قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءوز الدىنا «الەۋمەتتىك باعدار ۇستانعان, نارىقتىق ەكونوميكاسى بار قۋاتتى ەگەمەندى مەملەكەت قۇرۋ» مىندەتىن قويدى جانە ول جاڭا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى.
تاۋەلسىزدىك العان 30 جىل ىشىندە ءبىز الەۋمەتتىك دامۋ ارقىلى وراسان زور جولدان وتتىك. العاشقى جىلدارى بۇل جول كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىق پروبلەمالارىنىڭ شيەلەنىسۋىمەن ەرەكشەلەندى. مەملەكەتتىك رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعىنان الەۋمەتتىك قورعاۋعا جۇمسالاتىن قاراجات جەتىسپەدى. الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋشىلار سانى تومەندەپ, الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ناقتى مولشەرى ازايدى. الايدا كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ جانە ولاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ بويىنشا بىرقاتار شارا قابىلداندى, ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك باسىمدىقتار قالىپتاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قازاقستاندى الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ جاريالادى.
بارلىق قازاقستاندىقتىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى – «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالدى. ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, ەڭ الدىمەن, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىستى مودەلىن قۇرۋدى تالاپ ەتتى. سول كەزدىڭ وزىندە, ياعني رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بىزگە شۇعىل تۇردە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ءبىرتۇتاس تۇجىرىمداماسى قاجەت», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.
ەل الدىندا مىناداي تاڭداۋلار تۇردى: نەعۇرلىم سەنىمدى, بىراق ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى كوزدەيتىن بۇرىنعى جۇيەنى ساقتاۋ, نە قانداي قيىنشىلىقتارعا تاپ بولاتىنىن تۇسىنە وتىرىپ, الەۋمەتتىك سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ كەرەك بولدى.
ءبىز نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايلارىنا سايكەس كەلەتىن الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ باعىتىن تاڭدادىق. جاڭا مودەل: جاڭا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى ازىرلەۋدى جانە ەنگىزۋدى; ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ قازىرگى زامانعى جۇيەسىنە كوشۋدى جانە الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدى; جۇمىسپەن قامتۋ سحەماسىن رەفورمالاۋدى; كوپدەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسىن بەلگىلەۋدى; زاتتاي جەڭىلدىكتەردى مونەتيزاتسيالاۋدى; ەڭبەكاقى تولەۋدى رەفورمالاۋدى; مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن ەنگىزۋدى; اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. وتكەن جىلداردىڭ قورىتىندىلارى جاڭا مودەل ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەگەنىن جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعانىن كورسەتىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ باستى ۇلتتىق يدەياسى – ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ باستاماسىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن ستاندارتتارىن ارتتىرۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى.
ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن رەسپۋبليكاداعى جەتىستىكتەر بۇگىندە قازاقستاندىق قوعام ءومىرىنىڭ كورسەتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. وسى جىلدار ىشىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالار وتپەلى كەزەڭنىڭ قولايسىز سالدارلارىن ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى جانە نەگىزگى ماقساتى حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلاتىن اۋقىمدى الەۋمەتتىك رەفورمالارعا كوشۋدىڭ ءبازيسىن جاسادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ 2001 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقىن الەۋمەتتىك قورعاۋ تۇجىرىمداماسىندا» بەكىتىلدى, وندا: مەملەكەتتىك جاردەماقىلار, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, جيناقتاۋشى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ, الەۋمەتتىك كومەك سەكىلدى نەگىزگى ەلەمەنتتەردى دامىتۋ جولدارى ايقىندالدى.
«حالىق – مەملەكەت ءۇشىن, مەملەكەت – حالىق ءۇشىن» فورمۋلاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءاربىر مەملەكەت حالىقتىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسى ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋعا تىرىسادى. مەملەكەتتەردىڭ وسى ميسسياسىنىڭ نەگىزىندە الەۋمەتتىك ساياسات جاتىر.
2012 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى زاڭ جوبالارى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولا وتىرىپ, دەپۋتاتتار مەن جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ وسى سالاداعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا قانشالىقتى تياناقتى جانە مۇقيات جۇمىستار جۇرگىزگەنىن بىلەمىن.
مىسالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە ءبىز 2014 جىلى جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر ءۇشىن ولاردىڭ جۇكتىلىگى مەن بوسانۋى جانە ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالاردى كۇتۋى بويىنشا ولاردىڭ دەمالىستا بولعان كەزەڭىندە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى نورمالاردى ەنگىزدىك.
ال 2017 جىلى مىناداي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى: 2017 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ جاسىنا بايلانىستى جانە ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرىن, مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ مولشەرىن; بالا تۋىنا بايلانىستى جاردەماقىلاردىڭ مولشەرىن 20 پايىزعا; جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تاعايىنداۋ ءۇشىن قابىلداناتىن تابىستىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىن 41-دەن 46 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
قولدانىستاعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە مىناداي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, اتاپ ايتقاندا: «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭعا جاڭادان قۇرىلعان ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى فۋنكتسيالاردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ بولىگىندە; «ەڭ تومەن الەۋمەتتىك ستاندارتتار جانە ولاردىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى» زاڭعا ومىرلىك قيىن جاعدايدا جۇرگەن, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى كورسەتىلۋى مۇمكىن ادامداردىڭ تىزبەسىن تولىقتىرۋ بولىگىندە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
جالپى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوبالارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقى زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ, زەينەت جاسىنداعى ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق بالالارى بار وتباسىلاردى جانە ازاماتتاردىڭ وسال ساناتتارىن قولداۋ جونىندەگى شارالاردى كۇشەيتۋ بولدى.
سونداي-اق از قامتىلعان ازاماتتاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماقساتىندا كومەك الۋشىلاردىڭ پاسسيۆ ءرولىن بولجايتىن تابىستاردى جاي قايتا بولۋدەن وتباسىلاردىڭ نەمەسە ادامداردىڭ ومىرلىك قيىن جاعدايدى ەڭسەرۋ جانە كەدەيلىك جاعدايىنان شىعۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن ىنتالاندىراتىن بەلسەندى ساياساتقا كوشۋ ارقىلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدىڭ تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن وزگەرتۋدى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى انا مەن بالانى قورعاۋ بولىپ تابىلادى. بالالى وتباسىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە انا مەن بالانى قولداۋدىڭ ۇلتتىق مودەلى قالىپتاسقان, ول مەملەكەتتىك جاردەماقىلار مەن تولەمدەر جۇيەسىنەن تۇرادى. بىراق ءومىر ءوز تۇزەتۋلەرىن ەنگىزۋدە, سول سەبەپتى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى 2020 جىلعى اقپاندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە انا مەن بالانى قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق جاسادى. بۇل زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەندى جانە كوپبالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان.
مەملەكەت تاراپىنان مۇگەدەكتەرگە دە كوپ كوڭىل بولىنەدى. ماسەلەن, 2015 جىلى مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, مۇگەدەك ادامداردىڭ باسقا ازاماتتارمەن تەڭ دارەجەدە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ۋاقىت وتكەن سايىن ءوز تۇزەتۋلەرىن تالاپ ەتەدى. بۇدان باسقا, 2020 جىلى «مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ نورمالارىن قولدانىستاعى زاڭناماعا يمپلەمەنتاتسيالاۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مۇگەدەك ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوسپاردى» ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. زاڭدا 1-توپتاعى مۇگەدەكتەرگە كۇتىم جاسايتىن ادامدارعا جاردەماقى بەرۋدى ەنگىزۋ كوزدەلەدى, مۇگەدەك بالالارعا مۇگەدەكتىگى بويىنشا جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا ءبىر مەزگىلدە جاردەماقى الۋعا قۇقىق بەرىلەدى, بۇل مۇگەدەك بالالارى بار جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل نورما 2 مىڭنان استام ادامعا قاتىستى بولادى.
بۇدان باسقا, مۇگەدەك بالا 18 جاسقا تولعان جاعدايدا ونى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇي الۋعا كەزەكتىلىكتى ساقتاۋ بەكىتىلەدى. دەپۋتاتتار مۇگەدەكتىك توبى بەلگىلەنگەن مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان جوعارى جاردەماقىلاردى تاعايىنداۋ مەرزىمدەرىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى, بالا كەزىنەن 1-توپتاعى مۇگەدەككە كۇتىم جاساۋ جونىندە وسىعان ۇقساس جاردەماقى الىپ جۇرگەن ادامدار ءۇشىن مۇگەدەككە كۇتىم جاساۋ جونىندەگى جاردەماقىنى تاعايىنداۋ ءتارتىبى, مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پورتالى ارقىلى كومەكشى قۇرالدارمەن, ارناۋلى ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇرالدارىمەن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق از قامتىلعان وتباسىلارعا كەپىلدى الەۋمەتتىك پاكەت ۇسىنۋ ماسەلەلەرى وڭايلاتىلدى.
قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەر جاعدايىندا قوعامنىڭ اشىقتىعى, سەرپىندىلىگى مەن ۇتقىرلىعى, مەملەكەتتىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلى, الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋ ماڭىزدى. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مودەلى الەۋمەتتىك بەلسەندىلىكتى, ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
ايگۇل نۇركينا,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, Nur Otan پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى