازارىپ تۇسكەن كەشەگىنىڭ رۋحاني مايەگىمەن, ماتەريالدى قۇندىلىقتارىمەن العا قادام باسقان قىلقالام شەبەرلەرى كەنەپ بەتىنە تاۋەلسىزدىك بوياۋىن قۇيدى. بۇگىندە قازاق دالاسىندا تالانتتى ءھام تانىمال سۋرەتشىلەر جەتىپ ارتىلادى. ءبىز سولاردىڭ بىرەن-سارانىنا توقتالىپ كەتۋدى ءجون سانادىق.
ونەر جولىن تۇسىنۋگە جانە باعالاۋعا دەگەن ۇمتىلىس ءار كەزەڭدە بولسىن قىزىق بولىپ كەلەدى. نەگە دەسەڭىز, قانداي يدەيالار بولماسىن, سەزىمدەر مەن دۇنيەتانىمدىق پرينتسيپتەر ونەردىڭ كوركەم كەيىپكەرلەرىندە, اسىرەسە, داۋىرلەردىڭ باسىندا, مادەني كەزەڭدەردە ەرەكشە ورىن الاتىندىعىن تۇسىنۋگە دەگەن ۇمتىلىس جەڭىپ وتىراتىن سياقتى. سوندىقتان ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىن اتتاي وتىرىپ, وتكەن حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ كوركەم ونەرىنە نە اكەلگەنى, وعان ءبىزدىڭ قانداي ۇلەسىمىز بار ەكەندىگى تۋرالى ويلانۋدان جالىقپايمىز. وتكەن عاسىردا ءتۇرلى يننوۆاتسيالارمەن قاتار تاۋەلسىز مادەني فەنومەن رەتىندە ۇلتتىق كاسىبي ونەر قالىپتاسىپ, ومىردەن ءوز ورنىن تاپتى. بۇگىنگى قازاق بەينەلەۋ ونەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن وتكەنگە كوز جۇگىرتۋىمىز كەرەك, سەبەبى كەشە مەن بۇگىن ارقاشان بايلانىستى.
اۋەلدە قازاق بەينەلەۋ ونەرى ەتنوگرافياعا, ياكي كيىز ۇيگە, دالاعا, جايلاۋعا, تۇلپارعا, حالىق مەرەكەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەدى. ش.ساريەۆ پەن ا.سادىحانوۆ سياقتى سۋرەتشىلەر قازاقي كولوريت پەن پلاستيكا نەگىزىندە, جەكە قۇبىلىس ارقىلى تۇراقتى بولمىس ساناتتارىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. 1960-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1970-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى رەسمي سىننىڭ كوزقاراستارىنا قاراماستان, وزدەرىنىڭ بەينەسىن قازاقي رۋح پەن سەزىمتال كورىنىستە ساقتاپ قالدى. سول كەزەڭنىڭ سۋرەتشىلەرى ۇلتتىق ونەرگە جاقىنداتاتىن وسى ستيلدىك ەرەكشە بەينەلەۋ قۇرالدارىن باسا كورسەتە بىلگەندىكتەن, ءبىز ولاردىڭ ۇلتتىق بولمىستىڭ مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا, تەرەڭدەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورەمىز. بۇل قۇبىلىستى ۇلتتىق مۇرا, ءداستۇرلى ونەر نەگىزىندە پايدا بولعان ىشكى تۇيسىكتىڭ سەرپىلىسى دەپ اتاۋعا بولادى. كارتينالاردان ۇلتتىق سيپات كومپوزيتسيانىڭ مونۋمەنتالدىلىعىندا, ونىڭ بىرلىگىندە, بايسالدىلىعى مەن جيناقىلىعىندا, تۇستەردىڭ ەكسپرەسسيۆتىلىگى مەن ساندىلىگىندە كورسەتىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. وسىلاي ءبىز قازىرگى زامان وكىلدەرىنە كەرەك ەڭ ماڭىزدى فاكتوردى كورسەتكەنىن كورەمىز.
ازاتتىق تاڭى اتقالى قازاق ونەرىنىڭ دارابوز سۋرەتشىلەرى ءا.قاستەەۆ پەن ا.يسمايلوۆ شىعارماشىلىعى وسى ونەردىڭ كوركەمدىك پروتسەستەرىنە ىقپالىن تيگىزىپ, سودان كەيىن X.ناۋرىزباەۆ, م.كەنباەۆ, س.مامبەەۆ, ق.تەلجانوۆ, گ.يسمايلوۆا, س.ايتباەۆ, ت.توعىسباەۆ جانە باسقا دا كوپتەگەن سۋرەتشى قازاق كەسكىندەمەسىنە رۋحاني باسىمدىقتار اكەلدى. بۇل سۋرەتشىلەر شىعارماشىلىعىنان دالا كەڭدىگى, جاسامپاز قازاق رۋحىنىڭ اسقاقتىعى سەزىلىپ وتىرادى. قازاق ەركىندىگىنىڭ لەبى سول كەزەڭنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان قازاق ونەرىن دامىتۋداعى كۇشتىڭ بارىن سەزدىرتەدى. سول سەبەپتى ولار سالىپ كەتكەن سارا جولدى جالعاستىرۋشىلار ەڭبەگى مەن ىزدەنىستەرى ارقاشان ەركىندىك اڭقىپ تۇراتىن بولدى.
تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى قازاق كەسكىندەمە ونەرىندە ايتۋلى تۇلعالار قاتارى ايتارلىقتاي تولىعا باستادى. سولاردىڭ ىشىندە ۇلت تاۋەلسىزدىگىن رۋحانيات الەمىنە كوتەرىپ, كەڭ جول, جاڭا ءورىس اشۋشى جاڭا بۋىن كەسكىندەمەشىلەردى اتاپ ايتار بولساق: اعىمسالى دۇزەلحانوۆ, جۇماقىن قايرامباەۆ, باقىتحان مىرزاحمەتوۆ, دوسبول قاسىموۆ, قازاقباي اجىبەك ۇلى, ومىربەك جۇبانيازوۆ, داۋلەت ايماعامبەتوۆ, تالعات تىلەۋجان, جامحان ايدار, بولات قۇسايىنوۆ, جەڭىس كاكەن ۇلى, ت.ب.
ءداستۇرلى كەسكىندەمە سالاسىندا وزىندىك مانەرىمەن باعىتىن قالىپتاستىرعان سۋرەتشىلەر قاتارى سوناۋ تاريحىمىزداعى كوشپەلى ءداۋىر سالتى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسىنا ۇڭىلەدى. شىنايى تاريحي كەزەڭدەردى, تۇرمىستىق جاعدايدى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى.
اسىرەسە, شىعارماشىلىعىنا دوسپامبەت پەن اقتامبەردىنىڭ, دانا بۇقار جىراۋدىڭ رەاليستىك ءداستۇرلى ونەرىن نەگىز ەتكەن ب.مىرزاحمەتوۆ ارقاشان ۇلت تاريحىمەن, ەل تاعدىرىمەن رۋحاني بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. سۋرەتشى شىنايى ءومىردى, ەجەلدەن كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن, حالىقتىق فيلوسوفيانى سيپاتتاپ كورسەتۋدە وزىندىك قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قىلقالام شەبەرى ب.مىرزاحمەتوۆ جانرلىق كەسكىندەمەدە ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ, حالقىنا ايتۋلى تۋىندىلارىن تابىس ەتتى. ونىڭ تۇرمىستىق جانردا شەشىم تاپقان «كوش» (1999), «قانسوناردا» (2010), «بۇركىتشى» (2009), «ساسكەدە» (2001), «قاراحان كەسەنەسى» (2002), «ەجەلگى تاراز» (2002), «اققۋ داۋرەن» (1998) اتتى وزىندىك ىزدەنىستەرگە تولى قۇندى شىعارمالارى قازاق جەرىندەگى كوپتەگەن ونەرتانۋشى مەن ونەر زەرتتەۋشىلەرىن قىزىقتىرا ءتۇستى. سۋرەتشىنىڭ تۇرمىستىق جانرداعى «كوش» تۋىندىسى 1999 جىلى ورىندالعان. كومپوزيتسيا قازاق حالقىنىڭ وتكەن ءومىر-تىرشىلىگىن, بولمىس-تىنىسىن, ياعني كوشپەندى ءومىردى سۋرەتتەيدى. تاريحتان بەلگىلى قازاق حالقى كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانعا دەيىن كوشپەندىلىك كۇي كەشكەنى ءمالىم. ءبىر جەردەن ءبىر جەرگە كوشىپ بارىپ, قونىستانۋ سالتى دا وزىنشە ءبىر مەرەكە.
ونەر ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «كوش» (1999) كومپوزيتسيا جەلىسى تريپتيحتا شەشىلەدى: ءبىرىنشى كورىنىسىندە كوشتىڭ باس بولىگى ورنالاسسا, ەكىنشى بولىگىندە ورتا شەرۋى, ۇشىنشىسىندە كوشتىڭ سوڭعى توبى بەينەلەنەدى. كوشىپ بارا جاتقان ءبىر اۋىلدىڭ ارتىنىپ-تارتىنعان تۇيەلەرىنىڭ ۇستىندەگى كۇيمەلەر كوشتىڭ ءسانىن تىپتەن ارلەندىرە تۇسەدى. كەنەپتەن بويجەتكەندەر مەن بوزبالالاردىڭ جىر-اۋەندەرى مىڭ ءتۇرلى تۇسكە قۇبىلىپ, قۇلاققا ەستىلىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. كوشپەندىلەر تۇرمىس تىرشىلىگىنىڭ اجىراماس بولىگى, مال شارۋاشىلىعى, ياعني ءتورت ت ۇلىك. اۆتور وقيعا جەلىسىندە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ وزىندىك ءرولىن بارىنشا سۋرەتتەي تۇسەدى. اسىرەسە, كوش شەرۋىندەگى الدىڭعى پلانداعى جەگىلگەن وگىز اربالار مەن سايگ ۇلىكتەردىڭ ەكپىندى جۇرىستەرى كورگەن جاندى بىردەن وزىنە باۋرايدى. جەتى قازىنانىڭ ءبىرى – اۋىل يتتەرى دە كوشپەن بىرگە اسىر سالا ەرىپ بارادى. ولاردىڭ ءاربىر قيمىل قوزعالىسىن سۋرەتشى وتە ىجداعاتتىقپەن بەرەدى.
بولات قۇسايىنوۆتىڭ «اڭىز» دەپ اتالاتىن تاريحي جانرداعى تۋىندىسى دا سوناۋ تاريحي جاڭعىرىقتى, عاسىرلار قويناۋىنداعى شەجىرەلەردەن سىر شەرتەدى. كومپوزيتسياداعى بارلىق ديناميكالىق قوزعالىستار ورتا بولىكتەگى قاريانىڭ قوبىز ۇنىنە تەربەلگەندەي. كەنەپتەگى كەيىپكەرلەر سۇلباسىنان بولەك مەشىت فورماسىنداعى كەسەنەلەردەن مۇسىلماندىق تۇركىلىك سارىننىڭ كەلبەتى انىق بايقالادى. شىعارما قۇرىلىمى ورتالىق بولىككە نەگىزدەلىپ, ارتقى فون ب ۇلىڭعىرلانا بەرىلگەن. سول ب ۇلىڭعىرلىق ارقىلى سۋرەتشى اڭىز تاقىرىبىن تاريحي جانە ۇلتتىق قۇندىلىققا تولى مۇرا ەكەندىگىنە ەكپىن بەرەدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى كەسكىندەمە سالاسىندا جانرلىق شەكارالاردىڭ جويىلۋى سۋرەتشىلەر شىعارماشىلىعىندا كورىنىس تاۋىپ جاتتى. ب.مىرزاحمەتوۆ ىزدەنىستەرىندە «ەجەلگى تاراز», «قاراحان كەسەنەسى» اتتى تاريحي كورىنىسكە يە تۇرمىستىق جانرداعى تۋىندىلارى, وتكەن عاسىرلاردان قالعان ەسكەرتكىش مۇرالارىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. سۋرەتشى تاراز قالاسىن بەينەلەۋدە كەنەپتەگى ساۋلەتتىك قۇرىلىستىڭ مونۋمەنتتىگىن بارىنشا ارتتىرا وتىرىپ, ونىڭ قانشاما عاسىرلار تارازىسىنان وتكەن كونە تاريح شەجىرەسى ەكەنىن دالدىكپەن شەشەدى. كومپوزيتسيادا ارتقى پلاندا بەرىلگەن ساۋلەتتىك قۇرىلىستىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. ساتىلى بولىك-بولىكتەردەن قۇرالعان عيماراتتا ءار كەزەڭنىڭ ەلەمەنتتەرى انىق بايقالادى.
«كوشپەندىلەر» شىعارماسى 1998 جىلى ورىندالعان. كەنەپتەگى وقيعا جەلىسى كوشىپ كەلە جاتقان قاۋىمنىڭ ءبىر جەرگە كىدىرىپ, دامىلداعان كورىنىسىنەن باستاۋ الادى. جەرۇيىقتى ىزدەگەن اتا-بابالار كوشى مە, جوق الدە اۋمالى توكپەلى كەزەڭدەگى تىنىشتىقتى اڭساعان حالىق كوشى مە, الدە سالتانات قۇرىپ, كەلىن الىپ كەلە جاتقان ەل بەينەسى مە؟ ول جاعىن اۆتور كورەرمەن نازارىنا قالدىرادى. كوشتەگى كۇيمەلەردىڭ فورمالارىندا شىعىستىق سارىن باسىمىراق. سۋرەتشى مۇنداي ءپىشىندى بەرۋىندە وزىندىك سىر ساقتاعانداي. سوناۋ ەرتە زامانداعى ساقتار مادەنيەتى مەن قول ونەرىن دارىپتەي تۇسكەن سياقتى. بوياۋلاردىڭ جاعىس مانەرىنەن كوشى-قوننىڭ تۇراقتى ەمەس ەكەنىن, كوش سالتاناتى ءوز جالعاستىعىن تاباتىنىن كورەمىز.
كارتيناعا زەر سالا قاراساڭىز, ارتقى پلاندا ب ۇلىڭعىر ساعىم ءتارىزدى تۇركىستان قالاسىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ سۇلباسى كورىنەدى. اۆتور مۇندا كورەرمەنگە ۇلكەن فيلوسوفيالىق وي تاستايدى. سان عاسىرلىق تاريحى تەرەڭدە جاتقان, ءتۇبى تۇرىك حالىقتاردىڭ مەكەنىنە اينالىپ, كەيىننەن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان بۇل قالانى سۋرەتشى اتاجۇرت تاقىرىبىن اشۋداعى ماڭىزدى ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. كوش كەرۋەنىنىڭ جاي كوش ەمەس, اتا-جۇرتقا قونىس اۋدارعان بابالار شەرۋى ەكەنىن اڭعارتقانداي.
كەسكىندەمەشى حالقىمىزدىڭ اسىل مۇرالارىن كوكسەۋ, اڭساۋ سەزىمى ارقىلى ۇلتتىق باستاۋلارىمىزعا قايتا ورالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, كەلەسى تۋىندىلار جيىنتىعىن جازدى. اتاپ ايتساق, «ايلى ءتۇن» (1997), «وتاۋ» (1998), «تىگىنشىلەر» (1998), «كەلىن» (2003), «باتا» (2005) سياقتى شىعارمالار كورەرمەنىنە وي سالار توپتاما. بۇل ەڭبەكتەرىندە ەتنوگرافيزم مەن دەكوراتيۆيزم باعىتىن ۇستانعان. كەنەپتەگى ۇلتتىق كيىمدەگى كەيىپكەرلەر مەن ءداستۇرلى تۇرمىس-سالت كورىنىستەرىن ءجيى پايدالانا وتىرىپ, ليريكالىق, پوەتيكالىق كوڭىل كۇيدى جەتكىزۋگە ۇمتىلادى.
قورىتا كەلگەنىمىزدە, ءبىز توقتالعان سۋرەتشىلەر ءبىز ايتپاعان قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. الداعى ۋاقىتتا دا ولاردىڭ شىعارشامىلىعىن سارالاي تۇسەتىنىمىز انىق. مىسالعا العان كارتينالار تاۋەلسىز ويدىڭ جەمىسى. تاستاي قاراڭعىدا تاۋ باسىندا تۇتانعان جالىنداي كوزگە وتتاي باسىلاتىن ەركىندىكتىڭ بوياۋى. كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىنە كەۋدەسىن توسىپ, كەڭپەيىلدىگى مەن كەڭشىلىگىن ازىق ەتكەن اكەڭدەي قامقور ازاتتىقتىڭ رەڭكى. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اسپانىندا تۋعان ايشىقتى كەسكىندەمەلەر ۇلت جادىگەرى رەتىندە باعالى ءھام قاستەرلى.