ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ: ءتارتىپتى ەل تابىستى بولادى

– ەرلان زامانبەك ۇلى, بابالار اڭسا­­عان ازاتتىقتىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ, ەلگە قالت­قىسىز قىزمەت ەتكەن بۋىن­نىڭ وكىلى رەتىن­دە كەشەگى مەن بۇگىن­گىنىڭ ايىر­ما­شى­ل­ىعىن سالىستىرا قارا­عاندا, ەڭ الدى­­مەن قانداي جەتىستىگىمىزدى ءسوز ەتەر ەدىڭىز؟

– ءيا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇيەسى دە ايتار­لىق­تاي قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە ۇشىرا­دى. بىردەن ايتۋ كەرەك, بۇل وزگەرىستەر ەل­­با­­سى­­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­تا­ما­­سى­­مەن قولعا الىنعان ەدى. ەڭ الدىمەن, 90-جىل­داردىڭ اياعىندا ءىىم-ءنىڭ ءورت قاۋىپ­سىز­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىستىق-قۇقىق­­تىق ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ, كري­­مي­­نا­ليستيكالىق ساراپتامالاردى جۇر­گىزۋ, ەكو­نو­ميكالىق قىلمىستارعا قار­سى كۇرەس, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى, حا­لىق­تى قۇ­جات­تاندىرۋ جانە تىركەۋ سياق­تى مىن­دەتتەرى باس­قا مەملەكەتتىك ور­گان­دار­دىڭ قارا­ما­عى­نا بەرىلدى. بۇل سول كەز­دەگى ەڭ دۇرىس شە­شىم بولدى. ويتكەنى تا­ۋەل­سىز­دىككە ەندى قول جەتكىزگەن جاس مەم­لە­كەتتە قوعامدىق ءتار­تىپ­تى كۇشەيتۋ, قىل­مىس­پەن, ۇيىمداسقان ترانس­شە­كارالىق قىل­مىس­پەن كۇرەس باستى ورىنعا شىقتى. قاناتىن كەڭگە جايىپ ۇل­گەر­گەن قىلمىس الەمىنىڭ تۇبىرىنە بالتا شابۋ وڭايعا سوقپادى. پوليتسيانىڭ ەڭ باس­تى مىندەتى – ەل ىشىندەگى ءتارتىپتى نى­عايتۋ بو­لىپ ايقىندالدى. ءبىز وسى مىن­دەتتى ابىروي­مەن ورىندادىق. ەلدەگى بەتى­مەن كەتكەن قىل­مىس جۇگەندەلگەننەن كەيىن, قوعامدىق ءتار­تىپ نىعايىپ, بەيبىت ءومىردىڭ بەرەكەسى كىرە باستادى. حالىق كاسىپكەرلىكپەن, ساۋدا-سات­تىق­پەن, باسقا دا شارۋاشىلىق تۇر­لەرى­مەن ەمىن-ەركىن اينالىستى. داڭقتى باتىرى­مىز باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ء«تارتىپ­سىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بول­ماي­دى» دەگەن ءسوزى بار ەمەس پە. ءبىز ىشكى ءتار­تىپ­تى نىعايتۋ ارقىلى ەل بولدىق, ءتارتىپ بىزگە تۇراق­تىلىقتى سىيلادى. ال تۇراق­تى­لىق تابىسىمىز بەن بەرەكەمىزدى ەسەلەدى.

ارينە, باستاپقىداعى بار وزگەرىس وسى­مەن شەكتەلىپ قالعان جوق. ىشكى ىستەر ور­­گان­­­دارى بۇدان سوڭ كولىك قۇرالدارىن مەم­­­لە­­كەت­تىك تەحنيكالىق بايقاۋدان وت­كىزۋ جانە ونى باقىلاۋ, كۇزەت قىزمەتى (اسا ماڭىزدى سترا­­تەگيالىق وبەكتى­لەر­دى كۇ­­زەتۋدى قوس­پا­­عان­دا) سياقتى وزىنە ءتان ەمەس فۋنك­تسيا­­لار­دان بوساتىل­دى. سونى­مەن بىرگە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ورگان­دارى­نىڭ قارا­ماعىنا مەدي­تسي­­نالىق ايىقتىر­عىشتار, ال ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە – كا­مەلەتكە تول­ماعانداردى ۋاقىتشا وق­شاۋلاۋ, بەيىم­دەۋ جانە وڭالتۋ ور­تا­لىق­تارى بەرىلدى. بۇل وزگە­رىستەر دە ۋاقىتى­مەن ءارى دەر كەزىندە جاسالعاندىقتان, ءوز جەمىسىن كورسەتتى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ەرەكشە كوبەيىپ كەتكەن نەشە ءتۇرلى قىل­­مىستار بىرتىندەپ اۋىزدىقتالعاننان كە­يىن, كەلەسى كەزەكتە زاڭنامالىق تۇرعىدان جە­تىل­­دىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قىل­مىس­تىق پروتسەستى وڭايلاتۋدى, تەرگەۋگە دە­يىن­گى تەكسەرۋدى قىسقارتۋدى كوزدەيتىن قىل­مىس­تىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا مودەلى ەن­گىزىلدى. ەگەر بۇرىن قىلمىستار ءوتى­نىش بو­يىن­شا تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋ­دەن كەيىن عانا جانە قىلمىستىق ءىس قوزعال­عان­نان كە­يىن عانا رەسمي تىركەلسە, قازىر ارىز­دار مەن حابارلامالار سدتبت-عا قىل­مىس رەتىندە تىركەلەدى, ال تىركەۋدىڭ ءوزى سوتق­ا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ باستالۋى بولىپ تابىلادى.

2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇر­گىزۋ كودەكستەرى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­ل­ىق تۋرالى كودەكس كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭ­داردى ازىرلەۋگە ءىىم بەلسەندى قاتىستى. جالپى, ءىىم جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى زاڭ جوباسىن جاساۋ جۇمىستارىنىڭ بەل ورتاسىندا بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى جىلدار ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, قىلمىسقا قارسى كۇرەس, كوشى-قون, ۇلتتىق ۇلان, ازاماتتىق قورعاۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەرى بويىنشا 20-دان استام زاڭ ازىرلەنگەن ەكەن. ءبىز قۇقىق, زاڭناما سالا­سىندا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەرمەن تە­ڭەسە باستادىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىل­دىق بەلەسىنە كوز سالعاندا, كەشەگى جا­بايى قىلمىسپەن كۇ­رەستەن بۇگىنگى وزىق قۇ­قىق­تىق سانا دەڭ­گەيى ارالىعىنداعى جەتىس­تىك­تەرىمىز ويعا ورا­لادى. ءبىزدىڭ باسىمىزدان وتكەن كۇردەلى كەزەڭدەر مىقتى ماماندار, تاباندى دا, ەرىك-جىگەرى مول قىز­مەتكەرلەر دايارلاۋعا مۇم­كىندىك بەردى. وسى جىلدار ىشىندە قازاق­ستاندىق پوليتسيانىڭ وزىندىك بىرەگەي مەك­تەبى قالىپتاستى دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. جالپى, زاڭنامالىق جۇمىستار تۋرالى ايتقاندا, «قر ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزىن قالاعان گەنەرال-پولكوۆنيك ق. سۇلەيمەنوۆ, ميليتسيا گەنەرال-مايورى م. قالماتاەۆ, ب. مۇحامەتجانوۆ, ۆ. شۋموۆتى اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگى, تاباندىلىعى مەن توزىمدىلىگى, بيىك شىعارماشىلىق ورەسى ەلدەگى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ نىعايۋىنا جول سالدى.

– ىشكى ىستەر سالاسىن سوڭعى تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋگە قالاي كوڭىل ءبولىندى؟ بۇل باعىتتا ءبىراز قيىندىق تۋىنداعان شىعار؟

– جاڭا تەحنولوگيالارسىز قاي سالا دا العا باسپايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بۇ­عان جەتە كوڭىل ءبولىندى. زامان تالابىنا ساي بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن قولدانۋ كەڭ ءورىس الدى. اسىرەسە, قوعامدىق ءتارتىپتى ساق­تاۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­­ما­سىز ەتۋ سالاسىندا بەينەباقىلاۋ جۇيەسى بەل­­سەندى تۇردە ەنگىزىلدى. بۇل باعىت­تا­عى جۇ­مىس­تار ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. بەي­نەبا­قىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ العاش­قى ۋا­قىت­­­تان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ قول­­­داۋى­مەن جۇزەگە اسىرىلا باس­تادى. قالا كوشەلەرىندە تاۋلىك بويى قىزمەت اتقاراتىن پوليتسيانىڭ كەشەن­دى كۇشتەرىن باسقارۋ ءۇشىن بارلىق وبلىس ور­تا­لىقتارىندا جەدەل باسقارۋ ورتالىق­تارى (جبو) قۇرىلدى. ءىىم كريمينوگەندىك جاعدايى قيىن بىرنەشە مونوقالادا جانە 8 شاعىن قالادا جبو سالۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭاوزەن, رۋدنىي, ششۋچينسك, سەمەي جانە حروم­تاۋدا, قۇلسارىدا جەدەل باسقارۋ ورتالىق­تارى ىسكە قوسىلدى.

وڭىرلەردە «قاۋىپسىز اۋلا» جوباسى تابىس­تى ىسكە اسىرىلدى. وسى جوبا اياسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى ونجىلدىق­تارىن­دا تۇرعىن ءۇي اۋلالارىن قامتيتىن 20 مىڭعا جۋىق بەينەباقىلاۋ كامەراسى پاي­دالانىلعان ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەس­پۋب­ليكا اۋماعىندا 625 مىڭ بەينەكامە­را جۇمىس ىستەيدى. جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا 100 مىڭعا جۋىق بەينەكامەرا قوسىلعان.

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2019 جىلعى 2 قىركۇيەك­تەگى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاق­ستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا قازاقستاندىق پوليتسيانىڭ الدىندا تۇرعان كەشەندى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. وسى باعىتتا دا كولەمدى جۇمىستار قولعا الىندى. بۇ­گىن­دە قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەل ازاماتتارىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قۇر­مەتتەۋ ءۇشىن قازاقستان اۋماعىن UCI-گە شىعاتىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن بارىنشا كەڭ كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ءۇشىن 100 تۇرعىنعا 15 بەينەباقىلاۋ كامەراسىنان كەلەتىن حالىقارالىق تاجىريبە (اقش, قىتاي) زەرتتەلىپ, نەگىزگە الىندى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, الەمدىك تاجى­ريبە نەگىزىندە بەينەباقىلاۋ كامەرا­لارى جەلىسىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇ­مىس­تار جۇرگىزۋدە. وبلىستاردىڭ, رەس­پۋبلي­كالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانا­نىڭ اكىمدىكتەرىمەن بەينەبا­قى­لاۋ جۇيەلەرىن كەڭەيتۋ جانە بىرىكتىرۋ بويىنشا جول كارتالارى بەكىتىلدى.

جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەر­لەرىن دە بەينەتىركەۋىشتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسى­رىلىپ كەلەدى. بۇگىندە پاترۋلدىك پو­لي­تسيانىڭ ساپتىق بولىنىستەرىندە 10,5 مىڭ بىرلىك بەينەتىركەگىش بار. وسى بەي­نە­­تىركە­گىشتەردىڭ كومەگىمەن 378 مىڭ اكىم­شى­لىك جانە 2,1 مىڭ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­­­شى­لىق تىركەلىپ, بەينەجازبالار كۇدىك­تىلەر­دىڭ كىنالىلىگىن دالەلدەۋ بازاسى رەتىندە پاي­دا­لانىلعان. قوعامدىق ءتارتىپ­تى ساقتاۋ سالا­سىن­داعى ءدال قازىرگى ۋاقىت­تاعى جوسپار­لا­نىپ وتىرعان جاڭا تەحنولو­گيا­لاردىڭ ءبىرى, بۇل – ىشكى ىستەر بولىمىندە ەسەپتە تۇرعان ادامداردى باقىلاۋ ماق­ساتىندا ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى ەنگىزۋ. بىلەزىك جەكەلەگەن ساناتتاعى ادامدارعا  قاتىستى قولدانىلاتىن بولادى.

بۇرىن پوليتسەيلەر سوتتالعانداردى باقىلاۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تۇراق­تى تۇردە ارالاپ شىعاتىن ەدى. ەندى بۇل مونيتورينگ جۇيەسىمەن قولدانىستاعى كومپيۋتەرلەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇل ءبىر پوليتسيا قىزمەتكەرىنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا بىرنەشە سوتتالعاندى ءبىر ۋاقىتتا تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, سالاداعى سوڭعى جاڭا تەحنولوگيالاردى ايتا بەرسەك, ىشكى ىستەر سالاسى­نىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مەن تەك قانا قوعام­دىق قاۋىپسىزدىكتى جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى تەحنولو­گيالارعا عانا توقتالدىم.

– زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتپاي-اق, قوعامدىق سانانى كوتەرۋ ارقىلى زاڭ بۇزۋشىلىقتى ازايتۋعا بولا ما, ول ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟

– زاڭ دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جالپاق تىلمەن ايتقاندا ادامدى ىزگىلىككە شاقىراتىن ءتارتىپتىڭ ەكىنشى اتاۋى. ءسىز ايتىپ وتىرعان قوعامدىق سانانى كوتەرۋ ءۇشىن زاڭ, ءتارتىپ, تاربيە كەرەك. سوندا عانا قوعامدىق سانا كوتەرىلەدى. ەسىڭىزدە بولسا, بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن «ۇساق قۇقىقبۇزۋشىلىقتارعا نولدىك توزىمدىلىك» دەگەن قاعيدا ەنگىزىلدى. بۇل قاعيدا العاش رەت «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋدا اي­تىلدى. باستاپقىدا وسى قاعيدانى سى­ناپ-مىنەگەندەر كوپ بولدى. قوعامدىق ورىن­دا قوقىس تاستاعاندار, كەز كەلگەن جەردە تەمەكى شەككەندەر ايىپپۇل تو­لەپ جازاعا تارتىلعاندا مۇنى شامادان تىس قاتالدىق دەپ قوعامدىق پىكىردى ورشىتۋ­گە دە تىرىسقاندار تابىلدى. قازىر قا­را­­ساڭىز, وسى قاعيدا, زاڭنىڭ ناتي­جە­سىن­دە حالىق ۇساق بۇزاقىلىققا نەمقۇ­راي­لى قاراماۋدى ۇيرەندى. كەشكى وننان كەيىن بىرەۋ جۇرتتىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ جاتسا, دەرەۋ پوليتسياعا حابارلايدى. بىرەۋ قوعامدىق ورىنعا, كوشەگە قوقىس تاستاپ كەتسە دە, كورگەن ادام الگى ءتارتىپ بۇزۋشىنى بىردەن جونگە شاقى­رادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي ۇساق بۇزاقىلىق جاسايتىنداردىڭ سانى ازايدى. بۇرىن ءبىز مۇنى ءتىپتى ءتارتىپ بۇزۋشىلىق, بۇزاقىلىق ساناعانىمىز جوق قوي. ال قازىر, جاعداي مۇلدەم باسقاشا. حالىق كوشەدە قوقىس تاستامايتىن بولدى, قوعام­دىق ورىنداردى داۋىس كوتەرىپ, بىلاپىت سوزدەر ايتپايدى. تەمەكىنى ارنايى بەلگى­لەن­گەن ورىنداردا شەگەدى, كەز كەلگەن جەر­گە قوقىس تاستامايدى. حالىق بۇلاي جاساۋ­عا وزدەرى ۇيالاتىن دارەجەگە جەتتى. زاڭ, ءتارتىپ, تالاپ دەگەن ادامدى جازالايتىن, ار-نامىسىن, ابىرويىن تومەندەتەتىن نارسە ەمەس, كەرىسىنشە ادامنىڭ ادامدىق بول­مىسىن كوتەرەتىن, قادىر-قاسيەتىن ارت­تى­راتىن, پاراسات-پايىمىن وسىرەتىن دۇنيە­لەر. ءبىزدى ادام قىلعان ەڭ الدىمەن وتبا­سىنداعى ءتارتىپ پەن تىيىم, وتباسى­لىق قۇندىلىقتار مەن قاعيدالار ەمەس پە. سوندىقتان زاڭ دا, ءتارتىپ تە, تالاپ تا, قوعامد­ىق سانانى كوتەرۋگە قىزمەت ەتەتىن تاربيە قۇرالى دەپ ساناعان دۇرىس. زاڭ بار جەردە جاقسى ءومىر بار, ءتارتىپ بار, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق بار دەپ ۇعۋىمىز كەرەك.

– ىشكى ىستەر سالاسىنا جاڭادان كەلىپ جاتقان قىزمەتكەرلەردىڭ تاربيەسى مەن تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا نەگە ءمان بەرىپ, نەدەن قاشۋىمىز كەرەك؟

– ءبىز قۇقىق قورعاۋ ماماندارىن پات­ريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماسەلەسىنە قا­شاندا باسا نازار اۋدارامىز. بۇل باعىتتا تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەر, ارداگەرلەر, ءوزىنىڭ وزىق عىلىمي پەداگوگيكالىق تۇر­عى­­دان وسى سالانى وركەندەتۋگە ۇمتىل­عان ازا­ماتتاردان قۇرىلعان ارنايى تالىم­­گەرلىك ينس­تيتۋت قىزمەتىنىڭ نەگىزى قالان­دى. بۇل باس­تاما ىشكى ىستەر ورگاندارى قىز­­مەتكەرلەرىن كاسى­بي بىلىكتىلىك پەن ادام­گەر­­شىل­ىككە باۋلىپ قانا قويماي ولار­دىڭ مەم­لە­كەتشىلدىك, پاتريوتتىق سەزىم­دەرىن قا­لىپ­تاس­تىرۋعا دا ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىم مول. كادر دايارلاۋ ءىسى مۇ­قيات­تى­لىق­­تى قاجەت ەتەدى. كەز كەلگەن قىزمەت­كەر­دى جۇ­­مىس­قا الاردا ونىڭ شىققان جەرى­­نە, وتبا­­سى­­لىق جاعدايىنا جانە ءوز ورتا­سىن­داعى تار­بيەسىنە اسا ءمان بەرگەن ءجون. ەل تى­­نىش­­­تىعىن ساقتاۋدا الدىڭعى شەپتە تۇر­عان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ەڭ قا­جەت­تى قاسيەت – ءتارتىپ پەن پاتريوتتىق تار­­بيە. سەبەبى كۇندەلىكتى زاڭدى بەلدەن باس­­­قان­­دارمەن, ءتىپتى ناعىز قانىپەزەر قىل­­مىس­­كەر­­لەرمەن دە بەتپە-بەت كەزدەسىپ, جونگە سا­لا­تىن پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ دۇنيە­­تا­نىمى مەن رۋحاني بايلىعى ۇستەم بولۋى قاجەت.

جاس قىزمەتكەرلەردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدە ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ىشكى ىستەر ورگاندارى ارداگەرلەرىنىڭ باس­تى مىندەتتەرى اعا بۋىننىڭ جاستاردى تار­بيە­لەۋدە جانە قالىپتاستىرۋدا ساباق­تاس­تىعى, ءوز ءومىرىن قىلمىسپەن كۇرەسۋگە ارناعان جاس قىزمەتكەرلەردى قۇقىق­تىق ءتارتىپتى بەكىتۋگە, پاتريوتتىققا, ينتەر­نا­تسيوناليستىككە, ادامگەرشىلىككە جانە كاسىبي شەبەرلىككە تاربيەلەۋدىڭ ماڭى­زى زور. وتكەن ءومىر ءىزسىز جويىلىپ كەتپ­ەيدى, ول تاريحي ماڭىزى تەرەڭ مىڭدا­عان ماتەريالدىق-رۋحاني مادەنيەت ەسكەرت­كىش­تەرىنە اينالىپ, بولاشاقتان بولا­شاققا جالعاسىپ جاتادى. ارينە, بۇل قۇن­دى­لىقتار مۇراجايدا ساقتالىپ, ناسيحاتتا­لادى. بۇگىنگى تاڭدا ىشكى ىستەر مينيستر­لىگىنە قاراستى مەكەمەلەردە 45 مۇراجاي مەن 32 جاۋىنگەرلىك داڭق بولمەسى قىزمەت ەتەدى. وتان قورعاۋشىلار كۇنى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى قىزمەت­تىك مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە باتىلدىق پەن قايسارلىق كورسەتكەندەرى ءۇشىن بىرقاتار پوليتسيا قىزمەتكەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالاردى تاپسىردى. وكىنىشكە قاراي, ايبىنى اسقاقتاپ, ەرلىكتەرى ەلەنگەن جىگىت­تەردىڭ كەيبىرى ارامىزدا جوق. ەلىمىز تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتان بەرى قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋدا 800-دەن استام پوليتسيا قىزمەتكەرى قازا تاپتى, 3 مىڭى جاراقاتتاندى. ەرلىكپەن قازا بولعان وسى قىزمەتكەرلەردىڭ قۇرمەتىنە وراي مەموريالدىق تاقتا, ەسكەرتكىش اشىپ, ەسىم­دەرىن كوشەلەرگە بەرۋ ۇدەرىستەرى ەش­قاشان قالتارىستا قالعان ەمەس. سەبەبى قىلمىسكەرلەردىڭ قولدارىنان قازا تاپقان بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ارىپتەستەرى ماڭگىلىك ەستە ساقتايدى.

بىزگە ءمالىم شىعىس دانالىعى «تار­بيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – اقىماققا قانجار ۇس­تات­قانمەن تەڭ» دەمەۋشى مە ەدى؟! بۇل ماقال­دى بۇگىنگى ناقتى جاعدايمەن سا­لىس­­تىرا وتىرىپ ايتار بولساق, قۇقىق قور­عاۋشىعا شەن بەرىپ, قارۋ ۇستاتار­دان بۇرىن ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تاربيە­لەپ الۋدان باستاعان ءلازىم. قۇقىق قورعاۋشى­نىڭ جۇرەگىنە بيىك سانا, وزىق پاراسات, تازا نيەت ۇيالاتپايىنشا, وعان كاسىبي ءبىلىمنىڭ دە قاجەتى شامالى. بۇل كەزدە كەرىسىنشە قۇقىق قورعاۋشىدان ازاماتتاردى قورعاۋعا تۋرا كەلەتىن فاكتىلەرگە ۇشىراسامىز. الدىمەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىن تاڭداعان جاس ماماندىق يەلەرىنىڭ كوزقاراستارىن ءتۇبىرلى زەردەلەپ المايىن­شا, ولاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمىن ءسىڭىرىپ, ەلىن, جەرىن سىيلاۋعا تار­بيە­­لە­مەيىن­شە, ساپالى مامان تۋرالى اڭگى­مە قوز­عاۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان دا «قازىرگى قۇقىق ساق­شىسىنىڭ رۋحاني بەي­نەسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. قاي مامان­دىق بولسىن, ءوز ءىسىڭنىڭ اس­قان شەبەرى بولۋعا تىرىسقان دۇرىس. ال ءبىلى­مى بار, پاتريوتتىق سەزىمى جەتەرلىك, ىسكەر, ماق­سات­شىل, ەرىك-جىگەرى مىعىم بولۋ – بۇل ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە قويى­لا­تىن باستى تالاپ. ءبىز وسىعان باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك.

– قازىر ۋاقىت تالابىنا سايكەس ىشكى ىستەر سالاسىنداعى رەفورمانىڭ جاڭا كەزەڭى ءجۇرىپ جاتىر. جالپى, بۇل رەفورمادان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟

– ەلباسىمىز ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسى­نىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالعاندا «بىزگە جاڭا فورماتسيانىڭ پوليتسەيلەرى قاجەت. ول ءۇشىن كادرلاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ جانە ىلگەرى­لەتۋ جۇيەسى قايتادان قاراستى­رىلا­تىن بولادى. ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋ ءىسى ايتارلىقتاي وزگەرەدى. مامانداردى دايارلاۋ ساپاسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زاماناۋي پوليتسيا اكادەميالارىن قالىپتاستىرعان ءجون» دەپ اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان جول كارتاسىندا كادرلاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ, ۆەدومستۆولىق ءبىلىم سالاسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى.

رەفورمالار باستالعالى ءبىز شتات سانىن وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە بيۋدجەت قارجىسىن 16 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇنەم­­دەۋگە قول جەتكىزدىك. وسى قارجى تۇ­گەلگە دەرلىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك­اقى­سىن كوتەرۋ­گە, الەۋمەتتىك قولداۋ جۇمىس­تارى­نا باعىتتالىپ وتىر. ناقتى سان­دار­­عا توقتالا كەتسەم, پاترۋلدىك پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى 65 پايىز­ع­ا, جەدەل تەرگەۋ قىزمەتى بولىنىستەرى 55, ۋچاس­­كە­لىك ينسپەكتورلار (كامەلەتكە تولما­عان­دار ءىسى جونىندەگى ينسپەكتورلار) مەن وقىتۋ­شىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 25 پايىزعا كوتەرىلدى. قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەن پوليتسيانىڭ وزگە قىزمەت­تەرىنىڭ جالاقىسى 20 پايىزعا ارتتى. ماسەلەن, پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتىنە ەندى كىرىسكەندەر 146 مىڭ تەڭ­گە ەڭبەكاقى الاتىن بولادى. بۇرىن ولاردىڭ جالاقىسى 103 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن.

پوليتسەيلەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. وسى رەتتە تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ ءۇشىن وتەماقى الاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. بۇگىنگە دەيىن مۇنداي قۇقىقتى جەدەل-تەرگەۋ بولىنىستەرىنىڭ 6 452 قىزمەتكەرى يەلەنگەن ەدى. ەندى بۇل تىزىمگە كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى جونىندەگى ۋچاسكەلىك ينسپەك­تورلار, پاترۋلدىك پوليتسيا قىز­مەت­كەرلەرى مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرى ەنگى­زىلەدى. بۇعان قوسىمشا 8 ملرد تەڭگە­دەن استام قارجى قاجەت. ۇكىمەتتىڭ ءتيىس­تى قاۋلىسى شىققاننان كەيىن بۇل ماسە­لە دە شەشىمىن تابادى. پوليتسيا قىزمەت­كەر­لەرىنە قاراستىرىلاتىن وسىنداي الەۋمەت­تىك قولداۋ جانە ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ – اينالىپ كەلگەندە پوليتسيانىڭ قوعام­داعى بەدەلىن نىعايتۋعا, قۇرمەتتى ماماندىققا اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر سالاسىن رە­فور­مالاۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى پوليتسيا جۇ­مىسى­نا سەرۆيستىك تاسىلدەردى ەنگىزۋ ارقىلى قوعام­دىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ ءتيىم­دى تەتىگىن قۇرۋ بويىن­شا جۇمىس جۇرگىزىلۋ­دە. باستى ءرولدى ۋچاس­كەلىك ينسپەكتورلار ات­قارادى. قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار جاساۋعا, سونداي-اق اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعداي­لار­دى جويۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزۋ بو­­يىنشا ونىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جولى­­مەن ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرى­نىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاڭنا­مالىق تۇزەتۋلەر قابىلداندى. بۇدان باسقا, ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنىڭ كومەك­شىسى مارتەبەسى زاڭنامالىق تۇردە بەكى­تىلدى, بۇل پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك جۇمى­سى قاعي­داتىن ىسكە اسىرۋدا ۋچاسكەلىك ينسپەك­تور­لار قىزمەتىنىڭ تولىققاندى ينستيتۋتىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

بيىل لاۋازىمداردى ىشكى قايتا ءبولۋ ەسەبى­نەن قوسىمشا 277 بىرلىك ۋچاسكەلىك پو­لي­­تسيا ينسپەكتورلارى جانە 130 بىرلىك ولار­دىڭ كومەكشىلەرى ەنگىزىلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى ۋچاس­كەلىك ينسپەكتورلاردىڭ حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا نىساندارى مەن ادىستەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. بەس مىڭنان استام ۋپي, پيك (ميب) ءۇي يەلەرى (تۇرعىندار) چاتتارىندا جانە وزگە دە الەۋمەتتىك جەلىلەر توپتارىندا تىركەلگەن. حالىقپەن «كەرى بايلانىس» ورناتۋ ماقساتىندا تۇراقتى ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋلەرى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل ءوز كە­زەگىندە پوليتسيانىڭ اشىقتىعى مەن اي­قىن­دىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.

جالپى, رەفورمادان كۇتەر وڭ ناتيجەلەرى­مىز كوپ. قازىرگى قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ جەمىسى الداعى جىلداردا تولىق كورىنەتىنىنە سەنىم مول. قازاقستاندىق پوليتسيا حالىق­تىڭ قورعاۋشىسى, قورعانى دەگەن اتقا لايىق بولۋى ءۇشىن ايانباي تەر توگە بەرەتىن بولامىز.

اڭگىمەلەسكەن

جولدىباي بازار,

«Egemen Qazaqstan»