تاياۋدا اشىق نقا (نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر) پورتالىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ازىرلەگەن «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىنا تۇجىرىمداما جوباسى» دەگەن قۇجات سالىندى. بىردەن ايتايىق, جوبانىڭ اۋىلداعى ءاربىر وتباسىنا, ولاردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن شەتىن تۇستارى بار جانە بۇل ماسەلەلەر شارۋالاردىڭ ايتارلىقتاي الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» دەپ اتالعان بيىلعى جولداۋىندا «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن جايىلىمدىق جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە كورسەتىلەتىن قولداۋ تاسىلدەرى «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» بولەك زاڭدا كورىنىس تابۋى كەرەك. ۇكىمەت بۇل زاڭ جوباسىن وتە قىسقا مەرزىمدە ازىرلەۋگە ءتيىس» دەگەن تاپسىرما بەرگەنى ءمالىم. زاڭ جوباسى پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. بىراق تىم اسىعىس دايىندالعان سىڭايلى.
كۇنى كەشە اتالعان تۇجىرىمداما جوباسىن ZOOM ارقىلى تالقىلاۋعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن دەرلىك قاراپايىم شارۋالار قاتىستى. وسى ونلاين كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەكى نارسەگە كوزىمىز انىق جەتتى. ءبىرىنشىسى – اۋىلداعى جۇرتتىڭ باسىم كوپشىلىگى وسىنداي ۇسىنىستار ازىرلەنىپ جاتقانىنان ءالى بەيحابار. ەكىنشىسى – تۇجىرىمداما جوباسىمەن تانىسقانداردىڭ كوبى ونداعى ۇسىنىستارعا قارسى ەكەندەرىن ايتۋدا. ءبىز وسى شارۋالاردىڭ پىكىرىنە جۇگىنبەس بۇرىن, ءبارى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇجىرىمداما جوباسىنا از-كەم توقتالىپ وتەيىك.
«جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىنا تۇجىرىمداما جوباسى دەپ اتالاتىن بۇل قۇجاتتا (اشىق نقا پورتالىنا وتكەن قازان ايىندا سالىندى) زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىنىڭ نەگىزدەمەسى بىلاي تۇسىندىرىلگەن: «زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدىڭ نەگىزى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ 18-تارماعى بولىپ تابىلادى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ بۇگىنگى كۇنى وزەكتى بولىپ وتىر, بۇل وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن راستالادى» دەي كەلە, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ كەلەسىدەي مالىمەتتەرىن كەلتىرگەن. وسى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە قازىر 1 636,2 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق (بۇدان ءارى – جقش) بار ەكەن. ولار 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 2,6 ترلن تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرىپ, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. قازىرگى ۋاقىتتا سالانىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 41,5%-ى جقش ۇلەسىنە تيەسىلى. بۇدان باسقا, جقش-دا تابىستىلىق دەڭگەيى تومەن ادامدار ساناتىنا جاتاتىن 3,5 ملن-نان استام اۋىل تۇرعىندارى جۇمىس ىستەيدى. قوش, دەلىك. ستاتيستيكا بۇلتارتپاس ايعاق. بۇل رەتتە, جقش ءوندىرىستىڭ زاماناۋي ادىستەرىنە قول جەتكىزە المايتىنى, ولاردىڭ وراسان زور بيولوگيالىق اكتيۆى تەحنولوگيالىق پروتسەستەرگە تارتىلماعانى, الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرى اشىلماعانى, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزە المايتىنى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ ىشكى نارىعىندا ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتارمەن تەڭ ەمەس باسەكەلەستىك جۇرگىزۋگە ءماجبۇر ەكەنى ايتىلعان.
«جقش-نىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىن جۇرگىزۋىنىڭ ناقتى رەتتەلمەگەنى بۇگىندە قولايسىز ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جانە ەلدى مەكەندەردىڭ وزىندە عانا ەمەس, ولاردىڭ اينالاسىندا دا قاناعاتتانارلىقسىز ەپيزووتيالىق جانە سانيتاريالىق جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا اكەلدى. ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ولاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە توزۋى ەل حالقىنىڭ ەڭ ساياسي ءپاسسيۆتى جانە كونسەرۆاتيۆتى بولىگى اراسىندا نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر سانىنىڭ وسۋىنە سەبەپ بولدى, مۇنى وپپوزيتسيالىق كوزقاراستاعى دەسترۋكتيۆتى ەلەمەنتتەر ءجيى قولدانۋدا», دەلىنگەن. بۇل دا راس. بىراق مال باسى قازىرگىدەن دە كوپ بولعان كەڭەستىك كەزەڭدە جەتكىلىكتى بولعان جەر نەلىكتەن قازىر جەتىسپەي قالدى؟ جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىن ماسەلەنىڭ ۇشىعى وسى سۇراقتىڭ جاۋابىندا جاتقانى بەلگىلى.
وسى نەگىزدەمەدە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنداعى جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنداعى جەكە شوتتارىندا قاراجات جيناقتاۋعا تولىق كولەمدە مۇمكىندىكتەرىنىڭ جوقتىعى, بۇل ولاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي تومەندەتەتىنى دە قاپەرگە الىنعان. ءجون, مۇنىمەن دە كەلىسپەسكە ءاددىڭىز جوق.
قىسقاسى, «زاڭ جوباسىن قابىلداۋداعى ماقسات – جقش قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن, ولاردىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن قولداۋدىڭ قاعيداتتارى مەن تەتىكتەرىن ايقىنداۋ» ەكەنى جازىلعان. وسىنداي يگى ماقساتتى كوزدەگەن زاڭ جوباسى قالايشا شارۋالاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋى مۇمكىن؟
الماسبەك سادىرباەۆ,
«شوپان اتا» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى:
– اۋىل تۇرعىندارى, ونداعى شارۋالار مەملەكەتتەن ەشقانداي كومەك, نە نەسيە الىپ وتىرعان جوق, بارىنەن قاعابەرىس قالىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق تۋرالى ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەندە ءبىز قاتتى قۋاندىق. الايدا سول زاڭدى كۇتىپ جۇرگەن اۋىلداعى جۇرت ونى تالقىلاۋدان تىس قالىپ قويعانىمىزدى ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز. ەندى قاراساق, ىشىندە كوپتەگەن قيسىق دۇنيەلەر كەتىپتى. البەتتە, بۇل جاعداي كوپشىلىك كوكەيىندە ءتۇرلى سۇراق تۋىنداتتى. وسىعان بايلانىستى ءبىز, «شوپان اتا» قاۋىمداستىعى, ZOOM ارقىلى ونلاين-جينالىس وتكىزدىك. وعان ەلىمىزدىڭ 9 وبلىسىنان شارۋالار بەلسەندى قاتىستى. كوپتەگەن پىكىر ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ نەگىزگىلەرى رەتىندە مىنانى ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, كوپشىلىكتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان ءبىر ماسەلە, ول – اتالعان زاڭ تۇجىرىمداماسىندا اۋىلداعى ءۇيدىڭ قورا-جايىندا ۇستايتىن مال سانىن شەكتەۋ.
بىرىنشىدەن, اۋىلداعى ەل سول الدىنداعى مالىنا بولا اۋىلدا تۇرىپ جاتىر. مالى ارقىلى ناپاقا تاۋىپ, بالا-شاعاسىن باعىپ, وقىتىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, اۋىلدا اۋىل شارۋاشىلىقتارىنا, فەرمەرلەرگە اۋىلدىڭ سىرتىندا جەر بەرۋ جانە سول اۋىل تۇرعىندارى پايدالاناتىن اۋىل توڭىرەگىندەگى جايىلىم ءبولۋ ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرسە, وندا اۋىلدىڭ ىشىندە مال سانىنا شەكتەۋ قويۋعا بولاتىن شىعار. بىراق بۇگىنگى اۋىلداعى ەڭ كۇردەلى ماسەلە – جايىلىمدىق جەر, جەر ماسەلەسى. مۇنى شەشپەي, ماسەلە بىتپەيدى.
ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنت اۋىلعا كومەكتەسەيىك, مەملەكەتتىك قولداۋدى اۋىلعا جەتكىزەيىك دەدى. ويتكەنى ەلدەگى ازىق-تۇلىك ونىمدەرىنىڭ 60-70 پايىزى سول اۋىلداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان. ال مىنا زاڭ جوباسىنداعى ۇسىنىستار ءوزى زورعا كۇنەلتىپ وتىرعان شارۋالاردى جقش تۇرىندە تىركەپ, زەينەتاقى اۋدارىمى, تابىس سالىعى سياقتى ماسەلەلەردى مويىندارىنا ءىلىپ قويماق. مىنە, سوندىقتان ءبىز وسى جايتتارعا ءوز قارسىلىعىمىزدى ءبىلدىرىپ, پەتيتسياعا قول جيناۋعا كىرىستىك.
ا.سادىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 30 قاراشادا وتكەن ونلاين-جينالىسقا 100-دەن اسا ادام قاتىسىپ, سونىڭ 25-ءى سويلەپ, پىكىر-ۇستانىمدارىن بىلدىرگەن. سولاردىڭ ورتاق پىكىرى – اۋىلدا ءار ۇيدە 2 سيىر ەمەس, 20-30 سيىردان ۇستاۋعا بولادى. وسىعان قاراپ-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى باسقا الەمدە, اۋىلداعىلار باسقا الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورەمىز.
«باقساق – باقا ەكەن» دەمەكشى, شارۋالاردى ءار ءۇيدىڭ جەكە قورا-جايىندا ۇستالاتىن مال سانىن شەكتەۋمەن قاتار, زاڭ اياسىندا تۋىندايتىن جاۋاپكەرشىلىكتەرگە (سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق, ەكولوگيالىق تالاپتاردى بۇزۋعا بايلانىستى ايىپپۇلدار سالۋ) قاتىستى نورمالار دا الاڭداتىپ وتىر. «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تالقىلانىپ جاتقان ۇسىنىستارىنا ءبىزدىڭ كوڭىلىمىز تولمايدى. حالىققا, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا ولاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن جانە قولدايتىن زاڭ كەرەگى انىق. بىراق بۇل زاڭ جوباسىنداعى اۋىل تۇرعىندارى اۋلاسىندا ۇستاۋعا ءتيىستى مال سانىن شەكتەۋگە جانە ءتۇرلى اكىمشىلىك جازا تۇرلەرىنىڭ قولدانىلۋىنا قارسىمىز», دەيدى الماتى وبلىسى ەسكەلدى اۋدانىنان حابارلاسقان زاڭگەر ەرجان جاڭاجىل. دەگەنمەن ول دا شەكتەۋ ەنگىزۋ قاتتى قاجەتتىلىك بولىپ جاتسا, 100 باس قوي-ەشكى, 10 سيىر, 5 جىلقى, 5 تۇيە مالىن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. «جانە وسى مالدى باعۋ ءۇشىن اۋىل اينالاسىنداعى جەرلەردى حالىق مۇقتاجدىعىنا قوعامدىق جايىلىمدار رەتىندە قايتارىپ, ءار وتباسىنا ءوزىن ءوزى جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن ەگىستىك جانە شابىندىق جەرلەر بەرىلۋى كەرەك. ال مال سانى شەكتى مولشەردەن وسكەن جاعدايدا اۋىل, اۋدان اكىمدەرى قوسالقى شارۋانىڭ اۋىلدان تىس جەرگە شىعۋىنا جاعداي جاساپ, جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس», دەيدى ە.جاڭاجىل.
ارداق اۋەزبەكوۆ,
جامبىل وبلىسى, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى:
– اۋىلداعى ءار ءۇيدىڭ جەكە قوراسىندا ۇستالاتىن ءىرى قاراعا بايلانىستى شەكتەۋدىڭ بولعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. شامامەن 20 باس دەسەك, تولىمەن 30-40 باسقا بارىپ قالادى. ال ۇساق مالدىڭ شەكتى سانىن اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە (ۇلكەن اۋىلدار, 10-15 ءۇيلى اۋىلدار بار), جەرگىلىكتى جەردىڭ جاعدايىنا قاراي بەلگىلەۋ كەرەك. ەگەر اۋىلداعى ۇيدە مال بورداقىلاتپايتىن بولساق, وندا قالاداعى ەتتىڭ باعاسى كيلوسىنا 4 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ كەتەتىنىنە كۇمان جوق. ويتكەنى قالانى ەتپەن قامتاماسىز ەتىپ, باعانىڭ شارىقتاپ كەتپەۋىنە سەبەپكەر بولىپ وتىرعاندار – وسى اۋىل تۇرعىندارى.
ءيا, ءبارىمىزدىڭ ويلاعانىمىز اۋىلدىڭ جاعدايىن قايتسەك جاقسارتامىز دەگەن ءبىر ساۋالدىڭ جاۋابى. الايدا وسى جاۋاپتى ىزدەۋ بارىسىندا ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ الدىمەن سول اۋىل حالقىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋدى, ولارعا نە كەرەكتىگىن, قالاي كومەكتەسۋ قاجەتتىگىن سۇراۋدى ۇمىتىپ كەتە بەرەتىندەي. اۋىلعا قاتىستى جوبالاردىڭ جولى بولا بەرمەيتىنى دە سوندىقتان بولار. بۇگىنگى ماقالاعا وزەك بولعان تۇجىرىمداما جوباسىندا اكىمشىلىك-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە قاتىستى ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر دە قانشالىق قيسىندى ەكەنى بەلگىسىز. ءالى ەنگىزىلمەگەنىنە, ۇسىنىس ەكەنىنە قاراماستان, «ايىپپۇل» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى شارۋالاردى الدەن شوشىتۋدا. قىسقاسى, ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى الدەن-اق اۋىلداعى جۇرتتىڭ كوڭىلىنە الاڭ كىرگىزىپ قويعانى بايقالادى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا بارلىق وڭىردە اشىق تالقىلاۋلار مەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, جەر-جەردە جوبانىڭ ماقساتىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەسە, اۋىل حالقىنىڭ ۇلكەن قارسىلىعىن, ءتىپتى اشۋ-ىزاسىن دا تۋدىرىپ الۋىمىز ابدەن كادىك. مۇنى ەسكەرگەن ءجون.