وسىدان 2-3 جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تاياۋ جىلداردا (2016 ج.) ەلىمىزدىڭ ەت ءوندىرىسى ەكسپورتتىق الەۋەتتىلىگىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جونىندە ارنايى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بۇل تاپسىرمانىڭ ماڭىزدىلىعى – اتالعان كولەمدەگى ەت ءونىمىنىڭ جالپى قۇنى 4.0 ملن. توننا بيداي ەكسپورتى باعاسىمەن سايما-ساي كەلەدى ەكەن. اعىمداعى جىلدىڭ 18 اقپانىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلباسى تاپسىرماسى ورىندالۋ بارىسىنىڭ جەدەل قارالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, تاياۋداعى اقش دوللارىنا شاققاندا تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بولدى ما دەپ ويلايمىن. بۇعان دەيىن دە ەلىمىزدىڭ ەت ەكسپورتى الەۋەتتىلىگىن كوتەرۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋى ەكى رەت قارالدى. وعان قاتىستى ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىم ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» (30.03. 2013 جانە 27.12. 2013 ج) «قاتارىم قانداي؟» جانە «ەت ءوندىرىسى وركەندەسىن دەسەك» اتتى ماقالالارىمدا جاريالاندى. وسىعان وراي, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى مەن عىلىمى سالالارىندا ءبىرشاما ۋاقىت قىزمەتتەر اتقارىپ كەلە جاتقاندىقتان ءارى ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزىنە وتىرىپ, بۇل جولى دا ءوز وي-پىكىرلەرىمدى ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم.
ۇكىمەت وتىرىسىندا بەلگىلى بولعانداي, ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسىندا ورىن الىپ وتىرعان كەيبىر جايتتەر ايتارلىقتاي قىنجىلىس تۋدىرادى, اتالعان ماسەلە توڭىرەگىندە باياندالعان جاعدايلار مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە, ءىرى قارا ەتى ءوندىرىسى سالاسىندا بۇگىندە ەلىمىزدە قالىپتاسىپ وتىرعان قيىندىقتاردى شەشۋدەن گورى, تيىمدىلىگى ءدۇدامال-تەوريالىق بولجامدارمەن كوبىرەك ورنەكتەلگەنگە ۇقسايدى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەلىمىز, اسىرەسە كەڭ-بايتاق ورتالىق قازاقستان جاعدايىندا قازاقتىڭ اق باس تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن ءوسىرۋ تيىمدىلىگى ەرتەدەن بەلگىلى, ياعني قوسىمشا دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ماسەلە بۇل مال تۇقىمىن, جالپى, اسىل تۇقىمدى ەتتى ءىرى قارا مال باسى سانىن كوبەيتۋگە نە كەدەرگى بولىپ وتىر, وسى تۋرالى ايتىلۋى كەرەك ەدى. سونىمەن قاتار, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزگە سىرتتان تاسىمالدانعان اسىل تۇقىمدى ەتتى ءىرى قارانىڭ ەلىمىز ەت وندىرىسىنە قانشاعا ءتيىمدى بولعان-بولماعاندىعىن بىلاي قويعاندا, ولاردىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىزدىڭ ەل جاعدايىندا قالاي بولىپ وتىرعاندىعى ناقتى ساراپتالىپ, ايتىلمادى. بۇل دا اسىل تۇقىمدى مال باسى سانىن ارتتىرۋعا بىرجاقتى اۋاستەنۋدىڭ نەگىزسىز ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. سونداي-اق, ۇكىمەت باسشىسى س.احمەتوۆتىڭ: «ەت ءوندىرىسىن قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ كولدەنەڭنەن قويعان سۇراعىنا دا دايەكتى جاۋاپ بولماعان سياقتى. مەنىڭ ويىمشا, ۇكىمەت دەڭگەيىندە جاسالىپ, قابىلدانعان باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنا تەك قانا «ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە» جۇرگەن دەگەندەي, 10 اۋدان اكىمىنىڭ عانا جاۋاپتى بولۋى, ارينە, كوكەيگە قونا قويمايدى. سونىمەن قاتار, وسى ورايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ (گ.قاراعۇسوۆا, د.نازارباەۆا) مينيسترلىكتەر جاندارىنان ءتۇرلى قۇرىلىمدار قۇرىپ, مينيسترلىك مىندەتتەرىنىڭ دەنىن سولارعا جۇكتەۋ كەلەڭسىزدىكتەرى تۋرالى ايتقان سىندارى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دە قارجىلىق قولداۋ ماسەلەلەرىن «قازاگرو» قارجى حولدينگىنە, مال تۇقىمدارى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى مال تۇقىمدارى پالاتالارى مەن ءتۇرلى اكتسيونەرلىك قوعامدارعا, مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ جاعدايلارىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە اۋدارىپ, سالالىق مىندەتتەرىن اتقارۋدا تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىكتەن وقشاۋلانۋى تۇبىندە بۇل مينيسترلىككە بەدەل بەرەتىن جاعداي ەمەس. دەمەك, مەنىڭ ويىمشا, باستاپقىدا ەلىمىزدە ەت ءوندىرىسى ەكسپورتىن ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار مەن ءتۇرلى باعدارلامالار جاساپ, قارجىلاندىرۋدى دا ءوز قولىنا العان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اتالعان ماسەلەنى اقىرىنا جەتكىزىپ, تيىمدىلىگىن دە قامتاماسىز ەتۋدە باستى مەملەكەتتىك وكىلەتتى ورگان بولا ءبىلۋى كەرەك-اق. ارينە, ارقاشاندا سىن ايتۋ جەڭىل, سوندىقتان دا ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟ ءبىز بىلەتىندەي, كەڭەس زامانىندا ەش داۋرىقپاسىز-اق قازاق كسر-ءى جىلىنا 360 مىڭ توننادان استام مال ەتىن ءوندىرىپ سىرتقا دا شىعاردى, بۇل دەگەن بۇگىندە ەلىمىزدە مال ەتى ءوندىرىسىن ارتتىرۋدا زور مۇمكىنشىلىكتەردىڭ بارلىعىن كورسەتسە كەرەك. دەمەك, ماسەلە ءبىرىنشى كەزەكتە قولدا بار مۇمكىندىكتەردى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋدا عوي دەيمىن. اتاپ ايتقاندا, ەرتەدەن مال باعۋ كاسىبىنە قانىق قانداستارىمىزعا, مىناداي مال تۇقىمدارىن وسىرىڭدەر, باعىپ, كۇتىڭدەر دەپ اقىل ايتا بەرۋ قانشاعا ءتيىمدى بولا قويار ەكەن؟ مەنىڭ ايتپاعىم, قۇندى مال تۇقىمدارىن وسىرۋگە قۇلشىنىس جوعارىدان ەمەس, تومەننەن, ياعني مال ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردەن باستاۋ الماي شارۋا وڭالمايدى. قازاقتا ماقال بار: «جەتەكتەگەن تازى تۇلكى المايدى» دەگەن. بۇگىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا وسىنىڭ كەرى كەلىپ تۇرعان سياقتى. ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ ءار اۋىلشارۋاشىلىق وڭىرلەرى بويىنشا مال ازىعى قورىن (جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەر) كەشەندى نەگىزدە مەملەكەتتىك قولداۋ اياسىندا تۇبەگەيلى جاقسارتۋ كەرەك. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى مال باستارىن ونىمدىلىكتەرىنە ساي تولىققاندى, قۇنارلى, ازىقتاندىرۋعا قول جەتكىزە الساق, بۇگىنگى قولدا بار ءىرى قارا مال باستارى ءونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن, ەشبىر سەلەكتسيالىق ءىس-ارەكەتتەرسىز-اق 30 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە بولاتىندىعى ەرتەدەن عىلىمي-ءتاجىريبەلىك نەگىزدە دالەلدەنگەن. سوندىقتان دا, وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى قۇرىلىمدار ءۇشىن, ازىرگە تيىمدىلىگى جوعارى بولىپ ەسەپتەلەتىن بۇگىندە قولدا بار مال باستارىنىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن سارقا پايدالانۋعا جاعداي جاساي الساق, (مەملەكەتتىك قولداۋ نەگىزىندە قاجەتتى مال ازىعى قورىن قالىپتاستىرۋ) ولار ودان ءارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ جولدارىن ەشبىر ۇگىت-ناسيحاتسىز-اق ىزدەي باستايدى. وسىدان بارىپ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ دەنى وزدىگىنەن سەلەكتسيالىق ءىس-شارالاردى اتقارۋعا, قۇندى مال تۇقىمدارىن وسىرۋگە ناقتى ۇمتىلىس جاسايدى. مىنە, وسى جول, مەنىڭ ويىمشا, بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مال باستارى ونىمدىلىكتەرىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى بولىپ ەسەپتەلەدى. جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلاردى قورىتىندىلاي كەلە, ەلىمىزدە ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارى تيىمدىلىكتەرىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى جولدارىن اتقارىلۋ رەتىمەن ايتار بولساق تومەندەگىدەي ءۇش تارماقتان تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەكتە مال ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر پايدالانىسىنداعى شابىندىق, جايىلىمدىق جەرلەر مال ازىعىندىق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ (بۇل ءىس-شارالار ناتيجەسىندە بۇگىندە مال شارۋاشىلىعىنا بەرىلىپ وتىرعان سۋبسيديا كولەمىن ەكى ەسەگە جۋىق ازايتۋعا بولادى). ەكىنشى, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە (1000-5000 باس, وڭىرلەردەگى جەمشوپ قورىنا بايلانىستى) ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ. ءۇشىنشى, ءىرى قارا مال تولدەرىن (1000-3000 باسقا, 6 ايلىقتان باستاپ) ءوسىرىپ, بورداقىلاۋ الاڭدارىن ءار ءوڭىر تابيعي اۋا رايى ەرەكشەلىكتەرىنە ساي سالۋ.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, كەلەشەكتە مۇنداي ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى جوعارعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالعاندا وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قوسا, جەكەلەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى مەن عالىمدارى ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرى دە بالاما تۇردە تىڭدالاتىن بولسا, وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قابىلداناتىن قاۋلىلار مەن قارارلاردىڭ ماڭىزدىلىعى ارتار ەدى دەپ ويلايمىن.
كاكىمجان سارحانوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.