ۇلاعات ۇستىنى

مەن بۇگىن عىلىم اسپانىنداعى ساناۋلى جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ۇلتتىق عى­لىم اكا­دە­مياسىنىڭ تولىق مۇشەسى (اكا­دەميگى), قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عى­لىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى, رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ عىلىم جانە ءبىلىم سالا­سىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, الەمگە بەلگىلى عالىم-مە­حانيك عاحيپ ءۋالي­ ۇلى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ۇلكەن ماق­تانىشپەن تەبىرەنە ەسكە الامىن.

اڭگىمەنى ارىدەن باستاپ, عالىمنىڭ ءومىر جولىنا توقتالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. عاحيپ ءۋالي ۇلى ەل باسىنا قارالى كۇن تۋىپ, سوعىس اتتى زۇل­ماتپەن الىسىپ جاتقان قيىن ءبىر كەزدە تۋىلعان. 1941 جىلدىڭ قاراشا ايىندا «ەڭبەكشى» دەگەن اۋىلدا ءۋالي مەن سارا ساتتىباەۆتاردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. اسا ءبىر قيىن زاماندا ىڭگالاپ بۇل دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقان نا­رەستەدەن ۋاقىت وتە ۇلكەن تۇلعا قا­لىپ­تاسارىن كىم بىلگەن؟! جىلدار وتكەن سايىن ارمانى مەن ماقساتتارىن جىگەرلى مىنەزىمەن قامشىلاپ, ەڭبەك پەن تالانتىن قاتار الىپ جۇرگەن اۋىل بالاسى بۇگىندە ەلىنىڭ عىلىم سالاسىنا قوس­قان سۇبەلى ۇلەسى بار بەلگىلى اكادەميك, مەحانيكا سالاسىنىڭ ەرەكشە مامانى.

اعامىزدىڭ بالالىق بالداۋرەن شاعى وتان سوعىسىنىڭ جالىن شار­پىعان جىلدارى مەن سوعىستان كەيىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭمەن قاتارلاس كەلىپ, بالا بولسا دا كوپتەگەن قيىنشىلىقتى باستان كەشىردى. الايدا بىلىمگە قۇش­تار, ەڭبەككە ەپتى جەتكىنشەكتى 1958 جىلى «تالاپكەر» اۋىلىنداعى قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىن بىتىرگەن سوڭ, اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپ ماتەماتيكا جانە فيزيكا پاندەرىنەن ساباق بەرۋگە شاقىرىپ الادى. ول جەردە ەكى جىل ۇستازدىق تاجىريبە جيناعان. قيالى ۇشقىر, ارمانى اسقاق جاس جىگىت ءۇشىن بۇل ازدىق ەتەتىن جەتىستىك ەدى. ول قازمۋ-ءدىڭ مە­حانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قابىلداۋ سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ستۋدەنت اتانادى. البىرت تا قاي­تىپ ورالماي­تىن جاستىق شاعىن ال­ماتىدا وتكەرگەنى ءۇشىن ەش وكىنىشى جوق ەكەنىن اعامىزدىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىز. دەسەك تە, عىلىمعا دەگەن ىنتىزارلىعى ستۋدەنتتىك ءومىر­دىڭ ال­عاشقى كۇندەرىنەن ساناسىن جاۋ­لاعان دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول جىلدار وتكەن سايىن عىلىم مەن ءىلىمنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاي بەردى.

ماعان ۇستاز جاننىڭ دا ءوز تا­لىمگەرى بار. ول بۇگىندە اكادەميك ءو.ا.جولداسبەكوۆتىڭ تۇڭعىش اسپيرانتى بولعانىن ماقتانىشپەن ايتادى. جەتەكشىسى ءارى تالىمگەرىنىڭ تالاي سىناعىنان مۇدىرمەي ءجۇرىپ, ونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورنىندا عىلىمي-پراكتيكالىق ساباقتار جۇرگىزەدى. ەڭبەك پەن ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە 1972 جىلى وتىزىندا وردا بۇزعان عاحيپ ۋاليەۆ «ماشينالار مەحانيزمدەرى جانە اۆتوماتتى لينيالاردىڭ تەوريا­سى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديس­سەرتاتسيانى ءساتتى قورعاپ, مەحانيكا سالاسىنداعى قادامىن نىعىزداي تۇسەدى. وسىدان كەيىن-اق عىلىمداعى باسپالداقتارى جوعارىعا ورلەدى.

كسرو FA ستاجەر-زەرتتەۋشى بولعان عاحيپ ۋاليەۆ ەڭبەك جولىندا ءوزى وقىپ بىتىرگەن قازمۋ-ءدىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە اسپيرانتى, ماتەماتيك-پروگرامميست, اعا وقىتۋشى, قولدانبالى مەحانيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى, ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ عىلىم جۇمىسى بويىنشا پرورەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەدى. كەيىننەن جوعارعى اتتەستاتسيالىق كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازمۋ-ءدىڭ مەحانيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ءو.ا.جولداسبەكوۆ اتىنداعى مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ مە­حا­نيكا جانە قولدانبالى فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قۇر­مەتتى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيدى. عاحيپ ۋاليەۆ وقۋ ءىسى مەن عى­لىمي جۇمىستاردى بىلىكتىلىكپەن ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ونەگە. پە­داگوگ جانە تاربيەشى رەتىندە قازمۋ-ءدىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋل­تەتىندە 30 جىلداي تەوريالىق مەحانيكا, تەربەلىستەر تەورياسى جانە ماشينالار ديناميكاسى پاندەرىنەن ءدارىس بەردى. ول 1999 جىلدان بەرى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە وقۋ, عىلىم جانە تاربيەلىك جۇمىستاردى اتقاردى.

عاحيپ ۋاليەۆ مەحانيكالىق جۇيە­لەردى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ, سا­راپتامالىق مەحانيكا, مەحانيزمدەر مەن ماشينالار تەورياسى سالاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى بو­يىن­شا كورنەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى. ول مەحانيكالىق جۇيەلەر جانە قۇرىلىمى اينىمالى مەحانيزمدەر ديناميكاسى مەن ولاردىڭ ماتەماتيكالىق مودەلدەرىن جاساۋ ادىستەرىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا نەگىزىن سالۋشى, بۇل باعىتتاعى عىلىمي ما­سەلەلەردى ءارى قاراي دامىتۋشى. ماشينا مەحانيكاسىنىڭ وتە كۇردەلى سالاسى – ماشينا ديناميكاسىن زەرتتەۋدە ۇلكەن عىلىمي ناتيجەلەر الدى.

ول شەتەلدەردە دە تانىمال عالىم. 2004 جىلى ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە 2006 جىلى جاپونيانىڭ كيۋشي ۋنيۆەرسيتەتىندە دارىستەر وقى­دى. سوڭ­عى جىلدارى ع.ۋاليەۆ گەرمانيا, قى­تاي, پولشا, رۋمىنيا, شوت­لانديا, جاپونيا, تۇركيا, فرانتسيا, اۋس­­تراليا, رەسەي, يتاليا, گرەكيا, تاي­ۆان, سينگاپۋر, جانە ت.ب. ەلدەردە وتكەن ءىرى حالىقارالىق عىلىمي فورۋم­دارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى.

ول 230 عىلىمي جۇمىس, ونىڭ ىشىندە 5 مونوگرافيا, 4 وقۋ كىتابى, 5 وقۋ قۇرالى جانە 4 وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال جازىپ شىعاردى. 18 اۆتورلىق كۋالىكتەر مەن پاتەنتتەردىڭ (كسرو, گەرمانيا, يتاليا, شۋەيتساريا, فران­تسيا, قازاقستان) اۆتورى. ع.ۋاليەۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 10 دوكتورلىق جانە 20 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.

عاحيپ ءۋالي ۇلى مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى (1982), ۇيا ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جانە ءبىرىنشى التىن مەدال يەگەرى (2004), حالىقارالىق «ەۋروپالىق گرانت» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتىعىمەن قوسا, ء«مىنسىز قىزمەتى ءۇشىن» التىن مەدال يەگەرى (2010 ج., فرانتسيا-شۋەيتساريا). كسرو جو­عارعى مەكتەبى ۇزدىگى (1985), ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى (2000) بەلگىلەرىمەن ماراپاتتالعان جانە كسرو, قازكسر جوعارعى جانە ورتا ءبىلىم مينيسترلىگى, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميا (م., 2006), رەسەي عىلىم اكادەمياسى (م. 2008) گراموتالارىمەن جانە مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.

ع.ۋاليەۆ مەحانيزمدەر مەن ماشينالار تەورياسى سالاسىنداعى حالىق­ارالىق فەدەراتسيا مۇشەسى (ىعToMM, 1998 ج., شتاب-كۆارتيراسى – يتاليا) حالىقارالىق مەحانيكا كوميتەتى (IUتام, 2002 ج., شتاب-كۆارتيراسى – كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى) مۇشەسى, رف ۇلتتىق مەحانيكا كوميتەتى مۇشەسى (2004), ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ تور­اعا­سى (2003-2010), ۇلتتىق مەحانيكا كو­ميتەتىنىڭ توراعاسى (2004 جىلدان بەرى).

وسى كۇنگە دەيىن عاحيپ اعامىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن سارا جولىندا عىلىمنىڭ, بىلىمدىلىكتىڭ, تاجىريبەلىلىكتىڭ, ۇستاز­دىقتىڭ يگى ىزدەرى سايراپ جاتىر. بۇگىنگى قالىپتاسقان تۇلعالىق كەلبەتىنە جەتۋ ءۇشىن قانشا ماڭداي تەر توگىلگەنى وزىنە عانا ايان. ءبىلىم-عىلىمعا دەگەن ىقىلاس, پەيىل, ىنتىقتىق عاحيپ ءۋالي ۇلىن ۇدايى جەلەپ-جەبەپ, ارماندى كوشىن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.

سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اعا­مىزدىڭ عىلىم كەرۋەنى سارايىنا كوز سالساق, ءوزى باپتاپ, سوڭىنان ەرت­كەن شاكىرتتەرىنىڭ ماقتانىشى ەكە­نىن سەنىممەن ايتا الامىن. عاحيپ ءۋالي­ ۇلىنىڭ شاكىرتى بولۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت, ايتار العىس شەكسىز.

شىن عالىم – شىنشىل, شىن ازامات ارمانشىل كەلەدى دەسەك, عاحيپ ءۋالي ۇلىنىڭ ءالى دە ارماندارى تاۋسىلماعاندىعى انىق. ءسوز جوق, ولار جاستىق شاقتاعى ارمانداردان كۇردەلىرەك. بۇرىن كورسەم, بىلسەم دەپ ارمانداسا, ەندى جيعان-تەرگەن اسىل-قازىنامدى كىمنىڭ بويىنا سىڭىرسەم دەپ مازاسى قاشادى. بۇل – ناعىز ۇستازدىڭ قاسيەتى.

55 جىلدان استام عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا تاپجىلماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان عاحيپ ءۋالي ۇلى سالانىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, بىرنەشە ونداعان مەحانيك-وقىتۋشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ دارالانۋىنا ۇيىتقى بولدى. ونىڭ قاناتىنىڭ استىندا 10 عىلىم دوكتورى, 22 عىلىم كانديداتى دايىندالىپ, ولار مەحانيكا سالاسىنىڭ ءىرى مامانى رەتىندە يتاليا, گەرمانيا, شۋەيتساريانىڭ جيىرمادان استام پاتەنتىنىڭ اۆتورى اتانۋى باعىتشى-ۇستازدىڭ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن.

عاحيپ ءۋالي ۇلى عىلىمنىڭ قىر-سىرىنا ءوزى عانا بويلاماي, ونى باس­قانىڭ دا ساناسىنا قۇيۋ ماقساتىن كوزدەيتىندىگىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. وعان عالىمنىڭ جازعان كوپتەگەن عىلىمي-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرى مەن كىتاپتارى كۋا.

عاحيپ اعامىزدىڭ مەرەيى وتباسىندا دا بيىك. ومىرلىك سەرىگى بولا بىلگەن اسپەت جاعىپارقىزىمەن ءبىر مەكتەپتە وقىپ, بالالىق شاقتىڭ بالداۋرەنىن, بوزبالا-بويجەتكەن شاقتىڭ بال شىرىنىن بىرگە تاتقان جاندار. اعامىز جاستىق شاعىن ەسكە الىپ, كورشى «جاڭابەت» اۋىلىنا الىپ باراتىن دالا جولىن ەكەۋىنىڭ عۇمىرىن بايلانىستىرعان دارا جول دەپ بىلەدى. «باياناۋىل باسىنان بۇلت كەتپەس, قياداعى تۇلكىگە قۇسىم جەتپەس. اق بوز ءۇيدىڭ سىرتىندا قولىمدى ۇستاپ, «قوش, قالقاتاي» دەگەنىڭ ەستەن كەتپەس», دەپ قيماستىقپەن قوشتاسقان كۇندەردى سوزا بەرمەي, وتاۋ تىككەندىگى دە باقىتتى كەزەڭنىڭ عاجايىپ شەشىمى ەكەنىن جاسىرمايدى. الماتىعا قول ۇستاسىپ كەلىپ, ستۋدەنتتىك وتباسىلىق ءومىردىڭ قيىندىعى مەن قىزىعىن بىر­گە كورگەن. قىزدار پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىن تامامداعان اسپەت اپايىمىز ۇزاق جىلدار پوليتەحنيكالىق ينس­تي­تۋتتىڭ كىتاپحاناسىندا قىزمەت اتقارعان.

بۇگىندە عاحيپ اعايىمىز بەن اسپەت اپايىمىز قىزدارى ايمان, ايجان مەن گۇلجاندى قياسىنا ۇشىرىپ, قوس مۇراتتى كەلىستى كۇيەۋ تانىپ, ۇل­دارى زايىردىڭ اسىل جار ەتىپ تاڭداعان يرينا ەسىمدى قازاقتىڭ وجەت قىزىن كەلىن ەتىپ تۇسىرگەن. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ۇلى زايىر – عىلىم دوكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ال يرينا دا عىلىمنان الىس ەمەس. فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, قبتۋ-دا ۇستاز بولىپ قىزمەت اتقارادى. ول اباي اتىن­داعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا, ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا ينستيتۋتىندا ديرەكتوردىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارادى. «جەمىس اعاشىنان الىسقا تۇسپەيدى», دەگەن وسى بولار! اتا جولىن جالعاس­تىر­عان نەمەرەسى ءداۋىر – ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى, تالانتتى ماتەماتيك. جۇلدىز, گاۋحار, ءداريا, الۋا, ءامينا سىندى بالشەكەر نەمەرەلەرى دە اتاسىنىڭ قۋانىشى.

عىلىم كوكجيەگىندە قىران بولىپ قالىقتاپ قاناتىن قاققان اعا بويىندا دارحان كوڭىل, دالا مىنەز, ومىرگە دەگەن دانالىق كوزقاراس, مەيىرىمدىلىك سياقتى اسىل قاسيەتتەر تۇنىپ تۇر. ۇلىلىقتى تانۋ بار دا, ونى باعالاۋ بار. ەندەشە ۇلىلىقتىڭ بەلگىسىندەي بولعان اعا بولمىسىن باعالاۋ پارىزىمىز ەكەنىن تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, ول كىسىگە مىقتى دەنساۋلىق, بيىك رۋح, وتباسىنا اماندىق تىلەيمىز. ءالى دە بولسا بيىكتەردەن كورگىمىز كەلەدى.

قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە اتاق-داڭقى جايىلعان تالاي تۇلعانى ومىرگە اكەلگەن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قانىش باستاعان عىلىمعا 13 بىردەي اكادەميك سىيلاعان باياناۋىل ءوڭىرىن كيەلى مەكەن دەمەسكە بولمايدى. سونىڭ ءبىرى, قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى, اكادەميك عاحيپ ۋاليەۆ مەنىڭ ۇستازىم جانە جاقىن ارىپتەسىم! اعامىزدىڭ ءومىر جولى بىزگە, جاستارعا ۇلگى!

اماندىق تولەشوۆ,

ءو.ا.جولداسبەكوۆ اتىنداعى مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك جانە حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميالاردىڭ تولىق مۇشەسى (اكادەميگى).