مال ۇرلىعى

ول قاشان تىيىلادى؟

قايبىر كۇنى قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنىڭ باسشىسى اۋەزحان دارىنوۆ ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك ءبىر مالىمەتتى جاريا ەتتى. «ءبىز تالداۋ وتكىزىپ, تاڭعالارلىق قورىتىندىعا كەلدىك: قازاقستاننىڭ التى وبلىسىنداعى ءۇي-جايلاردىڭ 40-50 پايىزىندا ەشبىر مال جوق! وسى فاكتىنىڭ ءوزى شەنەۋنىكتەردىڭ كوزقاراسىن وزگەرتۋى ءتيىس», – دەدى ءا.دارىنوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە وتكەن ۇلكەن جيىندا. ارينە, الگى التى وبلىستىڭ ىشىندە حالقى شارۋاعا بەيىم وڭتۇستىك جوق تا بولار, بىراق, سوڭعى جىلدارى اۋىل قازاعىنىڭ مال ۇستاۋعا دەگەن ىقىلاسى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارا جاتقانىن جاسىرۋعا بولماس. قوراسىن قويعا, شاراسىن مايعا تولتىرسام دەگەن شارۋاقور جۇرتتىڭ جىگەرىن قۇم قىلعان نارسە – مال ۇرلىعى. شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىر مالى بار ادام نە جىلى ۇيىنە, نە جىلقىسىنىڭ قاسىنا جاتارىن بىلمەي, داعدارىپ ءجۇر. مىسالعا, سارىاعاش اۋدانى, تەگىسشىل اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى پەرنەباي جانە قۋات تەمىربەكوۆتەر از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە 80-گە جۋىق جىلقىسىن ۇرلاتىپتى. بارىمتاشىلاردىڭ باسىنعاندارى سونشالىق, ۇرىلار بىرلىك اۋىلىنداعى ءبىر وتباسىنىڭ 700-گە جۋىق قويىن قورادان الىپ شىعىپ, ايداپ بارا جاتقان جەرىنەن قولعا ءتۇستى. وندا دا پوليتسيا ەمەس, مال يەلەرىنىڭ ءوزى ۇستاپتى. «ۇرىدا ۇيات جوعى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. قورادا تۇرعان وسىنشاما مالدىڭ ءبىر-ەكەۋىن قولدى قىلسا, «قۇدايى» دەپ قويار ەدىك. بىراق, 700-گە جۋىق مالدى قورادان ايداپ شىققانى, بۇل ۇرىلاردىڭ شەكتەن شىققانىن بىلدىرەدى. ءتىپتى, شىنىن ايتۋ كەرەك, ۇرىلار بىرەۋلەرگە ارقا سۇيەپ, ەرتەڭىنە قۇتىلىپ كەتەرىن بىلگەندىكتەن وسىنداي باتىل ارەكەتتەرگە بارىپ ءجۇر مە دەگەن دە كۇدىگىمىز بار», دەيدى مال يەلەرى. جاڭا جىلدىڭ باستالعانىنا ەكى اي ۋاقىت ەندى ءوتتى عوي. سودان بەرى سارىاعاش اۋدانىندا مال ۇرلىعى بويىنشا 28 دەرەك تىركەلىپ, 953 مال قولدى بولعان. سوندا ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 15-20 مال جوق بولادى دەگەن ءسوز. «ءبىزدىڭ اۋىلدا مالى ۇرلانباعان ءۇي كەمدە-كەم. بىراق ەشقايسىسىنىڭ دەرەگى جوق. جوعالعان مال سول كۇيى تابىلمايدى», دەگەن بىرلىك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى رايحان ساقىباەۆانىڭ اڭگىمەسى وسى ەسەبىمىزدى دالەلدەي تۇسكەندەي. ال, پوليتسيادان ەشقانداي پارمەن جوق. بۇل ءبىر سارىاعاش اۋدانىن ەمەس, بارلىق وڭىرلەردىڭ القىمىنان الىپ تۇرعان ماسەلە. جاقىندا ارىس اۋدانىنا قاراستى بايىرقۇم اۋىلىندا مال قىرىلدى. اقپاننىڭ العاشقى كۇندەرىندەگى ساقىلداعان ايازدا «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنىڭ بوگەتىندە مۇز قاتىپ, سۋ ارناسىنان اسىپ, قالىڭ نۋدىڭ اراسىندا جۇرگەن جىلقىلار مەن تۇيەلەر مۇز قۇرساۋىندا قالىپ قويعان. ءسويتىپ, تۇرعىنداردىڭ ەسەبى بويىنشا 40-تان استام جىلقى مەن 10  تۇيە قاتىپ قالدى. نەگىزى مال سايدا, سىردىڭ جاعاسىندا جايىلىپ جۇرگەن عوي. توبەدەن سۋ لاپ ۇرعان كەزدە مال قاشاتىن جەر بولماي قالعان. ءسويتىپ, كوبىسى مۇزدا قاتىپ, كەيبىرى سۋدىڭ ەكپىنىمەن وزەنگە اعىپ كەتە بارىپتى. وسىلايشا ءبىر عانا ابىلاي كەنتاەۆ دەگەن ازاماتتىڭ 15 جىلقىسى شىعىن بولعان. ءبىز مال يەلەرىنىڭ ءبىرى بايىربەك ساۋقىموۆ جانە يبراحيم ابدىمۇساەۆتارمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستىك. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا سۋ رەتتەۋشىلەر جەرگىلىكتى اكىمدىككە حابار بەرگەن. بىراق, اكىمدىك ەشقانداي دابىل قاقپاعان. قازىر كۇن سايىن ۇيالى تەلەفونىمىزعا «پالەن جەردە بوران بولۋىنا بايلانىستى جول جابىق» دەگەن حابارلاما ءتۇسىپ تۇرادى. تۋرا سول سياقتى اۋىل اكىمى دە مالشىلاردىڭ بىرىنە ۇيالى تەلەفون ارقىلى حابارلاپ ايتسا دا, حابارلاما جىبەرسە دە بىرىنەن-ءبىرى قۇلاقتانىپ, اپاتتىڭ الدىن الۋعا بولار ما ەدى؟!. الدە الاقانداي اۋىلدا اكىم مەن تۇرعىنداردىڭ اراسىندا بايلانىس جوق پا, ءبىر-ءبىرىن تانىماي ما؟ اۋىل اكىمىنىڭ تىم-تىرىس جاتىپ الۋى قانشاما وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ويسىراتىپ كەتكەنى انىق. قالاي ايتساق تا, بۇل جۇرتقا جانى اشيتىن اكىمنىڭ تىرلىگى ەمەس... بايىرقۇمدىق يبراحيم ابدىمۇساەۆ قۇتقارۋ ورتالىعىنا, ياعني, «112» تەلەفونىنا دا قوڭىراۋ شالىپتى. بىراق, ولار ارنايى تەحنيكالارىنىڭ جوقتىعىن ايتىپ, كومەك كورسەتۋدەن باس تارتقان. ءتۇن ىشىندە سۋىق سۋدىڭ لاپ قويىپ, مۇز بولىپ قاتۋىنان جىلقى دا, جىلان دا قۇتىلا الماپتى. ءبىر جىلاننىڭ كوك مۇزدىڭ ىشىندە ۇزىنىنان سوزىلىپ, قاتىپ جاتقانىن تەلەارنا ارقىلى كوردىك. ال, ءبىر بيە ق ۇلىنىن باۋىرىنا باسىپ, سۋدىڭ وتىنە كولدەنەڭ جاتىپ العان كۇيى ەكەۋى دە قاتىپ قالىپتى. ق ۇلىنىنا بارىنشا قورعان بولعىسى كەلگەنى جاتىسىنان كورىنىپ تۇر. ال, بەلۋاردان كەلگەن سۋدان شىعا الماي, شىڭعىرعان جىلقىلاردىڭ ق ۇلىن داۋىسى تاڭ اتقانشا ەستىلىپ تۇرىپتى. بىراق, ءتۇن ىشىندە اپىل-عۇپىل جەتكەن مال يەلەرى سۋدىڭ كوپتىگىنەن جاقىنداپ بارا الماعان. بايىرقۇمدىقتار: «بيەلەرىمىزدىڭ دەنى بۋاز ەدى. الداعى ەكى اپتادا تۋ كەرەك بولعان» دەپ زار يلەۋدە. قازىر مال يەلەرىنىڭ: «ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, ەڭ بولماسا ولىگى تابىلعان جىلقىلاردىڭ شىعىنىن تولەپ بەرسە دۇرىس بولار ەدى, وزەنگە اعىپ, جىرتقىشقا جەم بولىپ, جوق بولىپ كەتكەن جىلقىلاردا داۋىمىز جوق», دەگەن وتىنىشتەرىنە قۇلاق اساتىن جان بولماي تۇر. العاشىندا ارىس اۋدانىنىڭ اكىمى سەيىت ەرتاي مۇزدا قاتىپ قالعان جىلقىلار «سىرعالانعان» بولسا, وتەماقى تولەنەتىنىن ايتقان بولاتىن. بىراق, ارتىنشا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قانىبەكوۆ ەشقانداي دا اقى تولەنبەيتىنىن كەسىپ ايتتى. «ءبىز جىلقىلار جاپپاي قىرىلدى دەپ ەسەپتەمەيمىز. نەگىزى تۇرعىندارعا مالداردى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ تۋرالى الدىن الا ەسكەرتىلگەن. سوندىقتان قاراۋسىز قالىپ, مۇزدا ولگەن مالدارعا ەشقانداي اقشا تولەنبەيدى. بۇل جىل سايىن ورىن الاتىن جاعداي. «سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى مۇمكىن» دەگەن حاباردى ەستىگەننەن تۇرعىندار ءوز مالدارىن قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىپ الۋى كەرەك ەدى. ارەكەتسىز قالعان مالشىعا اكىمشىلىك جاۋاپ بەرمەيدى» دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى. ارينە, «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەن, ءبىرىنىڭ اق ادال مالى سۋدان, بىرىنىكى ءتۇن جامىلعان قۋدان قولدى بولىپ, شىعىنعا ۇشىراپ جاتقان سوڭ, مال يەسىنىڭ زار يلەۋىن تۇسىنۋگە بولادى. ايتسە دە, ولاردىڭ دا تىم بەيعامدىعىن, مالدى جايىلىمعا جىبەرىپ, قاراۋسىز قالدىراتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. فەرمەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى ءا.دارىنوۆ اۋىلداردا مال ۇستاۋشىلار سانىنىڭ كەمىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ قالاعا اعىلۋىنان ىزدەيدى. بۇل دۇرىس تا شىعار. ەلدىڭ قوراعا قاراۋعا قۇلقى بولماي, مالدان اۋلاق ءجۇرۋىنىڭ سان ءتۇرلى سەبەبى بار. ءبىز سونىڭ باستى-باستى ءبىر-ەكى سەبەبىن ايتۋعا تىرىستىق. شىنىندا بۇل ماسەلەگە اكىمدەردىڭ كوزقاراسىن وزگەرتۋ كەرەك. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى», دەگەن. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قانىبەكوۆ بايىر­قۇمداعى جىلقى قىرىلعان جەردى ءوز كوزىمەن بارىپ كورگەن جوق. مال يەلەرىمەن, اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, سويلەسپەدى. ارنايى كوميسسيا قۇرمادى. ەندەشە, بۇل جونىندە قالاي كەسىمدى شەشىم ايتادى؟ الدە بۇل: «اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق», دەپ مالشى قاۋىمدى مەنسىنبەۋى مە؟ قانىبەكوۆ حالىقپەن كەزدەسۋدەن نەگە قاشتى؟ اكىمدەردىڭ وسىنداي جانى اشىماستىعىنان كەيىن اۋىلدا مال ۇستاۋشىلاردىڭ قاتارى قالاي كوبەيمەيتىنى انىق. بۇتىندەي ءۇيىر جىلقىنىڭ شىعىنعا ۇشىراۋىن بىلاي قويعاندا, ءبىر ق ۇلىندى بيەنىڭ جوعالۋىنىڭ ءوزى وتباسىعا ۇلكەن سالماق تۇسىرەتىنىن تۇسىنەتىن شەنەۋنىك بار ما ءوزى؟ ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.