جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق توقىراۋ سوڭعى جىلدارى ءجيى-ءجيى بوي كوتەرە باستاعان ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ نەگىزگى سەبەبىنە اينالدى. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستاردىڭ سوزىلمالى سىرقاتتارى قولدانىستاعى ەنەرگەتيكانىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ سارقىلىپ بارا جاتقاندىعىن بايقاتادى. ەندى ول تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتىپ, ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋگە ءتيىمدى جاعداي جاساي المايدى. ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىن يگەرۋدىڭ كۇننەن-كۇنگە قيىنداۋى جانە ونىڭ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بولاشاعىن تىعىرىققا تىرەدى. وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى «ەنەرگەتيكالىق توقىراۋ», «ەنەرگەتيكالىق قاتەر», «ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس» اتتى ۇعىمدار توڭىرەگىندە تولعانۋدا.
توقىراۋ
جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق توقىراۋ نىشاندارى العاش رەت حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا ورىن الا باستادى. الەمدە مۇناي باعاسىنىڭ تۇڭعىش رەت كۇرت كوتەرىلۋى ەنەرگەتيكالىق داعدارىس تۋعىزىپ, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسىنا اسەرىن تيگىزدى. كوپ ۇزاماي مۇناي باعاسى تۇراقتاپ, ەنەرگەتيكالىق دامۋ قايتادان قارقىن الدى. بىراق وسى ءبىر وقيعا ارزان دا مول مۇناي ءداۋىرىنىڭ اياقتالىپ كەلە جاتقاندىعىن اڭعارتتى. «جاھاندىق ەنەرگەتيكا داعدارىسىنىڭ بولماي قويمايتىنىن بۇگىندە بارشا جۇرت تولىق تۇسىنەدى, سوندىقتان دا تەحنيكا مەن عىلىم ءۇشىن قۋات پروبلەماسى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر», دەپ جازدى اتاقتى پ.ل.كاپيتسا 1975 جىلى.
ءيا, كومىر ادامزات تاريحىنداعى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس ءداۋىرىن باستادى. ال ءحىح عاسىردا ادام بالاسى ەلەكتر قۋاتىن ويلاپ تاۋىپ, ونەركاسىپتىك توڭكەرىس جەتىستىكتەرىن ەسەلەي ءتۇستى. قولجەتىمدى ءارى سەنىمدى كومىر, مۇناي جانە گاز سياقتى قازبا وتىن كوزدەرىنىڭ ارقاسىندا ادامزات حح عاسىردا ەنەرگەتيكالىق مولشىلىق ءداۋىرىن باستان كەشىردى. ونىڭ مولشىلىعى سونشالىق, جەر شارىن مەكەندەيتىن جەتى ميلليارد حالىق ەلەكتر قۋاتىنسىز «شىرپى باسىن سىندىرا المايتىن» حالگە جەتتى. ءتىپتى, جاھاندىق اۋقىمدا جارتى كۇن ەلەكتر ەنەرگياسى بولماي قالسا, تەحنوگەندىك ءداۋىر پەرزەنتتەرىنىڭ تىرشىلىگى تولىق تۇرالاپ قالار ەدى.
جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن جەتى ميلليارد ادامنىڭ شەكسىز ەنەرگەتيكالىق سۇرانىسىن ءدال بۇگىنگى كۇنى دە كومىر, مۇناي جانە گاز ارقىلى وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتى قامتاماسىز ەتۋدە. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەمەكشى, قازىر ادامزات الدىندا ەنەرگەتيكالىق توقىراۋ اتتى تىعىرىق تۇر. قازىرگى تاڭدا وركەنيەت الەمىن ەنەرگەتيكالىق شيكىزات كوزدەرىنىڭ جەتىمسىزدىگى, ولاردىڭ باعاسىنىڭ جىلدان-جىلعا كوتەرىلۋى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. بۇگىنگى ەنەرگەتيكالىق توقىراۋ سالقىنىن سەزىنگەن وركەنيەت الەمى ەرتەڭگە ەنەرگەتيكالىق قاتەر اتتى پروبلەمانى كۇن تارتىبىنە اشىق شىعارۋدا. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ بولجامى بويىنشا, الداعى جىلدارى يندۋستريالىق دامىعان ەلدەردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋى جىلىنا 1,3 پايىزعا, ال دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋى جىلىنا 4,2 پايىزعا ارتادى.
جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق توقىراۋدىڭ باستاۋ العاندىعى تۋرالى وسىدان 6 جىل بۇرىن جازعان «جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ: اڭىز بەن اقيقات» اتتى ماقالامىزدا «سونىمەن قازىر وركەنيەت الەمىن تولعاندىرىپ وتىرعان ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك. بۇگىندە الەم بويىنشا ءبىر كۇندە 85 ميلليون باررەل مۇناي تۇتىنىلادى ەكەن. ال 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 100 ميلليون باررەلگە جەتپەك. سوڭعى كەزدە حالقى دا, ەكونوميكاسى دا كۇرت وسكەن ءۇندىستان مەن قىتايدىڭ سۇرانىمىن ەسكەرگەندە, قازىر كۇنىنە 3,5 ميلليون باررەل مۇنايدى كوپ وندىرۋگە تۋرا كەلەدى. ەنەرگەتيكا جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ازيادا مۇناي تۇتىنۋ جىل سايىن 3-4 پايىزعا, گاز تۇتىنۋ 4-6 پايىزعا ارتىپ وتىر. كومىرسۋتەگىنە دەگەن ءۇندىستان مەن قىتايدىڭ بارعان سايىن ارتىپ بارا جاتقان سۇرانىسى وسى شيكىزات كوزدەرىن شىعارۋشى ەلدەردىڭ ەكسپورتتىق قۋاتىن ارتاراپتاندىرۋعا ءماجبۇر ەتۋدە» دەگەن ەكەنبىز. («ەگەمەن قازاقستان», 12.09.2008).
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تاياۋ بولاشاقتاعى وتىز جىل ىشىندە مۇناي, گاز جانە كومىر ەنەرگەتيكالىق بالانستاعى ءوزىنىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ساقتايتىن بولادى. بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىستىڭ 86,8 پايىزى كومىر, مۇناي, گاز جانە ۋران شيكىزاتى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلسە, 13,2 پايىزى عانا بالاما جانە جاڭعىرتىلعان قۋات كوزدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ناقتى بولجامدار بويىنشا, الداعى شيرەك عاسىردا بۇل كورسەتكىش 80 پايىزدان تومەن تۇسپەيدى. وسى رەتتە «مۇناي مەن كومىردىڭ زامانى ءوتتى. سوندىقتان جەر استىنداعى مۇناي قورلارىن جىلدامىراق يگەرىپ, كادەگە جاراتىپ الۋىمىز كەرەك», دەگەن پىكىردىڭ دە اسىعىس ايتىلعان جاڭساق ويدىڭ جەمىسى ەكەندىگىن اتاپ ايتقان ءجون.
وسى ورايدا, ەسكەرتە كەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, بۇگىندە الەم ماماندارىنىڭ نازارىن اقش ايماعىندا جاتقان مۇناي قورى دا ەرەكشە اۋدارىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك مۇناي كونگرەسىندە امەريكاداعى ءالى ادام قولى تيمەگەن ايماقتارداعى شيكىزات قورىن مۇناي-گاز يندۋسترياسى ءۇشىن اشۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر اشىق ايتىلدى. بۇل رەتتە اقش يەلىگىندەگى اتلانت جانە تىنىق مۇحيتى جاعالاۋلارىنداعى, مەكسيكا بۇعازىنىڭ شىعىس بولىگىندەگى, سول سياقتى اركتيكا ايماعىنداعى مول مۇناي قورلارى ءسوز بولدى. دۇنيە جۇزىندەگى بۇگىنگە دەيىن انىقتالعان بارلىق مول مۇناي قورلارىنا ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن جۇرگىزگىسى كەلەتىن امەريكا ءوز جەرىندەگى مۇناي قورلارىنا تىرناق باتىرماي, بولاشاق ۇرپاق يگىلىگىنە قالدىرۋدى كوزدەيدى. الەمدىك گەگەمون امەريكانىڭ وسى كوزقاراسى قازاقستانعا ۇلگى بولسا, قانە! «قازاقستان مۇناي دەرجاۆاسى» دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ, «قاشپاعان قۇناجىننىڭ ۋىزىنا تويىپ», جيىرما جىلدا قازاقستاندا بارلىق انىقتالعان مۇناي قورىنىڭ جارتىسىنان استامىن سورىپ الدىق.
ادامزات جەر-انا قويناۋىنداعى مۇناي قورىنىڭ العاشقى تريلليون باررەلىن قازىردىڭ وزىندە يگەرىپ بولدى. ەندى ەكىنشى تريلليونعا اۋىز سالا باستادى. انىقتالعان ەكىنشى تريلليون مۇناي قورىنىڭ 200 ميلليارد باررەلى اۋىر مۇناي ەسەبىمەن تولىقتىرىلماق. سول سياقتى 100 ميلليارد باررەل مۇناي قورى اركتيكا قويناۋىندا دەپ بولجانۋدا. ءسويتىپ, قازىرگى كەزدە باسى اشىق ءبىر ماسەلە – وڭاي قول جەتكىزىلەتىن, ياعني وزىندىك قۇنى ارزان مۇناي زامانى ءوتتى. جەر قويناۋىندا ەندىگى قالعان مۇناي قورى تۇتىنۋ رىنوگىنان ەداۋىر قاشىقتىقتا, گەوگرافيالىق جانە گەولوگيالىق جاعىنان يگەرۋگە قيىن جاعدايلاردا ورنالاسقان. سوندىقتان ەندى مول مۇنايعا قول جەتكىزەمىن دەۋشىلەر بۇرىنعىدان الدەقايدا كوپ مولشەردە ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن بولۋى كەرەك.
قاتەر
ەنەرگەتيكالىق قاتەر سيپاتى قازىرگى كۇندە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ سارقىلىپ بارا جاتقاندىعىمەن دە سارالانىپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە, كۇن تارتىبىندە قازىرگە دەيىن قول جەتكىزىلگەن تەحنولوگيالار ارقىلى ەندى كومىرسۋتەگى شيكىزاتى ءوندىرىستى دامىتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتە الا ما؟ كۇنى كەشەگى جاھاندىق داعدارىستار بۇگىنگى ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتە المايتىندىعىن, ياعني ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز ەكەنىن كورسەتتى.
دۇنيەنى تۇرالاتقان 2008 جىلعى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ استارىندا مۇناي پروبلەماسىنىڭ تۇرعانىن عالىمدار اشىق ايتىپ وتىر. شيكىزات رىنوگىنداعى سىبايلاستىق 2007 جىلى 55 دوللارعا باعالانعان Brent ماركالى مۇناي باعاسىن ءبىر جىل ىشىندە ءۇش ەسە كوتەرىپ, 2008 جىلدىڭ شىلدە ايىندا 148 دوللارعا جەتكىزدى. الەمدىك ەكونوميكا قانشاما تۇراقتانۋعا تىرىسقانىمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىقپەن كوتەرىلگەن بۇل باعا 125 دوللاردان تومەن تۇسپەي قويدى. ونىڭ اقىرى 2011 جىلعى بيرجالىق تۇراقسىزدىق ەۋرووداقتا, اقش-تا ورىن العان قارىز جانە بيۋدجەتتىك قارجى پروبلەمالارى سياقتى داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنىنا ۇلاستى. «ەۋروپالىق داعدارىستىڭ باستى سەبەبى, قازىرگى ەنەرگيا كوزدەرىنە, سونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گاز ونىمدەرىنە دەگەن تاپشىلىققا تىرەلىپ تۇر. ەگەر مۇنايدىڭ باعاسى تاعى دا كوتەرىلەتىن بولسا, وندا وسى ونىمگە ەرەكشە ءزارۋ بولىپ وتىرعان ەۋروپادا تاعى دا مىندەتتى تۇردە داعدارىستى جاعداي قالىپتاسادى. مۇناي مەن گاز باعاسى تۇراقتانعان كەزدە, ونىڭ ەكونوميكاسى قايتادان جۇمىس ىستەي باستايدى. سەبەبى, ەۋروپا تۇتاس كۇيىندە العاندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مۇناي مەن گاز تۇتىنۋشى», دەپ ەسەپتەيدى امەريكالىق ەكونوميست دجەرەمي ريفكين. جالپى, دجەرەمي ريفكيننىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق ەكونوميكالىق داعدارىس دەگەنىمىز بۇل – باتىستا ىشتەن جاناتىن دۆيگاتەلدەردىڭ پايدا بولۋ ناتيجەسىندە مۇناي مەن گاز پايدالانۋدان باستاۋ العان ەكىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىنىڭ تۇيىققا تىرەلۋى بولىپ وتىر. ەگەر الەمدە مۇناي مەن گاز شيكىزاتى جەتكىلىكتى بولسا, وندا بۇل جەتىستىكتەردىڭ داۋرەنى دە بىرازعا سوزىلعان بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ تاپشىلىعى جانە ونىڭ باعاسىنىڭ بارعان سايىن قىمباتتاۋى الەمدىك ەكونوميكانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ تۇر. قورىتا ايتقاندا, سوڭعى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس كاپيتاليزمنىڭ نەوليبەرالدىق مودەلىنىڭ كۇيرەۋىمەن بىرگە الەمدە ەنەرگەتيكالىق قاتەردىڭ دە شيەلەنىسىپ تۇرعانىن كورسەتتى.
جاھاندى جاپپاي جايلاپ بارا جاتقان بۇگىنگى ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبى, تاۋارعا دەگەن سۇرانىستىڭ بارعان سايىن ازايىپ بارا جاتقاندىعىندا. ءوندىرىستىڭ دامۋى ءۇشىن ول وندىرەتىن تاۋارلاردى تۇتىنۋشىلار سانى ۇنەمى ارتىپ, ونىمگە دەگەن جوعارى سۇرانىس تۇراقتى بولۋى كەرەك. ال جوعارى سۇرانىس بولۋى ءۇشىن تاۋاردىڭ باعاسى جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. باعاسى بارعان سايىن قىمباتتاپ بارا جاتقان تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ول ءۇشىن سول تاۋاردى جاساۋعا جۇمسالاتىن جۇمىس كۇشىن, ەلەكتر قۋاتىن جانە شيكىزاتتى ارزانداتۋ قاجەت.
وتكەن عاسىردا مۇناي مەن گازدى الماستىراتىن ەڭ ءتيىمدى شيكىزات كوزى اتوم ەنەرگياسى دەگەن باستاماعا ۇزاق جىلدار بويى باسىمدىق بەرىلىپ كەلدى. ءتىپتى, حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا چەرنوبىل اەس-تا بولعان جويقىن اپات تا دامىعان ەلدەردىڭ اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن جوعارى سەنىمىنە بىردەن توسقاۋىل قويا المادى. تەك قازىرگە دەيىن ادام بالاسى ويلاپ تاپقان ەڭ وزىق تەحنولوگيالار كەڭىنەن پايدالانىلاتىن جاپونيادا 2011 جىلى فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىندا بولعان اپات قانا وركەنيەت الەمىن ويلاندىرىپ تاستادى. ونەركاسىبى مەيلىنشە دامىعان گەرمانيا سياقتى قۋاتتى ەلدەر اتوم ەنەرگەتيكاسىنان شۇعىل باس تارتا باستادى. وسىعان قاراپ, تاياۋ بولاشاقتا ادامزات اتوم ەنەرگياسىنان بىردەن قول ءۇزىپ كەتەدى ەكەن دەگەن پىكىر تۋماسا كەرەك. قازىر الەمدە 400-دەن استام اەس جۇمىس ىستەپ تۇر. قۋاتى 1 ميلليون كيلوۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ءبىر اەس سالۋعا 3 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە قارجى جۇمسالاتىنىن ەسكەرسەك, 400 اەس-قا جۇمسالعان قارجى كولەمىن ەلەستەتە بەرۋگە بولادى. مىنە, وسىنداي وراسان زور كاپيتال سالىنعان اتوم ەنەرگەتيكاسىنان بىردەن باس تارتا سالۋ ادامزات ءۇشىن وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس.
اتوم اپاتىنىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ قاۋىپسىز تەحنولوگيالارى وندىرىسكە ەنگىزىلسە, اتوم ەنەرگەتيكاسى ادامزاتقا ءالى دە ۇزاق قىزمەت ەتەتىن بولادى. الايدا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاجىريبەدەن انىق بەلگىلى بولعانى ول – مۇناي مەن گاز ەنەرگەتيكاسىن تولىق الماستىرا المادى. اتوم ەنەرگياسىنىڭ قولدانىلا باستاعانىنا ونداعان جىلدار بولسا دا, ول مۇناي جانە گاز ەنەرگەتيكاسىمەن قاتار دامىدى, بىراق ەكونوميكادان كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ىعىستىرىپ شىعارۋعا مۇمكىندىگى جەتپەدى.
جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستارعا سەبەپ بولىپ وتىرعان ەنەرگەتيكالىق قاتەردەن قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق قۋات شيكىزاتتارىنا ءتيىمدى بالاما تابۋ. اقش جانە ەۋروپالىق وداق بالاما ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا كوپتەن بەرى تۇراقتى تۇردە قىرۋار قارجى جۇمساپ كەلەدى. 2010 جىلى دۇنيە جۇزىندە بالاما ەنەرگەتيكا سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا 30 پايىزعا ارتىپ, 243 ميلليارد دوللارعا دەيىنگى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. الايدا, بالاما ەنەرگەتيكانى دامىتۋ تەك مەملەكەتتىك سۋبسيديالار ەسەبىنەن عانا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جەكەمەنشىك كومپانيالار بالاما قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا شىنايى مۇددەلىلىك تانىتپاي وتىر. ويتكەنى, بالاما قۋات كوزدەرىن اشۋ ماسەلەسى وراسان كوپ شىعىندى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان, قازىرگى كۇنگە دەيىن انىقتالعان بالاما قۋات كوزدەرى ەكونوميكا ءۇشىن وتە قىمباتقا ءتۇسىپ وتىر.
ءححى عاسىردىڭ باسىندا اقش پەن ەۋروپالىق وداقتا كەڭىنەن وندىرىلە باستاعان بيووتىن مۇنايدان جاسالاتىن اۆتوموبيلدەر وتىنىن الماستىرادى دەگەن زور ءۇمىت اكەلدى. ءتىپتى, كەيبىر ساراپشىلار بيووتىن ءوندىرىسى ەنەرگەتيكا سالاسىندا جاڭا توڭكەرىس جاساپ, «بەنزين ءداۋىرىن» توقتاتادى دەگەن قۋانىشتى بولجامدارىن دا جاساپ ۇلگەردى. اسىرەسە, 2007-2008 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ىشتەن جاناتىن دۆيگاتەلدەردىڭ جانار-جاعارمايلارىن بيووتىنمەن ايىرباستاۋعا كوپ كۇش جۇمسالدى. بيولوگيالىق شيكىزاتتان جاسالاتىن بيووتىن وندىرۋگە قانت تروستنيكتەرىنىڭ ساباقتارى, جۇگەرى, راپس جانە بۇرشاق داندەرى جۇمسالادى. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەسەبى بويىنشا, دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق بالانستاعى بيووتىن ۇلەسىن 8 پايىزعا جەتكىزۋ ءۇشىن 472 ميلليون گەكتارعا دەيىنگى اۋىل شارۋاشىلىعى القابىن قولدانىستان شىعارىپ, بيووتىنعا قاجەتتى شيكىزات ءوسىرۋ كەرەك ەكەن. مىنە, وسىنشا جەرگە وسىرىلگەن بيولوگيالىق شيكىزاتتان وندىرىلەتىن وتىن الەمدەگى اۆتوموبيلدەردىڭ 10 پايىزىنىڭ قاجەتىن وتەۋگە عانا جارايدى. ەندەشە, بيووتىن ارقىلى مۇنايدان الىناتىن بەنزيندى الماستىرامىن دەۋ جۇمسارتا ايتقاندا تاياز ويلاۋدان تۋعان ۇشقارىلىق. وسى رەتتە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سالىنعان بيووتىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ تاعدىرى ەرەكشە ويلانتادى. ميللياردتاعان قارجى شىعىندالىپ سالىنعان زاۋىت بۇگىندە قاڭىراپ قالدى.
ادامزات بالاما قۋات كوزى رەتىندە جەل ەنەرگەتيكاسىنا دا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ وسى سالاسىن دامىتۋ ناتيجەسىندە وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسى بۇگىندە الەمدە وندىرىلەتىن بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايدى. جەل ەنەرگەتيكاسىنا ساراپشىلار بولاشاق ەنەرگياسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە دە باسىمدىق بەرەدى. تابيعات قۇدىرەتىمەن قالىپتاساتىن جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ قۋاتى شىندىعىندا دا زور. الايدا, جەردىڭ ۇستىمەن سوعاتىن جەل قۋاتىنان جەردەن 7-14 شاقىرىم بيىكتىكتە سوعاتىن جەل قۋاتى 10-15 ەسە كۇشتى. ال ون شاقىرىم بيىكتىكتە سوعاتىن جەل قۋاتىن پايدالانۋ ءۇشىن قانداي قوندىرعى جاساۋ كەرەك؟ سونشاما بيىكتىكتە سوعاتىن جەل الەۋەتىن ادامزات يگىلىگىنە جاراتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋ ءۇشىن قانداي تەحنولوگيا كەرەك؟ وكىنىشكە قاراي, ادام بالاسى ونى ءالى اشقان جوق. تاعى ءبىر مول ەنەرگەتيكا كوزى – گەوتەرمالدى ەنەرگەتيكا كوزى بولىپ تابىلادى. بۇل ەنەرگەتيكا ءوندىرىسى نەگىزىنەن جەر قىرتىسىنداعى جىلۋ ەنەرگياسىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. گەوتەرمالدى كوزدەر ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ قازىرگى كەزدەگى كوشباسشىسى يسلانديا مەملەكەتى بولىپ وتىر. بۇل ەلدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى گەوتەرمالدى ەنەرگەتيكا قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل ەنەرگەتيكا كوزىنىڭ باستى پروبلەماسى – گەوتەرمالدى ەنەرگەتيكالىق كوزدەردىڭ بارشاعا بىردەي قولجەتىمدى دەڭگەيدە بولماۋىندا. سوندىقتان, گەوتەرمالدى ەنەرگەتيكا الەمدىك ەنەرگەتيكا لوكوموتيۆى بولا المايدى.
بۇگىنگى تاڭدا الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىرعان تاعى ءبىر ءتيىمدى ەنەرگەتيكا كوزى – گەليوەنەرگەتيكا, ياعني كۇن ساۋلەسىنەن الىناتىن ەلەكتر قۋاتى بولىپ تابىلادى. ءيا, گەليوەنەرگەتيكا جاقسى دامىپ كەلەدى. الايدا, ونىڭ ماڭىزى جوعارى ەمەس. 2013 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا كۇن ساۋلەسىنەن الىناتىن قۋات الەمدىك ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 0,1 پايىزى مولشەرىندە عانا بولعان ەكەن. جىل مەزگىلىنىڭ بارلىق ماۋسىمدارىندا كۇننىڭ كوزى جارقىراپ تۇراتىن يسپانيانىڭ وزىندە 2013 جىلى فوتوەلەمەنتتى كۇن ەنەرگەتيكاسى الەۋەتىمەن الىنعان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى 2,7 پايىزدى قۇرادى. ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى بۇگىنگى تاڭدا رەتتەلەتىن تەرمويادرولىق سينتەز ارقىلى وندىرىلەتىن ەنەرگياعا, سۋتەكتى ەنەرگەتيكاعا دا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. دەگەنمەن, قازىرگى كۇنگە دەيىن انىقتالعان وسى بالاما قۋات كوزدەرى ارقىلى وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى كومىر, مۇناي جانە گاز ارقىلى وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى دەڭگەيىنە جەتە الماي كەلەدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بۇل بالاما قۋات كوزدەرى ءداستۇرلى كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن الماستىرا المايدى.
توڭكەرىس
قازىرگى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ءبىر جاعىنان, مۇناي-گاز ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكونوميكالىق رەسۋرستارىنىڭ شەكتەلۋىمەن, ەكىنشى جاعىنان, بۇگىنگە دەيىن اشىلعان بالاما قۋات كوزدەرىنىڭ تاياۋ مەرزىمدە ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس جاساي المايتىندىعىمەن سيپاتتالادى. 2008 جىلى باستاۋ العان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنىڭ دا سىرى تەگىن ەمەس. جاھاندىق ەكونوميكاعا ارزان ەلەكتر ەنەرگياسى قاجەت. ال ونى قامتاماسىز ەتۋگە كومىر, مۇناي جانە گازدىڭ دا, بۇگىنگە دەيىن انىقتالعان بالاما جانە جاڭعىرتىلعان ەنەرگەتيكا كوزدەرىنىڭ دە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. قازىرگى كەزەڭدە قالىپتاسقان جاعداي تابيعي ءداستۇرلى وتىنداردى الماستىرۋ ءتاسىلىن ەمەس, 1899-1904 جىلدارداعى داعدارىس كەزەڭىندەگى سياقتى ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىستى قاجەت ەتىپ تۇر. الەمدىك ەنەرگەتيكاعا تۇبەگەيلى يننوۆاتسيا قاجەت.
قازىرگى كەزەڭدەگى عىلىمي ساراپتامالار ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس ماسەلەسىندە ماڭىزدى ءرول وينايتىن بىرنەشە ونەرتاپقىشتىق جەتىستىكتەر مەن عىلىمي ىزدەنىستەرگە ەرەكشە ءۇمىت ارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بولاشاقتا ناق وسى جەتىستىكتەر مەن ىزدەنىستەردىڭ ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس جاساپ, ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭىن باستاۋى مۇمكىن. 2007 جىلى ستەندفورد ۋنيۆەرسيتەتى جاڭا ونەرتاپقىشتىق ىزدەنىس ناتيجەسىن جاريا ەتتى. ولار نانو-وتكىزگىشتى اككۋمۋلياتور ويلاپ تاپتى. بۇل عىلىمي جاڭالىقتىڭ ءمانىسى اككۋمۋلياتوردىڭ ءداستۇرلى گرافيتتىك انودتارىن كرەمني نانو-وتكىزگىشتەرىمەن جابىلعان تات باسپايتىن بولات انودتارمەن الماستىرۋدا بولىپ وتىر. كرەمنيدىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنە سايكەس بۇل انودتار ون ەسە كوپ ەنەرگيا ۇستايدى. ال كەرىسىنشە, اككۋمۋلياتورلاردىڭ سالماعى تومەندەيدى. 2010 جىلى Haier Group كومپانياسى الەمدە العاش رەت LCD تەلەديدار شىعارىپ, دۇنيە ءجۇزىن ءبىر تاڭعالدىردى. بۇل ونەرتاپقىشتىق جەتىستىكتىڭ نەگىزى ۇيدە قولدانىلاتىن سىمسىز ساندىق ينتەرفەيس (WHDI) ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن سىمسىز تاراتۋ ءتاسىلى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى برازيليالىق عالىم فەرناندو گالەمبەكك اتموسفەرادان ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ مۇمكىندىگى جونىندە سەنساتسيالىق مالىمدەمە جاسادى. سان-پاۋلۋداعى كامپيناش ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ف.گالەمبەكك باسقاراتىن عالىمدار توبى ىلعال اۋادان ەلەكتر زاريادتارىن جينايتىن ءتاسىل ويلاپ تاپقان. تاجىريبە بارىسىندا انىقتالعانىنداي, بەلگىلى مەتالدار ىلعال اۋادان ەلەكتر زاريادتارىن جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. بۇل ءادىس اۋا رايى ىلعالدى بولىپ كەلەتىن ايماقتاردا مول ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل تەحنولوگيانىڭ ەڭ ماڭىزدى جاعى, ادامزات ءۇشىن تاعى دا ءبىر جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا كوزىن اشىپ بەردى.
ءبىر توپ ماسكەۋ ينجەنەرلەرى ديناميكالىق ەڭ جوعارى وتكىزگىشتىك كۇش ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءتاسىلىن اشتى. ەڭ جوعارى وتكىزگىشتىك كۇش مەتالل ديسكىلەردى زور جىلدامدىقپەن اينالدىرعان كەزدە پايدا بولادى. قىسقاشا كورتەج دەپ اتالاتىن بۇل ونەرتاپقىشتىق يدەيا ەلەكتر قۋاتىن الۋدىڭ تاعى ءبىر جاڭا ءتاسىلىن ومىرگە اكەلدى. 2011 جىلدىڭ سوڭىندا اندرەا روسسي باستاعان يتاليالىق عالىمدار بولونە قالاسىندا وزدەرى ويلاپ تاپقان «تەگىن جىلۋ» – «ەنەرگيا كاتاليزاتورى» (E-Cat) اتتى عاجايىپ جەكە رەاكتوردىڭ تۇساۋىن كەستى. بۇل رەاكتوردىڭ باستى ەرەكشەلىگى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ بارىسىندا وتىن رەتىندە نيكەل مەن سۋتەگىن پايدالانادى. قۋاتى 1000 كۆت بولاتىن روسسي رەاكتورى التى اي ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن كەزدە بار بولعانى 10 كيلوگرامم نيكەل جانە 18 كيلوگرامم سۋتەگىن پايدالانعان. وسى رەاكتوردى ويلاپ تابۋشىلار جاڭا تەحنولوگيا ارقىلى قانشا قاجەت بولسا, سونشا مولشەردە تازا ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا بولاتىندىعىن ايتادى. قىسقاسى, ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىندا جاڭا عىلىمي ىزدەنىستەر كەزەڭىن باستادى.
الەمدىك ەكونوميكا ۇزاق جىلدار بويى ەنەرگەتيكا سالاسىندا تۇبەگەيلى يننوۆاتسيا سالىنباعان جاعدايدا ءومىر ءسۇردى. 1970-2000 جىلدار ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى توقىراۋ كەزەڭى بولدى. بيووتىن, جەل جانە كۇن ەنەرگەتيكاسى سياقتى بالاما قۋات كوزدەرى جاھاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىنان كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ىعىستىرىپ شىعارا المادى. كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن قولداۋشى ۇكىمەتتەر مەن كورپوراتسيالار ەنەرگەتيكا سالاسىنا يننوۆاتسيا كەلىپ, شىن مانىندەگى ەنەرگەتيكالىق وزىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسادى. روسسي رەاكتورىنىڭ ومىرگە كەلۋى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كونسەرۆاتورلاردىڭ قورعانىسىن قاقىراتتى.
قالاي بولعاندا دا, سوڭعى ونشاقتى جىل كولەمىندە ەنەرگەتيكا سالاسىندا ۇلكەن عىلىمي جەتىستىكتەر اشىلۋدا. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋ ماقساتىنداعى جاڭا قوندىرعىلار مەن تەحنولوگيالار اشىلا باستادى. كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنان وندىرىلەتىن قىمبات ەلەكتر ەنەرگياسىن ارزان دا ءتيىمدى ەنەرگيا كوزىمەن الماستىراتىن ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس جولىنداعى ىزدەنىستى كۇرەس باستالدى. ال ارزان ەلەكتر ەنەرگياسى ول – داعدارىستى جويۋدىڭ جولى, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن ارتتىراتىن تىڭ الەۋەت.
ەكونوميكالىق جۇماق داۋىرىنە باستايتىن ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس قىر استىندا تۇر. ادامزات ءۇشىن ءارى مول, ءارى ارزان ەنەرگەتيكا كوزىن اشاتىن بۇل توڭكەرىس جاڭا تەحنولوگيالار ءتۇرىندە مە, الدە باسقا شيكىزات كوزدەرى ءتۇرىندە جۇزەگە اسا ما؟! ول ءالى دە تولىق انىقتالىپ بولعان جوق. ەڭ باستىسى, ادامزات ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىس جاساماي, ەكونوميكالىق داعدارىستان قۇتىلا المايتىندىعىنا كوز جەتكىزدى.
ادامزاتتىڭ ەرتەڭگى يگىلىگى جولىنداعى بولاشاق ەنەرگيا كوزىن ىزدەۋ قوزعالىسى باستالدى. وسى ۇلى قوزعالىستىڭ الدىڭعى لەگىندە «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ۇرانىمەن «استانا ەكسپو-2017» بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزەتىن قازاقستان كەلەدى. كىم نە ايتسا, ونى ايتسىن, «استانا ەكسپو-2017» جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق توڭكەرىستىڭ وزىق تەحنولوگيالارى سىنالاتىن تاريحي الاڭعا اينالادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».