قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جوعارى. شەت مەملەكەتتەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە قارجى قۇيۋعا قۇلشىنىپ تۇراتىنى دا سوندىقتان. تۇپتەپ كەلگەندە مۇنداي قاتىناستاردىڭ ۇلكەن سەنىمگە قۇرىلاتىنى بەلگىلى. ال قازاقستاندى الەمدىك ارەنادا سەنىمدى ەل, سەنىمدى سەرىكتەس ەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ينۆەستيتسيانىڭ ەل ءۇشىن زور يگىلىك ەكەنى اقيقات. وسىنى جاقسى تۇسىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى «الدىمەن – ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات» قاعيداتىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردا دا ءتيىمدى قولداندى. كەزىندە پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى دە سول ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن.
بۇل تۋرالى ەلباسى مەن بەلگىلى جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىندا جاقسى ايتىلعان. «مەنىڭ حالىقارالىق ساپارلارىم بارىسىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قازاقستانعا ينۆەستيتسيالاۋ ماسەلەسى بولاتىنى سوندىقتان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان شەتەلدىك توتە ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى شامامەن 200 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ينۆەستيتسيالار بىزگە نەگە كەلەدى؟ سەبەبى ينۆەستورلار بىزگە سەنەدى. ءبىزدى الەمدە سىيلايدى. كۇشتى ەكونوميكاسى بار, حالىقارالىق قوعامداستىقتا لايىقتى ورنى بار, ۋادەسىنە بەرىك, شەتەل ينۆەستورلارىنا ءتيىستى جاعداي جاساي الاتىن, قارجىنىڭ قايتارىم بەرەتىنىنە كەپىلدىك ەتە الاتىن مەملەكەت دەپ سىيلايدى. ءبىز بۇل مارتەبەنى باعالايمىز», دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2015 جىلى جارىق كورگەن ء«ومىر وتكەلدەرى» سۇحبات كىتابىندا.
«اقشا تىنىشتىقتى سۇيەدى» دەگەن ءتامسىل بار. اقشا ءۇشىن ويىن ەرەجەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋى دا ماڭىزدى. اسىرەسە مۇنىڭ ءبارى شەتەل اقشاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندى اتالعان تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتكە اينالدىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 30 جىلدا الەمنىڭ 120-دان استام مەملەكەتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ دامۋىنا 330 ملرد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيدى. مۇنىڭ جارتىسىنان كوبى ەۋرووداق ەلدەرىنە, تاعى ءبىر قوماقتى بولىگى اقش-قا تيەسىلى ەكەنىن اتاپ وتكەن دۇرىس.
اقش-تى ايتقاندا, «عاسىر كەلىسىمشارتى» دەگەن اتاۋمەن الەمگە ايگىلى بولعان قازاقستان مەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى اراسىنداعى كەلىسىم ەسكە تۇسەدى. اتالعان كەلىسىمشارتتىڭ تالاپتارىن ازىرلەۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن «عاسىر كەلىسىمشارتىنىڭ» تالاپتارىن جاساۋعا اتسالىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن مارقۇم قالىق ابدۋللاەۆتىڭ ەستەلىگىنەن وقىعانىمىز بار. ويتكەنى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋ مەملەكەت تاريحىندا بولماعان. وسىلايشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس وداعى قۇلاماي تۇرىپ بەكىتىلگەن «تەڭىز» كەشەنى مەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى اراسىندا كەلىسىمشارت بۇزىلىپ, جاڭاسى جاسالدى. جاڭا قۇجاتقا سايكەس, مۇنايدان تۇسەتىن تابىستىڭ كوپ بولىگى قازاقستاندا قالاتىن بولدى. «عاسىر كەلىسىمشارتىنىڭ» ناتيجەسىندە ەلىمىزگە ۇلكەن ينۆەستيتسيا كەلدى. شامامەن 300 ملرد دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. شەتەل ينۆەستيتسياسىمەن بىرگە الەمنىڭ وزىق تەحنولوگياسى دا ەلگە ەنە باستادى. ءسويتىپ مۇناي كەن ورىندارى يگەرىلە باستادى ءارى شەتەلدىكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن سەنىمى ارتتى. بۇل تاۋەلسىز قازاقستانعا سالىنعان العاشقى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا بولاتىن.
بىلە بىلسەك, ەلباسىنىڭ تەمىرتاۋداعى ءىرى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ ارقاسىندا امان الىپ قالۋىنىڭ ءوزى ەرلىكپەن پارا-پار. كەڭەس وداعى كەزىندە سالىنعان ەڭ سوڭعى زاۋىت 90-جىلدارى ءبىرجولا توقىراپ, مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالعانى بەلگىلى. سول ۋاقىتتا ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستور لاكشمي ميتتالمەن تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە زاۋىت قايتا جانداندى, حالىقتىڭ دا تۇرمىسى جاقساردى.
تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى ەلدىڭ اشىقتىعىنىڭ, نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىلدىلىگىنىڭ ءارى بيزنەس جۇرگىزۋگە تارتىمدىلىعىنىڭ باستى بەلگىسى سانالادى. سونداي-اق بۇل – كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ ايقىن دالەلى. ايتپەسە, بەرەكەسى قاشقان ەلگە ينۆەستورلاردىڭ قارجى قۇيۋى بىلاي تۇرسىن, ماڭايلاماسى انىق. ال قازاقستان تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى كورسەتكىشى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل دەگەنىمىز قوماقتى قارجى عانا ەمەس, بۇل – ءىرى جوبالار, جاڭا تەحنولوگيالار. بىزدەگى شيكىزاتتىق بازانىڭ مولدىعى, ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى, ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ مىقتىلىعى, گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاسۋى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسياعا جول اشىپ وتىر.
وسى ورايدا ەلباسىنىڭ تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋعا قاتىستى ەكى ماڭىزدى قادام جاساعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ ءبىرى – شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىن قۇرۋى, ەكىنشىسى – «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) اشۋى. قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى 1998 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا قۇرىلعان. كەڭەس ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالدى. اتالعان كەڭەستىك-كونسۋلتاتيۆتىك ورگاننىڭ مىندەتى – ۇكىمەت پەن ەل اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستورلار اراسىندا تىكەلەي ديالوگ ورناتۋ. وسىنىڭ ناتيجەسىندە نەگىزىنەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنە قاتىستى ماسەلەلەر جەدەل شەشىلىپ كەلەدى.
ال «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. كەزىندە ەلباسى دۋباي مەن سينگاپۋرداعى, لوندون مەن شانحايداعى سەكىلدى حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ءبىزدىڭ ەلدە دە پايدا بولادى دەگەندە سەنىمسىزدىكپەن قاراعاندار كوپ ەدى. قازىر احقو-نىڭ يگىلىگىن تۇتاس ەل كورىپ وتىر. وسىلايشا, ەلباسى ەلوردانى ەۋرازيانىڭ قارجى قاقپاسىنا اينالدىردى. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ارقىلى تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 4,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ 1,2 ملرد دوللارى – پورتفەلدى ينۆەستيتسيا. ال 3,2 ملرد دوللارى – تىكەلەي ينۆەستيتسيا. احقو اشىلعالى بەرى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. ويتكەنى قارجى ورتالىعى سەنىمدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇگىندە ىسكەرلىك ورتادا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ جۇمىسىنا پرەزيدەنت تاعايىنداعان الەمدىك دەڭگەيدەگى 10 سۋديا مەن 39 حالىقارالىق اربيتر تارتىلعان. احقو ەكوجۇيەسىندە جوعارى تەحنولوگيالىق احقو بيرجاسى (Astana International Exchange – AIX) دا بەرەكەنىڭ ورداسىنا اينالدى.
وسىدان ەكى اي بۇرىن بۇۇ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ (يۋنكتاد) «ينۆەستيتسيالار جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك بايانداماسى» جاريالاندى. ءدال وسى باياندامادا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى جوعارى باعالانعان. اتاپ ايتقاندا, COVID-19 پاندەمياسىنىڭ الەم ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر ەتكەنىنە قاراماستان, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان وتپەلى ەكونوميكاسى بار 17 ەلدىڭ جانە تەڭىزگە شىعا المايتىن 34 ەلدىڭ ىشىندە تازا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ەڭ جوعارعى ءوسىمىن كورسەتتى. الەم بويىنشا بىلتىر تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە دەيىن قىسقاردى. دالىرەك ايتساق, كورسەتكىش 35 پايىزعا كەمىپ, 1 ترلن اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – سوڭعى 16 جىلداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. ال قازاقستانعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى كەرىسىنشە 34,9 پايىزعا وسكەن. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسى!
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ تۇرعىسىنان بيىلعى جىل دا تابىستى بولماق. ماسەلەن, 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 30,4 پايىزعا ارتىپ, 11,1 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە (57,2 پايىز), ساۋدادا (45,8 پايىز), تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە (27,1 پايىز), كولىك سالاسىندا (20,4 پايىز) ايتارلىقتاي ءوسىم بايقالىپ وتىر.
ادەتتەگىدەي قازاقستانعا ينۆەستيتسيا قۇيۋشى نەگىزگى ەلدەردىڭ كورسەتكىشى ارتقان. ماسەلەن, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 3,3 ملرد دوللارى نيدەرلاندقا ء(وسىم 24,5 پايىز), 2,1 ملرد دوللارى اقش-قا ء(وسىم 87,7 پايىز), 1,3 ملرد دوللارى شۆەيتسارياعا ء(وسىم 86,7 پايىز), 704,9 ملن دوللارى رەسەيگە ء(وسىم 17 پايىز), 508,7 ملن دوللارى قىتايعا ء(وسىم 63,7 پايىز), 459,5 ملن دوللارى بەلگياعا ء(وسىم 4,3 پايىز), 388,7 ملن دوللارى تۇركياعا ء(وسىم 79,9 پايىز), 233 ملن دوللارى وڭتۇستىك كورەياعا ء(وسىم 33,1 پايىز) تيەسىلى. ەل وڭىرلەرى اراسىنان اتىراۋ وبلىسى (3,6 ملرد دوللار, ءوسىم 15,4 پايىز), الماتى قالاسى (3 ملرد دوللار, ءوسىم 26,3 پايىز), شىعىس قازاقستان وبلىسى (1,3 ملرد دوللار, 72,8 پايىز) ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك تانىتقان.
ەسكە سالا كەتەيىك, ەل ۇكىمەتى ۇلتتىق ەكونوميكانى ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونىڭ ءوسۋ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ قارقىنىن جىلىنا 30 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل رەتتە 2025 جىلعا قاراي نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار دەڭگەيىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ اۋقىمدى ەكەنىن ەسكەرسەك, ۇكىمەت بەلگىلەگەن مەجەنى باعىندىرۋ اسا ءبىر قيىندىق تۋدىرماۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ينۆەستيتسياعا قاتىستى ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا. پرەزيدەنت ينۆەستيتسيالاردى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قاراي باعىتتاۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرما دا ويداعىداي ورىندالۋدا. 2020 جىلى جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىندەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 19 پايىزعا جەتتى. ال 2010 جىلى اتالعان كورسەتكىش 10 پايىزدى قۇراعان بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستانعا 330 ملرد دوللاردان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعانىن جوعارىدا ايتتىق. وسى ورايدا ورتالىق ازياعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 70 پايىزى ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. قازاقستان ەكونوميكالىق رەفورمالار, حالىقارالىق ساۋداعا اشىقتىق, ينۆەستيتسيالار جانە ساياسي تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان وڭىردەگى كوشباسشى بولىپ سانالادى. سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكا ينۆەستورلاردى قورعاۋدى كۇشەيتۋ, بيۋروكراتيانى ازايتۋ, سالىق ايقىندىلىعىن ارتتىرۋ جانە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بويىنشا كەڭ كولەمدى رەفورمالار جۇرگىزدى.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەلگە اينالدىرامىن» دەگەن اسقاق ارمانى ورىندالدى. ونىڭ يگىلىگى بۇگىنگى بۋىنعا عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاققا دا جەتەتىنى زور قۋانىش! ويتكەنى مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇندىك ەمەس, جۇزجىلدىق كەزەڭگە جالعاسار يگىلىك.