كەشەگى كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, جۇرتتىڭ كوبى جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتكە ەش كەرەگى جوق ۇيىم دەگەن سياقتى سوزدەر ايتىپ ءجۇردى. وداق قۇرامىنان شىققان وزگە ەلدەردە تاراپ كەتكەن بۇل ۇيىمدى ءبىزدىڭ ەل ءوز قالپىندا ساقتاپ قالدى. سول دۇرىس شەشىمنىڭ ناتيجەسى بۇگىندە كوپتەگەن ءىرى ادەبي جۇمىستارعا, ءىس-شارالارعا, وزگە ەلدەرمەن بولعان ادەبي بارىس-كەلىستەرگە سەبەپشى بولدى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دامۋىمەن بىرگە ءار سالا وركەندەپ, دامي ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە رۋحاني قۇندىلىق سانالاتىن ادەبيەتتىڭ دە وتىز جىلدا جەتكەن بيىگى, باعىندىرعان بەلەسى از ەمەس.
وسى وتىز جىل ىشىندە قازاق قالامگەرلەرى وقىرمان ءسۇيىپ وقيتىن تاڭداۋلى شىعارمالار جازدى, ولاردىڭ قالامى ۇلت ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا كۇش قوستى. ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, اكىم تارازي, تولەن ابدىك, تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەتىن ەسىمدەر ۇلت وقىرماندارىنا ماڭگىلىك ازىق بولارلىقتاي كوركەم ەڭبەكتەر سىيلادى. ولاردىڭ جازعان ءار شىعارماسى تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن قازاق حالقىنىڭ كەشەگى وتكەن تاريحىن تۇگەندەپ, ەرتەڭگى ومىرىنە دەگەن ءۇمىتىن نىعايتتى.
قازاق جازۋشىلارىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى دا بۇل تۇرعىدان قالامگەرلەرىمىزگە ۇيىتقى بولا ءبىلدى.
بۇل ۇيىمنىڭ ادەبي بايلانىستار بارىسىنداعى ىستەگەن ىزگى شارۋالارى ءبىرشاما كوپ. ايتالىق, 2018 جىلدىڭ 20-21 قىركۇيەك ارالىعىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازىرگى زامانعى ءسوز ەنەرگياسى» اتتى ەۋرازيالىق ادەبي فورۋمىن وتكىزدى. فورۋمعا ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, رەسەي, قىتاي, تۇركيا, لاتۆيا, ماجارستان, پولشا, مولدوۆا, ارمەنيا, ۋكراينا, بولگاريا, موڭعوليا, ازەربايجان جانە وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ قالامگەرلەرى قاتىستى.ەلوردادا ۇيىمداستىرىلعان بۇل ادەبي فورۋمدا جان-جاقتى ادەبي بايلانىس, ءوزارا تۇسىنىستىك, اۋدارما ماسەلەسى سياقتى تۇيتكىلدەر تالقىلاندى.
ال 2019 جىلدىڭ 4-6 قىركۇيەك كۇندەرى قازاقستان جازۋشىلار وداعى قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ جانە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن نۇر-سۇلتان قالاسىندا ازيا ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ ءى فورۋمىن وتكىزدى. تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان بۇل فورۋم ازيا كونتينەنتىندە ورنالاسقان ەلدەر اراسىنداعى ادەبي-مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ, ودان ءارى دامىتۋمەن قاتار ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى كەسكىن-كەلبەتىن, قازاقستاننىڭ ادەبيەتىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن وزگە ەلدەرگە تانىستىرىپ, ادەبي ۇدەرىستىڭ دامۋىنا قاتىستى ازيا ەلدەرىمەن تاجىريبە الماسۋ سىندى بىرقاتار ماقسات-مىندەتتى نەگىز ەتە وتىرىپ ۇيىمداستىرىلدى. ازيا ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ ءى فورۋمىنا 44 مەملەكەتتەن الەمگە بەدەلدى حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ جۇلدەگەرلەرى, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتتارى ءھام جازۋشىلار وداعى مەن اسسوتسياتسيالارىنىڭ توراعالارىنان قۇرالعان 100-گە جۋىق اقىن-جازۋشى مەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شاقىرىلعان 50-دەن استام قالامگەر باس قوستى. ولاردىڭ اراسىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتتارى, بۋكەر جانە ASEAN سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتتارى بار. وسى فورۋمعا قوناق رەتىندە قاتىسقان اراب جازۋشىسى يبراگيم ءناسىروللا: «بۇل فورۋم قالامگەرلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى, وسى مۇمكىندىك ارقىلى الۋان ۇلت جازۋشىلارى ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, پىكىر الماسۋى – ەڭ باستى جەتىستىك بولىپ تابىلادى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزدەن وتە الىستا, ازيانىڭ ءار قيىرىندا تۇرعانىمىزبەن, ماقساتىمىز ءبىر. ول – جاقسى شىعارما جازۋ», دەگەن ويىن ايتسا, ال وڭتۇستىك كورەيادان كەلىپ قاتىسقان اقىن كو ىن: «نۇر-سۇلتان – الەمدىك استانالاردىڭ ىشىندە جاسى, ءتىپتى وتە جاسى», دەپ ەلوردامىزعا دەگەن باعاسىن, اسەرىن ايتقان ەدى. ول قازاق اقىن-جازۋشىلارى اراسىنان ۇلى ابايدىڭ شىعارمالارىن وقىعانىن ءسوز ەتتى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ادەبيەتتىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن جاسالعان ماڭىزدى قادامنىڭ تاعى ءبىرى – قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىن التى تىلگە اۋدارۋ جوباسى بولماق. بۇل جوبا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە استى. اتالعان جوبا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن, مۋزىكاسى مەن بەينەلەۋ ونەرىن, حورەوگرافيا, كينو جانە تەاتر سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن الەمگە تانىتۋدى باستى ماقسات ەتتى.
پوەزيا جانە پروزا جيناقتارىنىڭ تانىستىرىلىمىنا وسى جوباعا قاتىسقان ۇلىبريتانيا, يسپانيا, فرانتسيا, رەسەي, قىتاي, مىسىر جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرى اۋدارماشىلارى مەن ادەبيەتتانۋشىلارى, باسپا ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى ەلىمىزگە كەلىپ, اۆتورلارمەن كەزدەسىپ, تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدى.
سول كەزدەگى قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ايدا بالاەۆا اتالعان جوبا تۋرالى: «قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن بۇۇ-نىڭ 6 تىلىنە اۋدارىپ, تاراتۋ – ۇلت تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان, قازاق مادەنيەتىن الەمگە تانىستىرۋ تۇرعىسىنان تەڭدەسى جوق باستاما» دەگەن بولاتىن. ادەبيەتكە كوڭىل ءبولۋدى ماقسات ەتكەن جوبا قازاقستاندىق 60 اۆتوردىڭ جۇرت ءسۇيىپ وقيتىن شىعارمالارى الەمنىڭ 6 تىلىنە اۋدارىلىپ, سول تىلدەردە جۇمىس ىستەيتىن ەڭ بەدەلدى باسپالاردان كىتاپ بولىپ شىعىپ, 5 قۇرلىقتاعى 90-نان اسا ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى, كىتاپحانالارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىنا تاراتىلدى.
وسى جوبا بارىسىندا اۋدارما ساپاسىنا نازار اۋدارۋ تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولدى. قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىن 6 تىلگە اۋداراتىن شەتەلدىك اۋدارماشىلار مەن باسپاگەرلەر قازاقستانعا ارنايى كەلىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن تانىستى. ايتالىق, ۇلىبريتانيا, يسپانيا, رەسەي, فرانتسيا جانە قىتاي ەلدەرىنەن كەلگەن اۋدارماشىلار قازاق جازۋشىلارىمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, ءوزارا سۇحباتتاسىپ, اۋدارما بارىسىندا تۋىنداعان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدى. بۇل كەزدەسۋ – اۋدارمانى تۇپنۇسقا ماتىنگە مەيلىنشە جاقىنداتىپ, اۋداراتىن شىعارمالاردىڭ كوركەمدىك ورەسىن بيىكتەتۋگە جاقسى مۇمكىندىك بولدى.
وسى جوبا جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى قازىرگى قازاق ادەبيەتى شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ جۇمىسى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسقاندىعى ەدى. كۇللى الەمگە تانىمال ۋنيۆەرسيتەت باسپاسى اتالعان جوباعا مىقتى اۋدارماشىلار مەن تانىمال ادەبيەتشىلەرمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەدى. ال يسپان تىلىنە اۋدارىپ, شىعارۋعا يسپانيا مادەنيەت مينيسترلىگى قولداۋ كورسەتىپ, «سەرۆانتەس ينستيتۋتىنىڭ» كەڭەسى بويىنشا كىتاپتاردى باسىپ, تاراتۋعا ادەبي اۋدارماعا ماماندانعان Visor باسپاسى جاۋاپتى بولدى. فرانتسۋز تىلىندەگى اۋدارماسىن ىستەۋگە پاريج قالاسىنىڭ مەرياسى قامقورلىق جاساپ, جيناقتاردى شىعارۋ «ميشەل دە مول» اتتى بەدەلدى فرانتسۋز باسپا ۇيىنە بەرىلدى. ال ورىس تىلىندەگى اۋدارما مەن ادەبي رەداكتسيا جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ ماسكەۋلىك ۇيىمى ۇيتقى بولىپ, جيناقتى باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋعا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى نيەت ءبىلدىردى. اتالعان انتولوگيانى قىتاي تىلىنە اۋدارۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋعا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ «ۇلتتار باسپاسى» ءوز موينىنا الدى. اراب تىلىنە ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە ءبىلىم ورتالىعىنىڭ قولداۋىمەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە تانىمال MediaHub باسپاسى جۇمىس ىستەدى. بۇنىڭ ءوزى قازىرگى ادەبيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جاسالعان ناقتى قادامدار دەۋىمىزگە ابدەن بولادى.
Cambridge University Press دەلەگاتسياسىنىڭ جەتەكشىسى دجەين مانن وسى جوبا تۋرالى: قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق رەفورمالار وزدەرىن باسقالاردان ەرەكشەلەۋ باعىتىندا جۇرەدى. بىراق قازاقستان تەك قانا ءبىلىم سالاسىندا عانا ەمەس, «رۋحاني جاڭعىرۋ» سياقتى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى دا قازاق قوعامىنىڭ بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋدا جاڭا سيپات الدى. ءحىح عاسىرداعى اعىلشىن اقىنى ءارى سىنشىسى مەتيۋ ارنولد ايتقانداي: «مادەنيەت – الەمگە ءسوزىمىزدى, ويىمىزدى جەتكىزىپ, رۋحاني كەمەلدەنۋدى ىزدەۋدىڭ ءبىر جولى». بىرنەشە اي بۇرىن لوندوندا العاش رەت قازىرگى قازاق ونەرىنىڭ كورمەسى ءوتتى. بۇل وتە كەرەمەت كورمە بولدى. ويتكەنى ءبىز ودان ۇلتتىڭ قازىرگى مادەنيەتى مەن بەت-بەينەسى ءوز شەكاراسىندا شەكتەلىپ قالماي, الەمدىك كەڭىستىككە ەركىن شىققانىن كوردىك. وسى سياقتى قازاق ادەبيەتى دە ءوز شەكاراسىندا شەكتەلمەي الەم تىلدەرىنە اۋدارىلىپ جاتىر. ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنان قازاق ادەبيەتىن اۋدارۋ تۋرالى ۇسىنىس تۇسكەندە, ءبىز قۋانا كەلىستىك» دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادەبيەتكە دەگەن ىقىلاسى جونىندە شەتەلدىك ماماندار جوعارى باعا بەرىپ جاتقانىنىڭ ءوزى ءبىر جەتىستىك بولماق. وسى جوبا بارىسىندا جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن اۋدارما, باسىپ شىعارۋ, تاراتۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىنا جالپى 70-تەن استام مامان تارتىلدى. جوبا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن جۇزەگە اسقانىن ايتا كەتكەن دۇرىس.
ادامزات ويشىلىنىڭ ءبىرى سانالاتىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇلى اقىن, ويشىل, اعارتۋشىنىڭ شىعارمالارى الەمنىڭ 10 تىلىنە اۋدارىلدى. اتاپ ايتساق, اباي شىعارمالارى اعىلشىن, اراب, قىتاي, يسپان, يتاليان, نەمىس, ورىس, تۇرىك, فرانتسۋز جانە جاپون تىلدەرىندە سويلەدى. اۋدارما جيناقتارعا اقىننىڭ 145 ولەڭى, 3 پوەماسى مەن 45 قارا ءسوزى ەندى. بۇل دا تاۋەلسىز ەلدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە دەگەن ىنتاسىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن شەتەلدەگى تاڭداۋلى شىعارمالاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسى دا جاندانىپ كەلەدى. شەتەلدىك ادەبيەتشىلەر قاۋىمى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا مويىندالعان الەم ادەبيەتى تەورياسىنىڭ نەگىزى ەڭبەگى رەتىندە سانالاتىن «ادەبيەت تەورياسى» كوپ تومدىقتارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, ۇلت ادەبيەتى مەن ونىڭ وقىرماندارىنا وزگەشە جاڭالىق سىيلادى. بۇل ەڭبەكتەردە شەتەلدىك 75 اۆتوردىڭ شىعارمالارىنا تالداۋ جاساي وتىرىپ, الەم ادەبيەتىنىڭ جالپى تەورياسى تۇسىندىرگەن. وسىنداي تاڭداۋلى وقۋلىقتىڭ انا تىلىمىزدە سويلەۋى دە بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋىنا كۇش ۇستىنە كۇش قوسپاق. ارينە, بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا دا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلگەن.
وردالى ەلدىڭ وتكەن وسى وتىز جىلى تىنىستى دا ىرىستى كەزەڭ بولدى. ادەبيەتكە دەگەن ىنتا كۇشەيمەسە, سۋىعان جوق. قازاق قالامگەرلەرى تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىندا تىڭ تەبىن بايقاتىپ, ويداعى جاۋھار دۇنيەلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنۋدا. وقىرمان سانى دا وسپەسە, وشكەن جوق. بۇدان بىلايعى جەردە تاۋەلسىزدىك وركەن جايعان ەلدە ادەبيەتتىڭ دە ءورىسى كەڭەيە بەرمەك.