ساياساتتىڭ دولى داۋىلى ىشقىنا سوعىپ تۇردى. قاپ-قاراڭعى تۇندە تارس-تۇرس اتىلعان وق ءبىر ساتكە توقتاعان جوق. بۋىرقانعان كىسى اتۋشىلار قارا تۇندەي تۇنەرىپ قارا ماشينا ىشىندە مىلتىقتارىنا وقتارىن ءالسىن-ءالى سالىپ, دۇلەيلىكپەن ەرسى ك ۇلىسەدى كەيدە. كەۋدەدەن وق تەسكەندە وكىرە قۇلاعان ادامداردىڭ قانى شاشىلىپ جاتقانىنا ءمىز باقپايدى. ولىكتەردىڭ كيىم-كەشەگىن ءتىنتىپ, التىن, كۇمىس زاتتارى, ءتاۋىر كيىمدەرى بولسا ءبولىسىپ الىپ, دەنەسىن تەرەڭ شۇڭقىرعا لاقتىرادى دا كۇلەدى. اجال شاشقان اۋىزدارىنان «جاۋدىڭ جازاسى» دەپ ەسالاڭ وي ايتسا دا كۇلەدى. بۇلاردا سەزىم جوق, ايانىشتى بىلمەيدى. قارا داۋىل ساياساتتىڭ ورىنداۋشىسى بولعاندارىن ماقتان كورەدى. ارمان-ماقساتتارىن ساياساتتىڭ كولەڭكەسى, كوسەمنىڭ سۋرەت ەلەسىنەن عانا تاۋىپ, وزدەرىن ەرەكشە اداممىن دەپ سەزىنەدى. جاڭا قوعام ورناتۋدا «باتىلمىز», «وجەتپىز», «ساياساتقا ءادىلمىز» دەپ كەۋدەلەرىن ورلىككە بيلەتەدى.
قارا ماشينا ەلۋ ءۇيلى قاراكول اۋىلىنا دا كەلگەن. شىرەنگەن شيكىل سارى يىعىنداعى شەنىن ءبىر سيپاپ:
– اقساقال ساياساتتى بىلەسىز, ەلدە «جاۋ» بار ما؟
– شىراعىم ساياسات مەنى, مەن ساياساتتى قايتەمىن. كەڭەس وكىمەتىن كوركەيتەمىن دەپ ەڭبەك ەتەمىن, اۋزىڭ جاۋ بار ما دەپ سۇراۋعا قالاي بارادى؟ لەنينشىل ادامدار جاۋ بولا ما ەكەن؟ – دەگەن بەكقازىنىڭ سوزىنە شەندى توسىلىپ قالىپ: «جەل وتىندە, جەر شەتىندە ءومىر سۇرسەڭىز دە لەنين يدەياسىمەن كوڭىلىڭدى شاتتاندىرعانعا ۇقسايسىڭ, ءا؟» دەدى.
– ە, ءىنىم ەلدىڭ جوعىن تۇگەندەسەڭدەر, باسى ارتىعى بولسا قولىن كىسەندەپ اكەتپەسەڭدەر ساياساتتى جارىق نۇر دەپ تۇسىنەمىن. اتتەڭ, ءىنىمدى سەرىكتىك ۇيىمداستىرىپ, كولحوز اتانامىز دەپ جۇرگەندە وتىرىكشىلەردىڭ جالاسىمەن تۇرمەگە اكەتتى. لەنيننىڭ ساياساتىن جالاقورلار تۇسىنبەي حالىقتى قورلاۋعا اينالدى, – دەگەن بەكقازىنىڭ دا تۇرمەدەن ورنى بولار ەدى. قىزىل جاعالىعا مۇنداي قارت تۇرمەنىڭ اسىنا شىعىننان باسقا پايداسى جوق دەپ ەسەپتەلدى.
– ادامداردىڭ ءوزىن ءوزى اسىراپ ءتىرى جۇرگەنىن كوپسىنىپ, ومىردەن گورى ءولىمدى تەزدەتۋدى كوسەمدەرىمىز ءجون دەپ ساياساتتاندىرعان سەكىلدى. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇكىل حالقىن اسىراۋ وڭاي ەمەستىگىن, الەمدەگى ەڭ مەشەۋ مەملەكەت ەكەنىن تۇسىنسە كەرەك جەر حالىق كوميسسارى ۆ.گ.ياكوۆەنكو ستالينگە جازعان حاتىندا: «كەڭەس وكىمەتى ەر ادامداردىڭ ءتاۋىر ءومىر سۇرگىسى كەلەتىنىن ۇناتپايتىن سياقتى» دەپ جازسا, كومسومول مۇشەسى پينەگين ء«اربىر جۇمىسشى جالعىز جەكەمەنشىگىندەگى اتى نەمەسە جالعىز ءىرى قاراسىن تەگىن ەسەبىندە ساتسا, شارۋاشىلىق قالاي وركەندەمەك؟» دەپ دابىل كوتەرگەنى دە اشتىق قىسا باستاعانىن دالەلدەيتىن قۇجاتتار ەدى.
ال ءنوۆوسىبىر, بارناۋل, ومسك وڭىرلەرىندەگى استىق وندىرەتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ 65 پايىزى كۋلاكتاردىڭ مەنشىگىندە ەدى. «ولار كەڭەس وكىمەتىن جىلى قابىلداعان جوق, دەدى ومبىلىق قارت ەسەنقۇل. – اشتىق ەل شەتىنە كەلسە ورتتەي جالماي باستاعانىن كورگەنبىز. كومسومول جاستار تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى دەيسىڭ بە, كوشە-كوشەلەردە اشتان ءولىپ جاتقانداردى جيناپ, جانىمىز قينالىپ, كوكىرەگىمىز قايعىدان كۇپتى بولعان كەزەڭ ۇمىتىلار ما؟ مىنە, سولاقاي ساياسات قىرعىنى دەگەندى ايتۋدىڭ وزىنە كوڭىلىڭ داۋالاي بەرمەيدى. اشتىق اجالىنىڭ شەڭگەلىنەن قۇتىلعاندار از ەدى».
«ساياساتتىڭ مىڭ قۇبىلعانى تالايدىڭ ءومىرىن ءۇزدى, تالايدى بوسقىندىققا ۇشىراتتى, اسىرەسە, ازعانتاي ۇلتتارعا جاۋلىق پيعىل كۇشەيدى», دەدى نەمىس گەيس. ايتا كەتەلىك, ومبى اكىمشىلىگىنىڭ كەڭ ءبىر بولمەسىندە «قازاق مادەني ورتالىعى», «نەمىس مادەني ورتالىعى» ۇلتتىق مۇددەلەرىنە سايكەس جۇمىس اتقارادى. ماقساتتارى – قانداي سالادا قىزمەت اتقارسا دا ءدىنى, ءتىلى, ءدىلىن ۇمىتپاي بۇگىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاپ, تاتۋلىقپەن تىرلىك ەتۋ.
ەسەنقۇلدى ادەبيەتشى, تاريحشى, ومىردەن تۇيگەنى كوپ شەجىرەشى دەسە دە بولادى. پىكىرلەسىپ وتىرعاندا ەڭسەگەي بويلى نەمىس ازاماتى كەڭسەگە كىردى. ءجۇزى تانىس, كوزىمە وتتاي باسىلدى. امان-ساۋلىقتان كەيىن «اقمولا وبلىسىندا بولعان جوقسىز با؟» دەپ قالدىم. ول ك ۇلىمسىرەپ «تۋعان جەرىم – اتباسار اۋدانى» دەپ قازاقشا ءتىل قاتتى. «كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن نەمىستەر گەرمانياعا ۇدەرە كوشتى عوي. وداق بويىنشا ون-ون بەس جىلدا ەكى ميلليونداي نەمىس تاريحي وتانىنا ورالدى. بەس-التى جىل تاريحي مەكەندە ءومىر ءسۇردىم. نەسىن جاسىرام, ءتارتىپ, تاربيەمىز وزگەشە, بەينە جات بوپ كورىندى دە ومبىعا قايتا ورالدىم», دەدى دە گەيس ۇزىلگەن ويىن قايتا جالعادى. «قازاق حالقى «كىندىك قانىڭ تامعان جەر قادىرلى, كىمنىڭ جەرىن جەرلەسەڭ, سونىڭ سۋىن سۋلا, اساۋ ويىڭ تۋعان جەرىڭمەن قالىپتاسادى» دەيتىن ەدى. راسىندا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇيەسى, ساياسي تاربيەسى بولسىن, قازاقتاردىڭ دارقاندىق پەيىلى بولسىن, جاس كەزدەن ۇيرەنىسكەن قالىپتى ۇمىتپاي, وزگە مەكەندە وگەيسىپ تۇرادى ەكەنسىڭ. تاعدىرمەن تالاسۋ قيىن, ارمانىڭ شارق ۇرسا دا, وتكەن كۇندەر ەلەسىندەگى جاقسىلىقتار جانىڭا تىنىشتىق تاپتىرمايدى. ءسويتىپ ومبىداعى رەسەي-گەرمانيا بىرلەسكەن ءوندىرىس ورنىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ تىرلىك ەتىپ جاتىرمىن. ءسىبىر وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن نەمىستەردىڭ تاريحىن, باستان وتكىزگەندەرىن ءبىلىپ, ۇرپاعىمىزعا تانىستىرىپ, كوزىمىزدى اشقان ارتىق ەمەس قوي», دەدى.
ۇيرەنىسكەن ەل مەن جەردى قيماي, «وسى جەردە تۋدىق, ولسەك وسىندا ولەرمىز» دەگەن نەمىستەر دە از بولماعان. 1925 جىلى ءسىبىر ولكەسىندە 26 424 نەمىس ءوندىرىس ورنىندا جانە شارۋاشىلىقتاردا ەڭبەك ەتسە, ق ۇلىندى دالاسىنداعى سەرىكتەستىكتەر مەن ۇجىمشارلاردا استىق ءوندىرۋ, مال ءوسىرۋ شارۋاسىنداعى نەمىستەردىڭ جيىرما پايىزدايى اتىلىپ, تۇرمەگە ءتۇسىپ, جەر اۋدارىلعان ەكەن. اۋدان بويىنشا ازىق-ت ۇلىكتىڭ 11,5 پايىزىن وندىرگەن نەمىستەر شەتەلگە كەتكەن نەمىستەرمەن بايلانىستارىڭ بولعان, كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتقىلارىڭ كەلگەن, شپيونسىڭدار دەپ اياۋسىز جازالانعان.
كەڭەس وكىمەتىندە «قىزىل تەررور» ز ۇلىمدىعىن كەۋلەتىپ, سانى از ۇلتتاردىڭ كوزدەرىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتىپ, كورسەتپەگەن بەينەتى قالماعان. اياعىن اتتاعان سايىن اجال اڭديدى, قۇرىپ كەتۋگە تاقاعان قاسىرەتتى وقيعالارى تاريح بەتتەرىندە قالدى. تىرلىكتىڭ استان-كەستەنى شىقتى. ءولى توقىراۋ, ايۋاندىق ساياسات ءتىرى قالعاندارىن ۇرەيمەن باعىندىرۋعا مۇمكىندىك الدى. ادام ۇرەي ارقىلى رۋحىنان ايىرىلىپ, كىسىلىك قالپىن جوعالتادى. ءتىرى ءجۇرۋى ءۇشىن پەندە وپاسىز, ساتقىن, جاعىمپاز, پالەقور, ءتۇرلى ز ۇلىمدىقتىڭ قۇربانى بولىپ ازىپ-توزىپ بىتەدى. ۇرەيمەن ولگەن رۋحتىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى ەكىتالاي. ءۇمىت, سەنىمىن جوعالتقان پەندە ايۋاندىق تىرلىكتى تابادى. دوس دەيتىنىڭ زالىمدىق ويلايدى, سۇيگەن جارىم دەگەنىڭ ازازىلدىك جاسايدى, قايعىلى, قام كوڭىل, مۇڭ-شەرلى جۇرەك جاقسىلىققا تالپىنبايدى. جاداۋ كوڭىلدى اجال اربايدى. سۇلەسوق ءومىر باستى تاۋعا, تاسقا سوقتىرادى.
ادام قانىنىڭ سۋداي اققان كەزى باستالىسىمەن 1927 جىلى اقپان ايىنداعى وگپۋ-دىڭ دەرەگىندە ومبىدان 175 وتباسى كاناداعا ءوتىپ كەتكەنىن دالەلدەيدى. مۇنداي تاريحي دەرەكتەردى گەيس تە بىلەدى, مۇراعات اقتارعاندا ءوزىمىز دە تانىسىپ وقيعاعا قانىقتىق.
– جاۋىزدىقتىڭ نە ءتۇرىن ويلاپ تاپقان قاسيەتسىزدىكتىڭ دەرەگىن ەستىسەم, جانىم شوشيدى. وداق قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا ميلليونداعان ادامىنان ايىرىلسا, تالايدىڭ كوزىنەن اققان قاندى جاس ۇمىتىلار ما؟! قۋعىن-سۇرگىن, تەررور رەۆوليۋتسيامەن بىرگە باستالدى. ەڭ سوراقىسى, ادامدارعا جارىق دۇنيەنى كوپسىنگەندەي جيعان-تەرگەنىن, مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ اشتىققا ۇرىندىردى. بالا كەزىمىزدە ومبىنىڭ تەمىر جول ۆوكزالىندا كۇن سايىن اشتان ولگەندەردى جيناپ ۇلگەرە المايتىن ەدىك. ولاردىڭ ءبارى قازاق ەلىنەن شۇبىرىپ كەلگەندەر بولاتىن. ولەر الدىندا زارلاعانداردىڭ قۇلاعىمدا ءۇنى قالدى, – دەپ ەسەنقۇل ءتۇرلى قىرعىنداردا اقىلدىلار, دانالار, ويلىلار الدىمەن ولەتىنىن جان تەبىرەنە ايتتى. ءسال ءۇنسىز قالعان ول بۇگىنگى ەركىندىكپەن ايقىندالعان دەرەكتەردى ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا تىلگە تيەك ەتتى. قازاق ۇلتىنىڭ دا باسىنا تونگەن قايعى مۇحيتتاي تەرەڭ, قان دارياسى شەكسىز ەدى.
– تۇتقىنداۋ ساياساتىنىڭ سۇمدىعى 1928 جىلدىڭ قاڭتارىندا ي.ۆ.ءستاليننىڭ ءسىبىر ولكەسىنە كەلىپ ءنوۆوسىبىر, بارناۋل, رۋبتسوۆسك, ومسكىدەگى پارتيا-سوۆەت اكتيۆتەرىمەن وتكىزگەن كەڭەسىنەن كەيىن ىلە-شالا باستالدى. وگپۋ دەرەۋ تۇتقىنداۋ ارەكەتىن قولعا الدى, – دەيدى التاي ولكەسى مۇراعات باسقارماسىنىڭ باستىعى گ.د.جدانوۆا. «جۇرتتى اتىپ جاتتى, تۇرمەگە توپىرلاتىپ جاۋىپ جاتتى. مىسالى, رەمپەل ياكوۆ ءمارتينوۆيچتىڭ جەكەمەنشىگىندە ون ءۇش گەكتار ەگىنشىلىك جەرى, ەكى جىلقىسى, ەكى سيىرى, ءبىر قويى بولسا, كىرىس پايداسى 500 رۋبل, سالىق تولەمى ناقتى, سويتە تۇرا ول كۋلاك بولىپ جازالانادى. ودان دا سوراقىسى «ۇشتىك» پەن وگپۋ-دىڭ 31.چ111-30 جىلعى №185 قاۋلىسى بويىنشا يا.پ.پەتەرس, م.س.كيريچەنكو, ي.ا.پلوحوتنيكوۆا, ي.م.ۆينتەر, د.ف.نەيفەلدتەردى اتۋعا ۇكىم شىعارىلسا, 25 ادامدى كونتسلاگەرلەردە ون بەس جىل مەرزىمدە تۇرمەگە جابۋ جازاسىن بەرگەن. قۋعىن-سۇرگىننىڭ ءبىر كۇنگى قاسىرەتى وسىنداي. بىرەن-ساران نەمىستەر تەمىر جول بويىمەن جاياۋلاپ گەرمانياعا كەتىپ, جولشىباي تالايى اشتان ولگەن. ءسىبىر ولكەسىندەگى حالىققا وگپۋ-دىڭ قارا مىلتىعى كەزەنگەن كەزدە تالايلار جازىقسىز دا جاپا شەكتى. قاسىرەتتى قايعىدان وداق تەڭسەلىپ جاتتى, مۇراعاتتاعى ءار قاعازدى قوزعاساڭ قان جىلاعان ادامدار كوز الدىڭا ەلەستەيدى, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى...», دەيدى ول.
كەڭەس وداعىندا قۋعىن-سۇرگىن 1927 جىلى باستالدى. ونسىز دا اشتىقتان ەڭسە كوتەرمەي, قىرىلىپ جاتقان حالىقتى ءتۇن ۇيقىسىنان شوشىتاتىن ۇرەي كەزدى. «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1929 جىلعى 48(255) سانىندا «رەسەي سوعىستاردا حالقىنىڭ ەكىدەن ءبىر بولىگىنەن ايىرىلدى, 1 ميلليون 700 مىڭ ادام ءولدى, 300 مىڭ ادام جارالاندى, 500 مىڭ ادام شەتەل تۇتقىنىندا ءولدى. گەرمانيا حالقى 67-دەن 65 ميلليونعا ازايدى, اۆسترو-ۆەنگريا 52 ميلليون حالقىنان 49 ميلليونعا, فرانتسيا 39-دان 35 ميلليونعا ازايدى. سوعىستىڭ ءۇش جىلىندا انگليا, فرانتسيا, گەرمانيادا ءولىم 7,11 پايىزعا ءوستى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس زاردابى وسىنداي بولۋىمەن قاتار جەر شارىندا يسپان تۇماۋى 12 ميلليون ادامدى جالماپ كەتتى» دەپ جازادى. مۇنداي ادام شىعىنى قازاق ەلىندە دە بولدى. يسپان تۇماۋى دا تالاي قازاقتى اجالىنان بۇرىن و دۇنيەگە اكەتكەنىن بابالاردان قالعان سوزدەر راستايدى. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزدە حالىق زارىن شەكسە دە تىرىلەرى بولاشاقتان ءۇمىتىن ۇزبەدى. «كەڭەس وكىمەتى جارىلقايدى» دەگەن سەنىم مىقتى ەدى. كاپيتاليستىك قوعامنان كورگەن زابىردەن ءتۇڭىلىپ, بۋرجۋازيالىق ساياساتقا جيىركەنىشپەن قارادى.
كەڭەس وداعى ءبىرتۇتاس ادىلەتتى مەملەكەت اتانىپ, ايبارىن الەمگە تانىتقان تۇستا ەركىندىك اڭساعان حالىقتىڭ باس كوتەرۋلەرى جيىلەگەنىن گازەت حابارلارىنان بىلەمىز. «ستەپنايا كرەستيانسكايا گازەتانىڭ» 1927 جىلعى 30 تامىزداعى №142 سانىندا سسسر تسيك-ءتىڭ سەسسياسى 1927-1928 جىلدىڭ بيۋدجەتىن قاراپ 6 ميلليارد 88 مىڭ رۋبل قارجى بولىنگەنى تۋرالى جازىلعان. بۇل قارجى ەركىندىك اڭساعان ەلدىڭ قاجەتىن وتەدى مە, وتەمەدى مە, ونى ۋاقىت تاريحتىڭ قاراڭعى قويناۋىنا جاسىرىپ تىنعان. اقپارات قۇرالدارىنداعى حابارلاردا ارال بالىق زاۋىتىندا 500 مىڭ تسەنتنەردەن بالىق وندىرىلسە, ونىڭ ءونىمى دە اش-جالاڭاشتاردىڭ ءومىر, تىرلىگىنە بۇيىرماي باسقا جاققا جونەلتىلىپ جاتقان كورىنەدى.
ەدىل بويىنان 23 ميلليون حالىقتىڭ جەر اۋدارىلۋى ءستاليننىڭ بۇيرىعىنىڭ كەسىرى ەدى. ولارعا ازىق-ت ۇلىك, ءۇي جاعدايلارى قۇپيا تاپسىرىستارمەن ناتيجەلى قارالسا, جەرگىلىكتى جەرلەردە ولاردى تارتىپ الۋ, توناۋ, ءزابىر كورسەتۋ ورىن الدى. «اكتيۋبينسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءبىر سانىندا: «جەتىقارا اۋدانىنىڭ رپس مەكەمەسىنىڭ باستىعى مولچانوۆ: «ەگەر جۇمىس ىستەي الماساڭ اشتان ءول, ولىگىڭدى يتىمە جەگىزەم!» دەپ قازاقتاردى قورلادى دەپتى. شوۆينيستىك كوزقاراس باسقا جەرلەردە دە بايقالعان. اشتىق, زورلىق, زومبىلىق, ار-نامىستى قورلاۋ, ءولىمشى ەتۋ, مازاقتاۋ, ءتۇرلى جازالاۋعا شىداماعان حالىق نارازىلىعىن كۇشەيتتى. 1929-1932 جىلداردا 372 كوتەرىلىس بولعانى ازداپ ايتىلادى. بىراق تولىق زەرتتەپ, شىندىقتى كەلەر ۇرپاققا اشىق جەتكىزەتىن مەزگىل جەتتى.
ورىس تىلدىلەردىڭ قازاق جەرىنە قونىس اۋدارۋلارى تولاسسىز جۇرگىزىلىپ وتىرعان. ماسەلەن, اقبۇلاق اۋدانىنا 388 شاڭىراق كوشىپ كەلىسىمەن بيلىكتى قولدارىنا الىپ, شارۋاشىلىقتا جەرگىلىكتى قازاقتاردى شەتتەتە باستاعان. وسىنداي قورلىق ەرەۋىل, كوتەرىلىس تۋعىزباي قايتەدى. ەركىندىكتىڭ ناقتى جولىن اڭساعان كوتەرىلىسشىلەر كوسەمدەرىنىڭ ەسىمدەرىن تاريحىمىزعا التىن ارىپتەرمەن جازۋىمىز كەرەك ەدى.
قىزىل جەندەتتەردىڭ ساياساتىنا مالدانعاندار شىندىقتى ايتۋعا باتىلى جەتپەي, ۇلتتىڭ دانالارى مەن ۇلى تۇلعالارىن تۇرمەگە جاۋىپ, اتىپ, ءتىپتى تۇقىمىنا دەيىن جويۋعا باعىتتالدى. ساياسات قاراپايىم حالىقتى قولداۋ ەمەس, قورلاۋعا اينالدى. وعان ءاليحان بوكەيحان ۇلى, جاھانشا دوسمۇحامبەت ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي مەن الاشتىڭ كوش باستار باسقا دا كوسەمدەرىنىڭ تاعدىرى دالەل.
حالىق اۋزىندا «سۋجۇرەكتىك تۇبىڭە سول جەتەدى, ءولىم, ۇرەي – اعايىندى ەكەۋى» دەگەن ءسوز قالدى. ونى تۇسىنگەندەر كۇرسىنەر, تۇسىنبەگەنگە ءبارىبىر. 1931 جىلى باتپاققارا اۋدانىندا 46 246 وتباسى بولعان. تاركىلەۋ, تارتىپ الۋ دۇرىلدەگەن تۇستا قارۋ اسىنعانداردان دىرىلدەگەندەر مالدارىن سويىپ ەتىن جەرگە كومىپ, وزەن, كولگە تاستاپ, قورقىنىش, ۇرەيمەن جاپپاي اشتىققا وزدەرى ۇرىنعان. قاراپايىم ەسەپكە جۇگىنسەك, 46 246 وتباسىنىڭ ارقايسىسىندا 4 ادامنان بولدى دەگەندە, 184 984 ادامنىڭ اشتان قىرىلعانىنان, قالعانى 12 884 بولسا, اجالىنان بۇرىن ولگەن 172 100 ادامنىڭ وبالى كىمگە؟ قىزىل جەندەتتەرگە مە؟ بۇل ءبىر اۋدانداعى ءبىر كەزەڭدەگى قاندى قىرعىن كورىنىسى بولسا, قازاق ەلىندە قانشا اۋداندا قانشاما حالىق قىرىلعانىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن.
گولوششەكيننىڭ نۇسقاۋىمەن ءستاليننىڭ كەلىسىمى بويىنشا 1930 جىلى 20 اقپاندا ورتالىق كوميتەتتىڭ: «ەكونوميكالىق جاعىنان ارتتا قالعان ۇلت اۋداندارىنداعى كوللەكتيۆتەندىرۋ جانە كۋلاقتارمەن كۇرەس تۋرالى» قاۋلىسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بەلسەندىلەر جويقىن ز ۇلىمدىق تانىتىپ, سۇرگىندى باستاعان. قازاقستاندى قازاقتاردان تازارتۋ ءۇشىن كولحوز مۇلكىنە قول سۇققان ادام اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلاتىن بولعان. مۇنى ەستىپ ۇرەيلەنبەي, زارەڭ ءزار تۇبىنە كەتپەي كورسىن. شالقار اۋدانى حاتشىسىنىڭ مىنا حاتى: «شالقار اۋدانىنىڭ 18 اۋىلىندا 58 شارۋا,733 ادام «نان بەر, تويىندىر, جۇمىس جاسايمىز, ەگىن ەگەمىز!» دەپ وتىر. اۋدانعا ۆكپ رايكومنىڭ جانە كسنك-نىڭ 1931 جىلعى قاۋلىسى بولا تۇرا اشىققاندارعا كومەككە ازىق بەس-التى ايدان بەرى جەتكىزىلگەن جوق» دەگەن حات وبكوم حاتشىسى جارمۇحامبەتوۆكە, وبلاتكوم باستىعى يۆانوۆقا جازىلىپتى. مۇنداي زوبالاڭدا, توپالاڭ قىرعىندا الدىمەن كىسىلىگى مىقتى, اجالدان بۇرىن ادالدىعىن ويلايىن ەلدەگى جاقسىلار ولەدى.
اشتىق قازاق ەلىن بۇتىندەي قاۋساتىپ, ۇرەرگە يت, تىگەرگە تۇياق قالدىرماي جاتقانىن بىلە تۇرا ماسكەۋدىڭ تاپسىرماسىمەن كوشىپ كەلۋشىلەر توقتاماعان. اقبۇلاق, قوستاناي جانە باسقا ەلدى مەكەندەرگە رەسەيدەن 3 777 وتباسى, 13 427 ادام كوشىپ كەلگەن. ولارعا بىردەن 3 500 پۇت استىق ءبولىپ بەرىلىپ, ۇيگە ورنالاستىرعان. «مال-مۇلكىن تاركىلەۋگە ۇلگەرمەدىك» دەگەن وگپۋ باستىعى تيتوۆ پەن سپو باستىعى ءدۋحوۆيچتىڭ قولى قويىلعان وبكومعا تاپسىرعان «تورعاي اۋدانىندا كۇنىنە 25 ادام اشتان ولەدى, وباعان اۋدانىندا 300 ادام, بەتباقارين اۋدانىندا – 585 ادام, سەميزوردا – 10-15 ادام, ويىل اۋدانىندا 181 ادام اشتان ولگەن, مەڭدىقارا اۋدانىندا ەكى ايدا حالقىنىڭ ەلۋ پايىزى ءىسىپ, كەۋىپ كەتكەن, ءولىم الدىندا» دەگەن مالىمەتىن دە وگپۋ حاتقا تىركەپ كورسەتكەن. مۇنداي حات-حابارلار ماسكەۋگە دەيىن جەتىپ جاتقان. بىراق اشتىقتىڭ لاڭىنا توقتاۋ سالىپ, كومەك بەرۋدى ماسكەۋ قاپەرىنە دە الماعان.
وگپۋ-دىڭ شىندىقتى ايتىپ شالا ءب ۇلىنۋى دە ساياساتتىڭ مىڭ قاتپار قۋلىعى دەۋگە سايادى. ويتكەنى «اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ادامدار جىبەرىپ, جاي-كۇيدى ناقتى انىقتادىق, باي-كۋلاكتاردىڭ زىمياندىق ارەكەتى بويىنشا قىلمىسكەرلەردى تۇرمەگە جاۋىپ, شارا قولدانىپ جاتىرمىز, ءسوتسياليزمنىڭ ادال ءىسىن بۇلدىرگىشتەرگە جول بەرمەيمىز» دەپ وزەۋرەپ, قىرعىندى جالعاستىرا بەرگەن.
اشتىق 1934 جىلعا دەيىن توقتاماعان. «ىرعىز اۋدانىندا120 ادام اشتان ءولدى, دەپ جازادى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى. – ەكى جەتىم بالالار ۇيىندە – 470, ىرعىز ينتەرناتىندا 300 بالا بار. ولاردى ازىق-ت ۇلىك كيىممەن قامتۋعا جوسپار بويىنشا 419 039 رۋبل كەرەك بولسا, العانىمىز 54 372 رۋبل, تۇرمىس اۋىر, اش-جالاڭاشتىققا كومەك جەتپەي جاتىر».
1931 جىلى13 اقپاندا گولوششەكيننىڭ «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان بايانداماسىندا «استىق دايىنداۋ كومپانياسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 182 اۋدان جوسپارلارىن ورىنداي المادى. ەت ءوندىرۋ مايدانىندا دا كەشىرىمسىز كەمشىلىكتەر جەتەرلىك, 1 ساۋىردەن باستاپ 700 مىڭ توننا ەت دايىنداپ, وتانعا جونەلتۋگە ءتيىستىمىز» دەپ جاتسا, رەۆوليۋتسياعا دەيىن ءار ۇيدە 40-50 مال بولسا, كەدەيلەنىپ اشتىق اۋىرلىعىن تارتىپ, امان قالعان ۇيلەردىڭ اربىرىندە بىرەر باس مال قالعانى انىق. ونى دا بەلسەندىلەر تارتىپ العان.
تابىل قۇلياس,
جازۋشى
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»