كوروناۆيرۋس ىندەتى نەدەن, قاشان پايدا بولدى؟

تاريحتا جەر بەتىندەگى ءار ادامعا تىكەلەي اسەرىن تيگىزگەن پاندەميا توڭىرەگىندەگى جايلى زەرتتەۋلەر مۇنىمەن شەكتەلمەيتىنى انىق. دەسە دە Science جۋرنالىندا اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق بيولوگى مايكل ۋوروبەي قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنداعى العاشقى ناۋقاستارعا قاتىستى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىن جاريالادى. ول ۆيرۋس جۇقتىرعان العاشقى ادامنىڭ كىم ەكەنىن انىقتاعان. عالىم پاندەميا جاريالانعانعا دەيىن تىركەلگەن ناۋقاستاردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, كەستە جاساعان. وعان سايكەس العاشقى ۆيرۋس جۇقتىرعان ادام ۋحان قالاسىنداعى بازارلاردىڭ بىرىندە تەڭىز ونىمدەرىن ساتاتىن ايەل بولعان. بۇل بازاردا تەڭىز ونىمدەرىنەن بولەك جابايى اڭدار مەن ولاردان جاسالعان ونىمدەر دە ساتىلاتىنى ايتىلعان. ول 2019 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا اۋىرعان. وسىدان باستاپ جەرگىلىكتى اۋرۋحانالارعا ۇقساس بەلگىلەرمەن بازاردىڭ وزگە دە جۇمىسشىلارى مەن كەلۋشىلەرى تۇسە باستاعان.

بۇل تۇجىرىم قالا بيلىگىنىڭ العاشقى ناۋقاسقا قاتىستى دەرەك­تەرىن جوققا شىعارىپ وتىر. ىندەتتىڭ بەلگىلەرى العاش رەت بازاردان بىرنەشە ونداعان شاقىرىم جەردە تۇراتىن جانە وعان بارماعان 41 جاستاعى ەر ادامنان تابىلدى دەلىنگەن. ول دا­رى­گەرگە 8 جەلتوقساندا جۇگىنگەن. قالا اكىمشىلىگى ەر ادامنىڭ با­زارعا ەش قاتىسى جوعىن ايتىپ, ىندەتتىڭ كوبى بولجاعانداي ول جەردەن تاراماعانىن العا تارتقان.

الايدا امەريكالىق زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا, ەر ادام 8 جەلتوقساندا ءتىسىن جۇلدىرۋ ءۇشىن ءتىس دارىگەرىنە قارالعان. زەرتتەۋدە ونىڭ كوروناۆيرۋسپەن تەك 16 جەلتوقساندا اۋىرىپ, ءبىر اپتادان كەيىن اۋرۋحاناعا تۇسكەنى ايتىلادى.

«ونىڭ اۋرۋ بەلگىلەرى ۋحان بازارىنىڭ بىرنەشە جۇ­مىس­شى­سى اۋىرعاننان كەيىن عانا بەلگىلى بولدى. بۇل جاعداي با­زار­داعى تەڭىز ونىمدەرىن ساتۋشى ايەلدى 11 جەلتوقساندا ۆيرۋس جۇقتىرعان العاشقى ناۋقاس ەكەنىن اڭعارتادى», دەلىنگەن ۋورو­بەي­دىڭ عىلىمي ماقالاسىندا.

بۇل سوڭعى زەرتتەۋ ۆيرۋستىڭ ۋحان ۆيرۋسولوگيالىق زەرت­حا­نا­سىنان شىققانى تۋرالى بولجامدى ودان سايىن جوققا شى­­عار­عانداي. كەرىسىنشە وسىعان دەيىن ايتىلعان ىندەتتىڭ بازاردا ساتىلعان جابايى اڭداردىڭ بىرەۋىنەن تاراعانى تۋرالى تەورياعا سالماق قوسقانى انىق. سونداي-اق ۆيرۋس جۇقتىرعان ال­عاشقى ادامدى انىقتاۋدا قاتەلەسكەن قىتاي جانە ددۇ عا­لىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنە كولەڭكە تۇسىرگەندەي.

اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكولوگيا جانە ەۆوليۋتسيالىق بيولوگيا ءبولىمىنىڭ باستىعى مايكل ۋوروبەيدىڭ بۇل زەرتتەۋى پاندەميانىڭ قالاي پايدا بولعانىنا قاتىستى پىكىرتالاستى قىزدىرا تۇسەتىنى بەلگىلى. سەبەبى بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى, ونىمەن قوسا قىتاي مەن اقش-تىڭ ونسىز دا كۇردەلى قارىم-قاتىناسىن شيەلەنىستىرە تۇسكەندەي. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ ۆيرۋس قىتاي زەرتحاناسىنان تاراعانى تۋرالى سەنىمدى سوزدەرى جاعدايدى ۋشىقتىرماي قويمادى. 

وسىعان دەيىن جاريالانعان زەرتتەۋلەرگە كەلەر بولساق, 2021 جىلدىڭ باسىندا ددۇ-نىڭ ساراپشىلار توبى ءتورت اپتا بويى ۋحاندا قىتاي زەرتتەۋشىلەرىمەن بىرگە ىندەتتىڭ قالاي پايدا بول­عانىن انىقتاۋعا تىرىسقان. ناۋرىز ايىندا جاريالانعان بىر­لەسكەن باياندامادا Sars-CoV-2 ۆيرۋسى ادامدارعا جار­قانات­­­تاردان جۇققان بولۋى مۇمكىن دەپ قورىتىندىلاعان. وسى­لاي­شا, ۆيرۋستىڭ زەرتحانادان تاراعانىنا قاتىستى پىكىرلەردى تەرىسكە شىعارعان. 

الايدا ساراپشىلار 8 جەلتوقساندا ىندەتتىڭ بەلگىلەرى پايدا بولعان دەلىنگەن 41 جاستاعى بۋحگالتەر چەن مىرزامەن سۇحباتتاسىپ, ناۋرىزداعى ەسەپتە ونىڭ اۋرۋ بەلگىلەرىن العاشقى انىقتالعان جاعداي رەتىندە سيپاتتاعان.

Science جۋرنالىندا جاريالانعان سوڭعى زەرتتەۋ ۋاقىت كەس­تە­سىنە قاتىستى سايكەسسىزدىكتەردى كورسەتەدى. ۆيرۋس انىق­تال­عان العاشقى ادام دەلىنگەن چەن مىرزا قىتايدىڭ The paper ونلاين باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا ىندەتتىڭ العاشقى بەلگىلەرى شامامەن 16 جەلتوقساندا انىقتالعانىن, ال 8 جەلتوقساندا ەمحاناعا تىسىنە بايلانىستى جۇگىنگەنىن ايتقان.

وسىلايشا, ۆيرۋستىڭ ەڭ العاش ۋحان بازارىنان تاراعانىن ايتقان عالىم پاندەميانىڭ جابايى اڭداردان باستالعانىنا ناقتى دالەل كەلتىرىپ, وسىعان دەيىنگى زەرتتەۋدىڭ قاتەسىن كورسەتىپ بەرگەندەي.