ساكەن ابدوللا: ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن لايىقتى قورعاۋ – باستى مىندەت

ءادىل سوت تورەلىگىنىڭ سالاسىنا ءبىلىمدى دە قۇزىرلى مامانداردىڭ كەلۋى اسا ماڭىزدى. سونىمەن قاتار ولار ادام تاعدىرى ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەنىن سەزىنۋى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرمەي, زاڭدى مۇددەلەرىن ەش ىمىراسىز قورعاۋى قاجەت» دەگەن ەدى. مىنە, بۇل تالاپتاردىڭ بۇگىندە ورىندالۋى قالاي؟ شيرەك عاسىر ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ورىن العان وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى, سۋديالار وداعىنىڭ توراعاسى ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى ابدوللامەن اراداعى سۇحباتتىڭ ءون بويىنا وزەك بولىپ ءورىلدى.

– قۇرمەتتى ساكەن جۇسىپ­احمەت ۇلى, 2021 جىلدىڭ 19 جەل­­توقسانىندا «قازاق­ستان سۋديالار وداعى» رەس­پۋب­ليكالىق قوعامدىق بىرلەس­تىگى­نىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولادى. سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا سۋديالار وداعى­نىڭ الاتىن ورنى مەن مىندەتى قانداي؟

– ءيا, سۋديالار قوعامداس­تى­­­عىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق تور­قالى تويىمەن تۇسپا-تۇس كە­لۋى­نىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى زور. 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قا­بىلدانعان «مەملەكەتتىك تا­ۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيا­­لىق زاڭ مەملەكەتتىك بيلىكتى ءبولۋ ءپرينتسيپىن ەنگىزىپ, سوت جۇ­يە­سىنە مەملەكەتتىڭ باستى قۇن­دى­لىقتارى – كونستيتۋتسيا نەگىز­دەرىن, ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تا­رى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋ جۇك­تەلدى.

اشىعىن ايتار بولساق, ەلى­مىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ تامىرى تە­رەڭگە تارتقان باي تاريحى بار. ول قازاق حالقىنىڭ تۇر­مىسىنداعى سوت تورەلىگىنىڭ قايتالانباس ۇلگىسى – بيلەر سوتىنان, ايگىلى «جەتi جارعىدان» باستاۋ الادى. ءبىز ۇلى دالاداعى اتا-بابامىز ۇستانعان سوت تورەلىگىنىڭ التىن عاسى­رىن شىن مانىندە ماقتان تۇتامىز. بۇل تاريحي قۇجات سۋديالار­دىڭ قازىرگى بۋىنى ءۇشىن تاۋەلسىز, پاراساتتى جانە ءادىل سوتتىڭ جار­قىن ۇلگىسى ىسپەتتەس.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءوز تاريحىنىڭ جاڭا پاراقتا­رىن اشقان ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ ­الدىندا تىڭ رەفورمالار جۇر­گىزۋ, سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان ناقتى دا تۇ­بەگەيلى شارالاردى جۇزەگە ­اسى­رۋ تالابى تۇرعان ەدى. وعان قوعام مەن ازاماتتاردىڭ ارا­سىن­داعى قۇقىقتىق قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ بارعان سايىن قانات جا­يىپ, كەڭەيە ءتۇسۋى, الەمدىك ترەند­­تەردىڭ پايدا بولا باستاۋى سەبەپ بولدى. مىنە, وسىنداي كە­­زەڭ­دە, ياعني 25 جىل بۇرىن, قو­عام­­دىق ءوزىن ءوزى باسقارۋ ور­گا­­نى­نىڭ قۇرىلۋى سۋديالار قوعام­­داستىعىن ءبىر ماقساتقا جۇ­مىل­دىرا ءبىلدى. مۇنىڭ سول كەزەڭ­دەگى ەڭ دۇرىس ءارى ماڭىزدى قادام بول­­عانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى.

سۋديالار وداعىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن وتكەن سەگىز سەزدە سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءوندىرىسىن ىقشامداۋ, زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ, قۇقىق قولدانۋ تاجى­ريبەسىندە بىرىزدىلىككە قول جەت­كىزۋ, سۋديالاردى ىرىكتەۋ جانە سۋ­ديالاردىڭ مارتەبەسىن بەكىتۋ, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارت­تى­رۋ, مىنەز-قۇلقىنىڭ مو­رال­دى-ەتيكالىق نورمالارىن جاق­سارتۋ, مۇددەلەرى مەن قۇقىق­تا­­رىن قورعاۋ سياقتى وزەكتى ماسە­­لە­لەر كوتەرىلدى. سوتتاردى ما­­مان­­دان­دىرۋ, سۋديالاردىڭ جۇك­­تە­­مەسىن ازايتۋ, پروتسەستەردىڭ جا­رىس­­پا­لى­لىعىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرا­لى دا ءسوز بولدى. ءبىر سوز­­بەن ايت­قاندا, سۋديالاردىڭ سەز­دەرى وت­كىر تاقىرىپتاردى تال­قى­­لاۋ­دىڭ اشىق الاڭىنا اينا­لىپ, سوت جۇيە­سىنىڭ ءارى قاراي دامي تۇسۋىنە ناقتى باعىت-باعدار سىلتەدى. سۋديالار وداعىنىڭ نە­گىز­گى مىندەتى مەن ءرولى دە وسى بولاتىن.

ارينە, سۋديالاردىڭ ءى سە­زىنىڭ سوت جۇيەسىندەگى الار ور­نى ەرەكشە. ويتكەنى مۇندا قۇرىل­تايشىلىق قۇجاتتار, جارعى, فيليالدار مەن كوميسسيالار تۋرالى ەرەجەلەر, سۋديا مىنەز-قۇلقىنىڭ ەتيكالىق كودەكسى قابىلداندى. 1999 جىلى وتكەن سۋديالاردىڭ ءىى سەزى سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاما­سىز ەتىلۋىن ادىلەت مينيسترلىگى­نەن جوعارعى سوتتىڭ جانىنداعى سوتتىق اكىمشىلەندىرۋ كومي­تە­تى­نىڭ قۇزىرىنا بەرۋ تۋرالى ما­ڭىزدى ماسەلەلەردىڭ كوتەرى­لۋىمەن ەرەكشەلەندى. بۇل سوت جۇ­يەسىنىڭ تۇبەگەيلى تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسا قا­جەت بولاتىن. سوتتاردى مامان­داندىرۋعا, سۋديالاردى تاعا­يىنداۋدىڭ اشىقتىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋ­ديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىل­دانۋىنا العاشقى قادامدار جاسالدى.

2001 جىلى وتكەن سۋديالار­دىڭ ءىىى سەزىندە القابيلەر ينس­تيتۋتىن, مامانداندىرىلعان ەكو­نوميكالىق جانە اكىمشىلىك سوتتاردى, قىلمىستىق جازانى ىرىقتاندىرۋ مەن ىزگىلەندىرۋ, ءولىم جازاسىن ورىنداۋعا موراتوري ەنگىزۋ باستامالارى كو­تەرىلدى.

2005 جىلى وتكەن سۋديالار­دىڭ IV سەزىنەن سوڭ باقىلاۋ ورگاندارىن وڭتايلاندىرۋ, سوت ءوندىرىسىن ىقشامداۋ, سۋديالاردى ىرىكتەۋ تالاپتارىن كۇشەيتۋ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي­كەس تۇتقىنعا الۋعا سوتتىڭ سانكتسيا بەرۋىن ەنگىزۋ شارالارى قول­عا الىنا باستادى.

2009 جىلى وتكەن سۋديا­لار­دىڭ V سەزىنىڭ دەلەگاتتارى تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە سوتتار تاراپىنان باقىلاۋ جۇرگىزۋدى كەڭەي­تۋ, يۋۆەنالدى سوتتاردى قۇرۋ, مە­دياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ, ەلەك­تروندى تەحنولوگيالارعا كوشۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.

2016 جىلى وتكەن سۋديالار­دىڭ VII سەزىندە سۋديالار مى­نەز-ق ۇلىقتارىنىڭ بانگالور پرين­تسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن سۋ­ديالاردىڭ جاڭا ادەپ كودەكسى قا­بىلداندى. ماڭىزدى ۇسىنىس­تاردىڭ ءبىر پاراسى 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا وتكەن سۋديالاردىڭ ءVIIى سەزىندە تالقىلاندى. سوڭعى جىلدارى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرقاتار ماڭىزدى جوباسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, سوت جۇيەسىنىڭ الەۋەتىن نىعاي­تا تۇسكەن «سوت جۇيەسىنىڭ 7 تاسى» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە وڭ­دى وزگەرىستەردىڭ ورىن العانى باي­قالادى.

سۋديالاردىڭ ءار سەزىنىڭ سوت رەفورماسىنىڭ كەزەكتى كەزەڭىنە وتۋگە ىقپال بەرىپ وتىرعانىن ەرەكشە ايتىپ وتكىم كەلەدى.

– سەزدەردە سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسىن قايتا قاراۋ قا­جەتتىگى نەدەن تۋىندادى؟ ونىڭ قانداي دا ءبىر مىندەتتى سي­پاتى بار ما جانە قانداي ماسە­لەلەردى رەتتەيدى؟

– سۋديالاردىڭ سوت تورەلى­گىن اتقارۋىنا بايلانىستى قو­عام تاراپىنان قويىلاتىن تالاپ­تىڭ كۇن ساناپ وسە ءتۇسۋى ولار­دىڭ كاسىبي مىندەتىن اتقارۋ بارى­سىنداعى, كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى, وتباسىنداعى, قوعامداعى مى­نەز-ق ۇلىق تارتىبىنە جوعارى سۇ­را­نىستى قالىپتاستىردى. ويت­كەنى سۋديا تاۋلىك بويى سۋديا بولىپ قالا بەرەدى, ونىڭ ءار باسقان قادامى, ءاربىر ءىس-ارەكەتى كوپشىلىكتىڭ نازارىنان تىس قال­ماق ەمەس.

سۋديالاردىڭ I سەزىندە قا­بىل­دانعان كودەكستە سۋديالار­دىڭ ەتيكالىق مىنەز-قۇلقىنىڭ بەلگىلى نورمالارى مەن اسپەك­تىلەرى قامتىلماي قالعان 7 باپ­تىڭ ەرەجەلەرى ۋاقىت وتە كەلە ەس­كىرىپ قالدى. نەگىزدەلگەن تىيىمدار مەن شەكتەۋلەردىڭ بولماۋى قۇقىق بۇزۋعا الىپ كەلدى. وسى­عان وراي سۋديالار وداعى­نىڭ ور­تالىق كەڭەسى 2016 جىلى وتكەن سۋديالاردىڭ VII سەزى­نىڭ دەلەگاتتارى قابىلداعان جاڭا ادەپ كودەكسىن جاساپ شىعار­دى. كودەكس ەۋروپالىق كەڭەس­تىڭ ۆەنەتسيالىق كوميسسيانىڭ وڭ قورىتىندىسىنا يە بولدى. وعان ەنگىزىلگەن ەرەجەلەر تەك ەتيكالىق نورمالارعا عانا ەمەس, سونداي-اق سۋديالاردىڭ ءتيىستى مادەني دەڭگەيى مەن ونەگەسىنە قويىلار تالاپتارعا قاتىستى بولدى. بۇل جەردە اڭگىمە سۋديانىڭ مارتەبەسى, تاۋەلسىز سوت تورەلى­گىن جۇرگىزەتىن جوعارى مىندەتى مەن ونىڭ كاسىبيلىگى مەن جوعارى ادامگەرشىلىگىنىڭ اراسىنداعى بالانستى ۇستاپ تۇرۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ەتيكالىق ستاندارتتارىن بۇزعان سۋديالارعا ەشقانداي اياۋشىلىق پەن جەڭىلدىكتەر بولماۋى ءتيىس, دەيتۇرعانمەن ولار­دىڭ قۇقىقتارى نەگىزسىز شەكتەلمەۋى دە قاجەت.

وسىعان بايلانىستى مەملە­كەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا سۋديالار قوعامداستىعى مەن حا­لىقارالىق ساراپشىلاردىڭ وي-پىكىرلەرىن, سۋديالاردىڭ ءVIىI سەزىنىڭ شەشىمدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق كەڭەس كودەكسكە تۇسىنىكتەمە جاساپ شىعاردى. قۇجات سۋديالاردىڭ ادەپ كودەك­سىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن كون­س­تيتۋتسيانى, رەسپۋبليكا زاڭنا­مالارىن جانە سۋديالاردىڭ مى­نەز-قۇلقىنىڭ ەتيكالىق ستاندارت­تارىن رەتتەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, باپ-بابىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرەدى. تۇسىنىكتەمەدە سۋديا­لاردىڭ مىنەز-قۇلقىن باعالاي­تىن ەتيكالىق نورمالار مەن ەرە­جەلەرگە تۇسىندىرمە بەرىلەدى. سۋديالار وداعى فيليالدارى­نىڭ شەشىمدەرى بويىنشا تۇسكەن شاعىمداردى قاراۋ تاجىريبەسى­نىڭ ساراپتاماسى ادام قۇقىعى سالاسىنداعى حالىقارالىق-قۇ­قىقتىق اكتىلەر مەن شەتەلدىك ساراپ­شىلاردىڭ قازاقستاندىق سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسى تۋرالى پىكىرىن ەسكەرە كەلە, كودەكس نورمالارىنىڭ ساقتالۋ نەمەسە بۇزىلۋ مىسالدارىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

جالپى العاندا, تۇسىنىكتەمە سۋديالاردىڭ ءتيىستى مىنەز-قۇلقىن جاقىنىراق تۇسىنۋگە باعىتتالعان, سونداي-اق ولارعا جانە سۋديالار ەتيكاسى جونىندەگى كوميسسيالارعا تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋدە كومەككە كەلەدى. بۇل مادەني جانە ادامي جوعارى تالاپتارعا ساي بولۋعا, سونداي-اق سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ نورمالارىن پايدالانۋدىڭ بىرەگەي تاجى­ري­بەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– دەگەنمەن بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارىندا, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە سۋديالاردىڭ جۇمىسىنا نارازىلىق بىلدى­رۋشىلەر دە كەزدەسىپ جاتادى. مۇنداي فاكتىلەرگە سۋديالار وداعى قالاي جاۋاپ بەرەدى؟

– بارلىق وبلىستىق فيليال­داردا سۋديالاردىڭ ادەبى جو­نىن­دەگى كوميسسيالار جۇمىس ىستەيدى. ولار – ازاماتتاردىڭ ارىز-شا­عىمدارى مۇقيات تەكسەرىلەتىن العاشقى ساتى. بۇل ماسەلەلەر سونداي-اق سۋديالار وداعىنىڭ ورتالىق كەڭەسى مەن سوتتىق قا­زى­لار القاسىنىڭ دا نازارىندا بولادى. وسىلايشا, سوت جۇيەسىن­دە سۋديالار قاتارىن بەدەلىنە نۇق­سان كەلتىرگەن تۇلعالاردان تازالاۋ بويىنشا قاتاڭ شارالار قولدانىلاتىن ساتىلار مەن قۇرالداردىڭ ايقىن مەحانيزمى قۇرىلعان. مۇنداي فاكتىلەردىڭ كوپ ەمەستىگىن, الايدا ولاردىڭ بولىپ تۇراتىنىن جانە ءتيىستى باعاسىن الاتىنى تۋرالى ايتىپ وتكەن ابزال. بۇل ورايدا سوتتاعى قاتەسى مەن ءتارتىپ بۇزۋدىڭ ارا-جىگىن انىقتاپ ايىرا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور.

سونىمەن قاتار سۋديالار ودا­عىنىڭ جازالاۋشى ورگان ەمەس ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ءبىز سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسى­بي ابىرويىن كوزدىڭ قاراشىعىن­داي ساقتاۋىن, وتاندىق سوت تو­رەلىگىنىڭ ەڭ ۇزدىك داستۇرلەرىن ساق­تاۋىن جانە كوبەيتە بەرۋىن قولدايمىز. بىراق بۇل جەردە سوت تورەلىگىنىڭ توڭىرەگىندە داۋ-جانجال تۋدىرۋعا نيەتتى ادامداردىڭ جاعىمسىز ءىس-ارەكەتتەرىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. اشىق ءارى قول­جەتىمدى بولۋعا تىرىسقان سوت­تار سوت پروتسەسىنىڭ كەيبىر قا­تى­سۋشىلارىنىڭ نەگىزسىز سىن پى­كىر­لەرىنىڭ, ءىستىڭ قورىتىندىسىن وزدە­رىنە قولايلى ەتىپ كورسەتۋ ماقساتىندا بۇرمالاۋ ارقىلى قوعامدا رەزونانس تۋعىزۋ, قوعام­دىق پىكىردى ءوز ماقساتتارىنا پاي­دالانۋ ارقىلى سۋدياعا پسي­حولوگيالىق قىسىم جاساۋ ارە­كەت­تەرىنىڭ الدىندا ءالسىز بولىپ قالادى. مۇنداي جاعدايدا تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋگە قاتەر ءتونىپ, سۋديانىڭ ار-نامىسى مەن ىسكەرلىك بەدەلىن قورعاۋ, تۇلعالاردى مۇنداي ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاجەت بولادى. سۋديالار ودا­عى سۋديانىڭ تاۋەلسىزدىگىن وسىن­داي قوسارلانعان ستاندارتتاردان, كاسىبي مىندەتىن اتقارۋ­عا تەرىس اسەر ەتەتىن جاعىمسىز جاع­دايلاردى قولدان جاساۋدان قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەرىپ كەلەدى.

ءبىز وبەكتيۆتى, ءادىل سىندى جانە ناقتى ۇسىنىستاردى قول­داي­مىز. اقپارات الاڭىندا بار­لىعى قۇقىقتىق شەكتەن اسپاۋى, دامىعان ەلدەردەگى سياقتى ادەپتەن وزباي, سۋديالارعا جاپپاي جالا جابۋ مەن سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرىلمەۋى ءتيىس. سول سەبەپتى قو­عامدا قۇقىقتىق مادەنيەتتى كو­تەرۋ بويىنشا سان قىرلى جۇمىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. وسىعان وراي سۋديالار وداعى فيليالدارىندا ادۆوكاتتار مەن قۇقىقتىق قو­عامداستىقتىڭ, جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەردىڭ اراسىندا اشىق اڭگىمە جۇرگىزىپ, تالقىلاۋ جانە پىكىر الماسۋ ماقساتىندا پىكىرتالاس كلۋبىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزدى بىلدىردىك. بۇل باعىتتا اتقارىلعان بىرقاتار شا­را ءوز جەمىسىن بەرۋدە. سۋديالار­دىڭ قابىلداعان شەشىمدەردى ۇعىنىقتى دا قاراپايىم تىل­مەن ءتۇسىندىرىپ, جازىپ بەرۋى ەنگى­زىلدى. سۋديالاردى قىزمەتكە قا­بىل­داۋداعى ىرىكتەۋ پروتسەسى ۇمىت­كەردى پسيحولوگيالىق, پو­لي­گرافولوگيالىق كۇردەلى تەس­تى­لەۋدەن وتكىزۋ ارقىلى قاتاڭ­داتىلىپ, بارىنشا اشىق بولا ءتۇستى.

– ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تا­رىن قورعاۋ ماقساتىندا سوڭعى ۋاقىتتا قابىلدانعان قانداي شارالاردى اتاپ وتە الاسىز؟

– 2021 جىلدىڭ 1 شىلدەسى­نەن باستاپ قازاقستاندا تۇڭ­عىش رەت اكىمشىلىك ادىلەت قۇرىل­دى, اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس كۇشىنە ەندى, سۋديالىق كورپۋسى قاتاڭ ىرىكتەلىپ, تىڭ­عى­لىقتى دايارلىقتان وتكەن 21 جاڭا مامانداندىرىلعان اكىم­شىلىك سوت جۇمىسقا كىرىستى. اكىمشىلىك سوتتاردى ەنگىزۋگە دايار­لىق جۇمىستارى ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلىپ كەلدى, شەتەلدىك تاجى­ريبەلەر مۇقيات زەردەلەندى. كونفەرەنتسيالار, وسى سالاداعى تانىمال شەتەلدىك ماماندارمەن ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى.

اكىمشىلىك سوتتاردىڭ جاڭا­لىعى مەن ەرەكشەلىگى مىنادا – جاۋاپكەر مەملەكەتكە قارسى شىعا وتىرىپ, ءوزىن دارمەنسىز سەزىنبەۋى ءتيىس. اكىمشىلىك سوتتار ازاماتقا ءوز قۇقىقتارىن بە­­كىتىلگەن اشىق تا انىق مەحانيزمدەر ارقىلى مۇمكىندى­گىن­شە تەز ءارى ءتيىمدى قول جەتكىزۋ­گە كومەكتەسەدى. اكىم­شى­لىك سوت­تار­دىڭ يدەياسى مەن ماق­ساتى – مەملەكەت پەن ونىڭ لاۋازىم­دى تۇلعالارى ادامداردىڭ وزى­مەن سوتتاسۋىنا سەبەپ بولار جاع­دايلاردى بارىنشا ازايتۋ. بۇل – حالىقتىڭ بيلىك ينستي­تۋتتارىنا سەنىمىنىڭ كەپىلى جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتە بولماۋى ءتيىس داۋلاردان سوت جۇيەسىنىڭ دەمالۋىنا اسەر ەتۋشى قۇرالى رە­تىندەگى ەڭ جاقسى ستراتەگيا. جاڭا سوت­تاردىڭ العاشقى ناتيجەلەرى كو­ڭىل قۋانتارلىق.

بۇدان بولەك ءVIIى سەزدە سۋ­دياعا ءتيىستى اۋماقتاعى مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ مۇد­دەلى لاۋا­زىمدى تۇلعالارى تارا­پى­نان قىسىم جاساۋىن بول­دىر­ماۋ, وڭىرلەردەگى سوت­تار­دىڭ سۋديا­لارىن بىردەي جۇكتە­مەمەن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ەكساۋ­ماقتىق سوتتىلىق» قاعيداسىن ەنگىزۋ ما­سەلەسى كوتەرىلگەن بولاتىن.

پروتسەسسۋالدى زاڭناماداعى بۇل وزگەرىستەردىڭ جوعارعى سوت پەن سۋديالار وداعىنىڭ باستاماسىمەن سۋديالار وداعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ 2021-2024 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جۇمىس جوس­پارىنا ەنگىزىلۋى سۋديالاردىڭ VIII سەزىندە قويىلعان مىندەتتەر اياسىندا جۇزەگە اسقانىن اتاپ ايتقانىمىز ءجون. بۇلار – ەلەكتروندى تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا, سوتتا قاراۋدى تالاپ ەتپەيتىن (سوتقا شاعىنۋ قۇقىعىمەن) ماتە­ريالداردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن قاراۋدا روبوتتاندىرۋدى قولدانۋعا, سوت پروتسەسىن «دەبيۋروكراتيالاندىرۋ», «amicus curiae» – سوتقا دەيىنگى حاتتاما ينستيتۋتىن ەنگىزۋگە, داۋسىز تالاپ-ارىزدار سانىن ازايتۋ ءۇشىن سوتقا دەيىن جۇگىنگەن داۋ­لاردىڭ ساناتى مەن جازباشا ءوندىرىسىن دامىتۋعا قاتىستى وزگەرىستەر. مىندەتتەردىڭ ىشىندەگى «ەۆوكاتسياعا» (اپەللياتسيالىق ينستانتسيانىڭ ءىستى العاشقى ينستانتسياعا قايتارماي, ءتيىس­تى شەشىم قابىلداۋى) كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ ءىستى قاراۋدىڭ مەر­زىمىن قىسقارتىپ, سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋىن تەزدەتەدى.

ءوزىڭىز بىلەتىندەي, قىلمىستىق پروتسەسس – ادام قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا ەڭ ءبىر جانعا باتاتىن ساناتتىڭ ءتۇرى سانالادى. وسىعان بايلانىستى اقتاۋ ۇكىمىن قايتا قاراۋ سەبەپتەرىنىڭ شەكتى جانە تولىق ءتىزىمىن جاساۋعا بولادى. بۇل قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستىڭ ساپاسىن ارتتىرادى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى ءپرينتسيپىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ايىپتاۋ اكتىسى مەن قورعاۋ اكتىسىن قىلمىستىق ءىستىڭ باسقا ماتەريالدارىن جال­عاماي-اق سوتقا جولداۋدىڭ جاڭا پروتسەسسۋالدىق ءتارتىبى جانە باس­­تى سوت تالقىلاۋى مەن سوت تەر­­گەۋىنىڭ جاڭا پروتسەسسۋالدىق ءتار­تىبى قىلمىستىق ىستەردىڭ سوت تال­قىلاۋى مەن سوت تەر­گەۋى­نىڭ ساپاسىن ارتتىرا وتىرىپ, تاراپتاردىڭ شىنايى جا­رىس­پالىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى, ازاماتتاردى زاڭسىز سوتتاۋ فاك­تىلەرىن ازايتادى.

زاڭنامالىق اكتىلەرگە جانە قول­دانىستاعى سوت تارتى­بىنە وز­گەرىستەر ەنگiزۋ تۋرالى باس­تا­ما كوتەرە وتىرىپ, سۋديا­لار ودا­­عى ولاردىڭ قولدا بار الە­ۋەت­كە, سوت جۇيەسىندە جي­ناق­تال­عان تاجىريبەگە, سۋديا­لار­دىڭ كاسىبيلىگىنە جانە جاۋاپ­كەر­شى­لىگىنە قوسا ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى.

– سۋديالار وداعىنا حا­لىق­ارالىق سۋديالار قاۋىم­داستىعىمەن بىرىگۋ نە بەرەدى؟

– بيىل سۋديالار وداعىنىڭ حالىقارالىق سۋديالار قاۋىم­داستىعىنىڭ (حسق) تولىق مۇشەسى بولىپ كىرگەنىنە 10 جىل تولادى. ءبىز ازيا, سولتۇستىك امەريكا جانە تىنىق مۇحيت ەلدەرىنىڭ تىنىقمۇحيتتىق وڭىرلىك توبىنا كىرەمىز. ونىڭ الدىندا ستاندارتتار, كريتەريلەر جانە ينديكاتورلار جۇيەسىنىڭ سايكەستىگى كەسىمىندە ۇلكەن دايىندىق جۇ­مىستارى جۇرگىزىلدى. ءوزىڭىز بىلە­تىندەي, بىزگە 2019 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىندا حسق-نىڭ 62-وتى­رىسىن وتكىزۋ سەنىپ تاپسى­رىلدى. تۇڭعىش رەت نۇر-سۇل­تان قالاسىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى سۋديالار قاۋىمداستىعىنا (حسق, 1957 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى) جانە جۇزدەن استام ەلدى بىرىكتىرەتىن سوت اكىمشىلەندىرۋ قاۋىمداستىعىنا (حساق) قاراس­تى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 100-دەن استام ەلىنەن كەلگەن 500 دەلەگات باس قوستى. بەدەلدى حالىقارالىق فورۋم ەۋروپا مەن ازيادان كەلگەن بەلگىلى ساراپشىلارمەن سوت تورەلىگىنىڭ اعىمداعى جاعدايى مەن بولاشاعىن تالقىلاۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك سىيلاعان تاريحي وقيعا بولدى.

حسق مەن باسقا دا حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ سۋديالار وداعىنا الەم­دىك سوت جۇيەسىندەگى عالامدىق رە­فورمالاۋدىڭ تىنىسىن سەزىنۋگە, سوت تورەلىگى سالاسىنداعى زاماناۋي اعىمداردى تالقىلاۋعا, ءبىز­دىڭ ۇزدىك تاجىريبە مەن حالىق­ارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋگە قۇشتارلىعىمىزدى كورسەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. ءبىز ءۇشىن مۇن­داي ءوزارا ءىس-ارەكەت جاساۋ بەت-بەينەمىزدى كورسەتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى, ءبىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ جە­تىس­تىكتەرىمەن ءبولىسۋ ءۇشىن زور مۇم­كىندىك بولىپ تابىلادى.

حسق-عا كىرۋ – قازاقستان سوت جۇيەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن الەۋەتىنىڭ وبەكتيۆتى باعاسى. مۇنى شەتەلدىك سۋديالار قا­ۋىم­داستىعىنىڭ, قۇقىقتىق قوعام­داستىقتىڭ, ديپلوماتيالىق كور­پۋستىڭ بارلىق وكىلدەرى دە اتاپ ايتتى. ونىڭ ىشىندە سۋ­ديا­لار قوعامداستىعىنىڭ قوعام­دىق ورگانىنىڭ دا ەڭبەگى بار ەكە­نىنە وتە قۋانىشتىمىز. مەرەي­تويىمىزدىڭ 25 جىلدىق بيىگىنەن كوز سالعاندا, ءوزىمىزدىڭ جاۋاپتى ميسسيامىزدى انىق سەزىنەمىز. حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن قۇرمەتى مەن سەنىمىنە جەتۋ جولىندا اتقارار ءىس ءالى دە كوپ.

وسى سۇحباتتى پايدالانا وتىرىپ, بارشا قازاقستاندىقتاردى ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇت­تىقتايمىن!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.