ءوندىرىس ورىستەگەن ءوڭىر

ءىرى كاسىپورىندار مەن الپاۋىت ءوندىرىس ورىندارى شوعىر­لان­عان توبىل ءوڭىرىنىڭ ەكونومي­كاسى قاشاندا تۇراقتى. بىرەر جىل بۇرىن ارقالىقتاعى بوكسيت كەن ءوندىرىسى جابىلىپ قال­عاندا, كوپشىلىك قالانىڭ ەندىگى كەلەشەگى قالاي بولار ەكەن دەگەن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ ەدى. ارقالىق از ۋاقىت ىشىندە ەڭسە تىكتەپ, مال شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن وڭدەۋ سالاسىنا بەت بۇردى.

ماسەلەن, ارقالىق قالا­سىندا بىلتىر اشىلعان تەرى وڭدەۋ زاۋىتى ءوڭىردىڭ وڭدەۋ سالاسىنا سەرپىن بەردى. قازىردىڭ وزىندە شاعىن شا­ھار­دا وسى زاۋىتقا شيكىزات دا­يىن­دايتىن تەرى قابىلداۋ ورنى مەن تىگىن تسەحى جۇمىس ىستەي باستادى. ال­داعى ۋاقىتتا مۇنداي شاعىن كا­سىپ­­ورىنداردىڭ قاتارىن كو­بەيتۋ جوس­پارلانىپ وتىر. وسى­لايشا, بۇ­عان دەيىن ەشكىمگە قاجەت بولماي قو­قىسقا تاستالاتىن تەرى كادەگە جاراپ, مال يەلەرى مەن ونى وڭدەۋشى كا­سىپ­كەرلەردىڭ تابىس كوزىنە اينالدى.

ۇزاق جىلدار قاڭىراپ تۇر­عان تەرى زاۋىتىنىڭ جۇمىس ىس­تەي باس­تاعانىنا ءبىر جىلعا جۋ­ىق­تا­­دى. قازىر مۇندا 42 ادام ەڭ­بەك ەتەدى. قۋاتى ايىنا 48 مىڭ شارشى مەتر تەرىنى وڭدەۋگە جەتەدى. زاۋىت جى­لىنا 27 مىڭ شارشى مەتر تەرى وڭدەيدى. كا­سىپورىن تولىق قۋا­تىمەن جۇمىس ىستەۋگە كوشۋ ءۇشىن 200 ملن تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋعا تاپسىرىس بەرىپ قو­يىپ­تى. سەبەبى ونىمگە سۇرانىس بار. مۇن­داعى تەرى ءونىمىنىڭ كوبى شەت­ەلگە ەكسپورتتالادى.

– ءبىز ونىمدەرىمىزدى نەگىزى­نەن رەسەي, ۋكراينا جانە وز­بەك­ستان ەل­دەرىنە جىبەرەمىز. قا­زاقستاننىڭ ىشىن­دە وتە كوپ ەمەس. ەلىمىزدەگى كاسىپ­ورىن­­دار 13-اق پايىزىن الادى, – دە­دى زاۋىت ديرەكتورى ەرجان سالي­حوۆ.

ال شيكىزات زاۋىتقا وبلىس اۋما­عىنداعى ەت كومبيناتتارى مەن جەكە تۇرعىنداردان جي­نالادى. وسى جۇمىستى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ ماق­ساتىندا جازدا كاسىپورىن جا­نىنان تەرى قا­بىلداۋ ورنى اشىلدى. بۇل جۇ­مىستى مەملەكەت­تەن 5 ملن تەڭگە گرانت ۇتىپ العان قاي­­رات بەكەتاەۆ قولعا الىپتى. شا­عىن كاسىپورىندا كاسىپكەردىڭ وزى­نەن باسقا تاعى ەكى ادام ەڭبەك ەتەدى. كاسىپكەر ءبىر ايدا بەس تون­ناعا دەيىن تەرى قابىلداپ, ونى سۇ­رىپ­تاپ زاۋىتقا وتكىزەدى. تەرى وڭ­دەۋ زاۋىتىنىڭ باسشىلىعى ال­داعى ۋاقىتتا وبلىستىڭ بار­لىق اۋدان­دارىنا وسىنداي تەرى قا­­بىل­داۋ پۋنكتتەرىن اشۋدى كوز­دەپ وتىر.

ارقالىقتا, مۇنىڭ سىرتىندا, قالا اكىمدىگى, تەرى زاۋى­ت­ى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ ۇشجاقتى كەلى­سىمىمەن شاعىن تى­گىن تسەحى اشىلدى. كەلىسىم نا­تي­جەسىندە جوباعا قاتىسۋشى ءار ادامعا 583 مىڭ تەڭگە قايتا­رىمسىز قارجى بەرىلگەن. بۇل اقشاعا ولار ەكى تىگىن ماشيناسى مەن جۇمىسقا قاجەتتى باسقا دا قۇرال-جابدىقتارىن ساتىپ الىپتى.

– بۇل جەردە مەنەن باس­قا 7 كاسىپ­كەر جۇمىس ىستەيدى. ار­قايسى­مىزدىڭ كومەكشىلەرىمىز بار. تەرى زاۋىتىنان دايىن ءونىم كە­لە­دى. سودان قولعاپ, بەلدەمشە تى­گە­مىز. بۇل بەلدەمشەلەر مەن قول­­عاپتار ىستىققا ءتوزىمدى. مە­تالل بالقىتۋشىلار مەن دانە­كەر­لەۋشىلەرگە ارنالعان. تسەحتى شي­كىزاتپەن قامتۋشى دا, تاپسىرىس بەرۋشى دە تەرى زاۋىتى, – دەيدى تىگىنشى ايگۇل ءسۇيىنوۆا.

ىسمەردىڭ ايتۋىنشا, تىگىن تسەحى كەلەشەكتە اسكەري اياق كيىمدەر مەن سپورت بۇيىمدارىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ارقالىقتاعى تورعاي كەن ءون­­دىرىسى ءوز جۇمىسىن توقتات­قاننان كەيىن باسقارما جۇمىس­شىلارىنىڭ ءبىرازى «باستاۋ بيزنەس» جوباسى اياسىندا كا­سىپكەرلىك نەگىزدەرىن مەڭگەرۋ كۋرستارىنان وتكەن. ناتي­جە­سىندە, تبكب قىزمەتكەرى ۆيك­تور سۋروۆتسەۆ جوندەۋ جۇ­مىس­­تارىمەن اينالىساتىن اrqalyqremserviس سەرىكتەستىگىن اشىپ, 87 كەنشىنى جۇ­مىسپەن قامتىپ وتىر.

– مەنىڭ جوبام ERG تاراپىنان قولداۋ تاپتى. بيىل قۇرىلعان اrqalyqremservic جشس بۇگىندە تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتىر. تەك ماعان عانا ەمەس, مۇندا بۇ­رىنعى ارىپ­تەستەرىمە دە جۇمىس تابىل­دى. تبكب جابىلعانىمەن جۇ­مىسشىلار ادەتتەگى جۇمىسىن جال­عاستىرا بەرەدى, – دەدى ۆيك­تور سۋروۆتسەۆ.

كاسىپكەرگە قولداۋ كورسەتكەن ەۋرا­زيالىق توپ جوندەۋ مەحني­كالىق جابدىقتارى ۋچاسكە­سى­نىڭ نەگىزگى عيماراتى مەن اس­حا­­نا­سىن, سەگىز تەحنيكاسىن اrqalyqremservic جشس يەلى­گىنە قايتا­رىمسىز بەرگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

بوكسيت كەنىشىنىڭ تاعى ءبىر قىزمەتكەرى جانات كيىكباەۆ ارنايى وقۋ كۋرسىن تامامداعان سوڭ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ بە­كەتىن اشۋ ءۇشىن 5 ملن تەڭگە گرانت قارجىسىن ۇتىپ الدى.

بۇدان بولەك, بىلتىر ار­قا­لىق قالاسىندا كەنشىلەر ءۇشىن ارنايى بوس ورىندار جار­مەڭكەسى ۇيىمداستىرىلىپ, قالا­داعى 15 كومپانيا مەن وزگە وڭىرلەردەگى ERG كاسىپ­ورىندارى جۇمىسسىز قالعان­دار­عا جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن ۇسىنعان. وسىنىڭ ناتي­جەسىندە 84 مامان تۇراقتى جۇ­مىسقا ورنا­لاستى.

ارقالىقتا بيىل تولىق ىسكە قوسىلعان جاڭا جىلۋ ورتالىعى دا جىلىنا 1,5 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە مۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. بۇعان دەيىن شاعىن شاھاردىڭ ەسكى قازان­دىقتارىنا قىمبات وتىن – مازۋت جاعىلاتىن. ال جا­ڭا ورتالىق جىلۋدى مازۋت­تان بىرنەشە ەسە ارزان كومىر­دەن وندىرەدى. الايدا بۇل قالانىڭ قازىرگى اۋقىمىنا سايكەستەندىرىپ جىلۋ جۇيەسىن تولىق جاڭعىرتۋدىڭ باستاماسى عانا. جاڭا ورتالىقتا ءدال قازىر قالاعا جىلۋ بەرىپ تۇرعان ەكى سۋ جىلىتقىش قازاندىعى جانە ءبىر بۋ قازاندىعى بار. ولاردىڭ ار­قايسىندا تاۋلىگىنە 60-70 تون­ناعا دەيىن كومىر جانادى.

جاڭا جىلۋ ورتالىعىنىڭ جالپى قۇنى – 7,5 ملرد تەڭگە. جەلتوقسان ايىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن تاعى ەكى بۋ قا­زاندىعى جانە تۋربوگەنەراتور ىسكە قو­سىلۋعا ءتيىس. ياعني ەلەكتر قۋا­تى دا وندىرىلەدى. سونىڭ ار­قا­سىندا ورتالىق تاۋ­لىگىنە 1 ملن تەڭگە ۇنەمدەيتىن بو­لادى. قا­­زىر قالاعا جىلۋ بەرۋ جۇ­مىس­تارىن جەرگىلىكتى ماماندار مەن مەردىگەر كومپانيا وكىلدەرى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇكىل جۇيە كومپيۋتەر ارقىلى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلادى.

جىلدا ارقالىق قالاسىنا جىلۋ ماۋسىمى ءۇشىن مازۋت ساتىپ الۋعا وبلىس بيۋدجەتىنەن 2 ملرد 200 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسالاتىن. سەبەبى مازۋتتىڭ ءار تونناسىنىڭ قۇنى, جەتكىزۋىن قوسا ەسەپتەگەندە, 22 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتايدى. ال كو­مىردىڭ تونناسى 14 مىڭ تەڭگە عانا. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان رايىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا 5 جىلدا ءوزىن-ءوزى اقتاپ شىعادى.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن ىسكە قوسىلعان ارقالىق ەت وڭدەۋ كومبيناتى دا بىرتىندەپ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرىپ كەلەدى. تورعاي ءوڭىرى ءۇشىن ماڭىزى زور وڭدەۋشى كا­سىپورىننىڭ مۇمكىندىگى جىلى­نا 3 مىڭ توننا ەت وڭدەۋگە جە­تەدى. بۇل جەردە سۇرىپتالعان ەت ءارى قاراي وڭدەۋ تسەحتارىنا جى­بە­­رىلەدى. كومبيناتتىڭ قۋاتى تاۋ­­­­لىگىنە 3 توننا شۇجىق, 1 توننا كون­­سەرۆىلەنگەن ەت شىعارۋعا جە­تەدى.

– باعانى تۇراقتاندىرۋ ماق­ساتىندا ايىنا ەكى رەت اۋىل­شا­رۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جار­­مەڭ­­كەسىنە قاتىسامىز. بۇل جار­مەڭكەلەردە ءبىزدىڭ ونىم­دەرى­مىز ەشبىر دەلدالسىز ساۋداعا تۇسە­تىند­ىكتەن, نارىقتاعى باعادان انا­عۇرلىم ارزانعا ساتىلادى. الداعى ۋاقىتتا نۇر-سۇلتان قالاسىندا 6 ساۋدا ورنىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كاسىپكەر­لەرمەن كەلىسىمشارت جاسايمىز, ولار ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى وتكى­زەتىن بولادى. ال شيكىزات ماسە­لەسىن شەشۋ ءۇشىن ارقالىقتان 10 شاقىرىم جەردە 7,5 مىڭ باس مال ۇستاۋعا جارايتىن بور­داقىلاۋ الاڭى سالىندى. ازىر­گە مۇندا مىڭعا تارتا ءىرى قارا, سونداي كولەمدە ۇساق مال, از­داعان جىلقى جانە تۇيە بار. اكىم­شىلىك, جۇمىسشىلار ءۇيى, زەرتحانا عيماراتى دا دايىن. مال تۇراتىن 8 اشىق البار مەن 4 جابىق قورا سالىنىپ ءبىتتى, – دەدى ەت كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى را­سۋل مۇقانوۆ.

سونىمەن قاتار كومبينات جانىنان بورداقىداعى ما­ل­عا قوسپا جەم وندىرەتىن تسەح سالىنعان. ونىڭ قۋاتى جىلىنا 25 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋعا جەتەدى.

قوستاناي وبلىسى