شارۋالار ايتتى بازىنا...

قۇرىلتايدا ايتىلعان العاشقى پىكىرلەردەن-اق ء«بىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز» دەگەن ماقتان ءسوزدىڭ قازىرگى زامانعا جۇرمەيتىنىن تۇسىندىك.  قۇرىلتايعا اۋىل شارۋاشى­لى­عى مينيسترلىگىنەن نە ءمي­نيستر­دىڭ ءوزى, نە بىردە-ءبىر وكىل قا­تىسپادى. جيىندا جەم-ءشوپتىڭ جەتىسپەۋى, جەر مەن سۋ تاپشىلىعى, سۋبسيديانىڭ ادىل بولىنبەۋى ءسوز بولدى. بۇل ماسەلەلەر اراگىدىك اي­تىلعانىمەن, قاتىسۋشىلار ماڭ­عىستاۋداعى قۋاڭشىلىق جاع­دايىنا كوبىرەك توقتالدى. ماڭ­عىستاۋلىق شارۋالاردىڭ ايتۋىنشا, قۋاڭشىلىق سالدارىنان 1 مىڭنان استام مال قىرىلدى دەگەن اقپار تۇبەگەيلى قاتە. ءارى «ماڭعىستاۋ – مال جايۋعا قولايسىز ولكە» دەگەن سىڭار جاق پىكىردەن دە ارىلاتىن كەز جەتتى دەيدى ولار.

– بىزدە ماڭعىستاۋ ءوڭىرى تەك مۇنايمەن ءومىر سۇرەدى دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل قاتە پىكىر. ماڭ­عىستاۋدىڭ 50 پايىزعا جۋىق حالقى مال ۇستايدى. بيىلدان باستاپ دالادا مال جەيتىن شوپ جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن مالىمىزدى قوراعا جەمشوپ جيناپ باعىپ كەلدىك. ەندى جەم ءشوپ ساتىپ الاتىن دا قاراجاتىمىز جوق. ساتايىق دەسەك, ارىق مالدى ەشكىم المايدى. دالاعا جىبەرە سالايىق دەسەك وبالىنان قورقامىز. ءساۋىر كەلمەي ماڭعىستاۋ دالاسى كوگەر­مەيدى. سوعان دەيىنگى ءتورت ايدا مالىمىزدى قالاي امان الىپ شىعارىمىز ۋايىم بو­لىپ تۇر. وسى ورايداعى تالابى­مىز – ماڭعىستاۋدا توتەنشە جاع­­داي جاريالاۋ كەرەك. سول ار­قى­لى ۇلكەن كولەمدە كومەك بەرىپ قانا مالىمىزدى امان ساقتاپ قالۋعا بولادى. جاقىندا عانا باق-تان ماڭعىستاۋداعى ولگەن مالدىڭ سانى تۋرالى رەسمي دەرەكتى وقىپ قالدىم جانە ونىڭ جالعان ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. وندا 1 207 مال قىرىلدى دەپ كەلتىرگەن. ماڭعىستاۋلىق شارۋالار وتىراتىن چاتتاردا, توپتاردا سۇراۋ جۇرگىزىپ كوردىم. سولاردان كەلىپ تۇسكەن اقپارات بويىنشا بيىل وڭىردە 3 414 مال باسى قىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 1 427 باس جىلقى, 141 باس سيىر, 1 705 باس قوي بار جانە قالعانى تۇيە. بۇل ماڭعىستاۋلىق شارۋالاردىڭ 10 پايىزىنان عانا كەلىپ تۇسكەن دەرەك. سوندا شىن مانىندە ماڭعىستاۋدا قانشا مال قىرىلعانىن شامالاي بەرىڭىز, – دەپ اشىنعان پىكىرىن بىلدىردى ماڭعىستاۋلىق مالشى ادىلبەك ساعىندىقوۆ.

تاعى ءبىر ماڭعىستاۋلىق شارۋا داۋرەنبەك عالىمجانوۆ تا تەزىرەك توتەنشە جاعداي جاريالاپ, كومەك بەرىلۋى كەرەك دەيدى. «كوكتەم, جاز, كۇز كۇتتىك. ەندى مىنە, قىلىشىن سۇيرەتىپ قىستا كەل­دى. ءبىز كۇتكەنمەن, مال كۇت­پەي­دى. بيلىكتىڭ بىزدىڭ شاعىمى­مىز­عا قۇلاق اسۋىن سۇرايمىز» دەيدى ول.

جالپى, ورتاعا شىعىپ پىكىرىن ايتقان شارۋالاردىڭ بارلىعى دەرلىك ماڭعىستاۋدا توتەنشە جاعداي جاريالانۋى كەرەك دەگەن تالاپتى قوستادى.

جاڭاوزەننەن كەلگەن «كوركەم الەم» كومپانياسىنىڭ باسشىسى تەمىر لەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن قارا­جاتتىڭ جەر-جەرگە دۇرىس جەت­كىزىلمەۋىنىڭ سەبەبى زاڭنامادا جاتىر.

– ءبىز قاتەلىكتى سودان كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى سۋبسيديانىڭ كوبى ءىرى قاراعا بەرىلەدى. ال ماڭعىستاۋدا سيىر باعۋمۇمكىن ەمەس. وڭىردە 16 مىڭ باس قانا انالىق بار, ويتكەنى ءبىز سيىر باعا المايمىز. ماڭعىستاۋ جەرى نەگىزىنەن جىلقى مەن تۇيە وسىر­گەنگە وتە قولايلى. ءبىز سۋبسي­ديانى مال دەپ بولمەي, جال­پى ەتكە بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەي­مىز. وسى­عان باي­لانىستى ۇسىنى­سى­مىز دا بار. ونى ۇكىمەتكە جىبەرۋگە دايىنبىز, – دەيدى ت.لەسوۆ.

ال ماديار ايمىرزا ۇلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قۋاڭشىلىققا تەك اداي جىلقىسى عانا شىداپ بەردى. باسقا تۇقىم بولسا باياعى­دا قىرىلىپ قالار ەدى دەگەن ول, اداي جىلقىسىن اسىل تۇقىمدى مال قاتارىنا قوسۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتادى. اقتوبەدەن كەل­گەن مارلەن بايماعامبەتوۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىس­تى ماسە­لەلەردىڭ شارۋالارسىز تال­قى­لانىپ, ولاردىڭ ۇسى­نىس-پىكى­رىن ەسكەرمەي شەشىم قابىل­دانا­تى­نىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.

– شارۋالاردىڭ زاڭناماسىن قابىلداۋعا شارۋالار قاتىسۋى كەرەك. ەشقاشان شارۋاشىلىق جۇر­گىزىپ كورمەگەن ادام زاڭ قا­بىل­داماسىن. شارۋالار ۇسى­نىس­تارىن بەرىپ جاتىر. ءار وڭىر ءوز باعدارلاماسىن ءوزى دايىنداۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى دە بىل­تىردان بەرى ايتىپ ءجۇر­مىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى ونى ءوزى بەكىتۋى كەرەك. ولار بولسا بۇكىل وڭىردى بەس بەت قاعازعا بىرىكتىرە سالعىسى كەلەدى. مىنە, وسىدان قانشاما قاتەلىك تۋىندايدى. سەبەبى ولار جەرگىلىك­تى تابيعاتتى, حالىقتىڭ مەنتالي­تەتىن, وبلىس­تىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەر­مەيدى. ءىرى قاراعا اقشانى توگىپ جاتىر, ال جىلقى مەن قويعا كەل­گەندە تارىلىپ قالادى, – دەگەن بازىناسىن ايتادى م.بايماعامبەتوۆ.قۇرىلتايعا ارنايى كەلىپ قاتىس­قان ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات مۇساباەۆ شارۋالاردىڭ ماڭعىستاۋدا توتەنشە جاعداي جاريالاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن قولدايتىنىن جەتكىزدى.

– مامىر ايىندا سول كەزدەگى مينيستر ساپارحان وماروۆ كوميسسيا قۇرىپ, بۇيرىق شىعارىپ, ءبىز ماڭعىستاۋ وبلىسىنا 9 ادامنان تۇراتىن دەلەگاتسيانى الىپ بارىپ, سول كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا توتەنشە جاعداي جاريالانسىن دەگەن حاتتاما تولتىرىلعان. ودان بەرى التى اي ءوتتى. كەلگەن سوڭ ارىپتەسىم ەدىل جاڭبىرشين ەكەۋمىز حاتتامانى ۇكىمەت باسشىسىنا جولدادىق. سودان كەيىن 3-4 ايدان سوڭ رەزەرۆتەن 1,9 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. قازىر تەك 1 ملرد 200 ملن-ى عانا حالىققا تاراتىلدى. قالعان 700 ملن-ى پايدالانىلماي تۇر. تەڭگە السىرەسە مەملەكەتتەن كومەك بەرەدى, مۇناي باعاسى قۇلدىراسا سونى وندىرۋشى كومپانيالارعا كومەك بەرەدى, مىنە ەندى مال قىرىلىپ, ەلدى جۇت جايلاعاندا نەگە مەملەكەت قول قۋسىرىپ وتىرۋى كەرەك؟ سوسىن اركىم ءوز مالىنا ءوزى يە بولسىن, ءوزى باقسىن دەگەن تۇسىنىكتەن دە ارىلۋ قاجەت. بۇل بارىمىزگە ورتاق پروبلەما, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

دەپۋتات ەدىل جاڭبىر­شين بولسا «وسى قۇرىلتايدا ايتىلعان ماسەلەلەر بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. ءتيىستى, جا­ۋاپتى مەكەمەلەرگە جەتكىزەمىز. شارۋالاردىڭ اتىنان ۇسىنىس بەرىڭىزدەر. ۇسىنىستاردى قاجەت بولسا, كوميسسيا قۇرىپ دالەلدەپ, جۇمىس ىستەيمىز» دەدى.

ءوز كەزەگىندە اتىراۋ وبلىسىنان كەلگەن شارۋالار وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆكە بۇ­عان دەيىن ايتىلعان اۋىل شا­رۋا­شىلىق ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋىن سۇرايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە اۋىز سۋ ماسەلەسى وتە كۇردەلى ەكەنىن باسا ايتتى. تۇركىستان وبلىسىنان كەلگەن ەرجان جۋركاباەۆ وبلىستاعى سۋبسيديا داۋى تۋرالى ايتىپ, مينيستر بەكىتكەن قۇجاتتاردىڭ وبلىس اۋماعىندا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسپايتىنىن جەتكىزدى. ە.جۋر­كاباەۆ مىرزانىڭ ايتۋىن­شا, جەتىساي, ماقتاارال سىندى اۋدان­داردا جايىلىم جەرلەرى جوق. ولار شاردارا ورمان شارۋا­شى­لىعى اۋماعىنداعى جەردى جالعا الىپ, مال باعۋعا ءماجبۇر ەكەن.

«بۇل – قازاق شارۋالارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى العاش رەت ءوتىپ جاتىر. مال قايىرىپ, ەگىن ەگىپ جۇرگەن ناعىز شارۋالاردىڭ وزدەرى ايتىپ, ءوزارا تالقىلاپ, ءبىر ورتاعا جينالۋىنىڭ ءوزى – ۇلكەن ءىس. قازىر شارۋالارعا بىرلىك كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىق ماسەلەسىن شەشۋگە ات سالىسا الادى دەگەن ەل ازاماتتارىنا, ۇكىمەتكە, ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە وسى قۇرىلتايدا ايتىلعان ار ماسەلەنى جەتكىزىپ, قۇجات تۇرىندە بەرەمىز» دەيدى Shopan ata ۇلتتىق مال وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆ.

ءىس-شارانىڭ تۇستەن كەيىنگى سەسسياسىندا مايلى داقىلداردى وڭدەۋ, ءجۇن وڭدەۋ جانە استىق وڭدەۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. ودان بولەك اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ جانە نەسيە پرولونگاتسياسى بويىنشا دا ۇسىنىستار ايتىلدى. قۇرىلتاي بۇدان بىلاي جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلمەك.