ەل ازاماتتارىنا ۇسىنىلعان اۆتوكولىكتى ليزينگپەن الۋ مۇمكىندىگى وتاندىق وندىرىسكە تىڭ سەرپىن بەرىپ, جاڭا قىرىنان دامىتادى دەپ كۇتىلگەن ەدى. بىلتىر اۆتوليزينگ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. بىراق جۇرتشىلىققا جاڭا كولىك مىنگىزۋگە ءتيىس باعدارلاما باستالماي جاتىپ توقتاپ قالدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە بالاما بولاتىن باستامانىڭ جارتى جولدان ۇزىلۋىنە تەحنيكالىق تۇيتكىلدەر سەبەپ بولعان.
باسقا نەسيە تۇرلەرىنە بالاما رەتىندە ۇسىنىلعان اۆتوليزينگتىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ساتۋشى كومپانيامەن بىرنەشە جىلعا كەلىسىمشارتقا وتىرۋ ارقىلى سۋ جاڭا كولىكتىڭ يەسى بولا الادى. ونى ساتىپ العاننان باستاپ, اي سايىن كەلىسىلگەن ۋاقىتقا دەيىن اقىسىن تولەيسىز. سودان سوڭ كوڭىلدەن شىقسا, كولىك قۇنىنىڭ قالعان بولىگىن تولەپ, تولىق ساتىپ الۋعا بولادى. ال وعان دەيىن تەمىر تۇلپار رەسمي ساتۋشى كومپانيانىڭ اتىندا تىركەلىپ تۇرادى. ياعني كولىكتى ءوزىڭىز ءمىنىپ جۇرەسىز, بىراق ول باسىبايلى سىزدىكى ەمەس. ماسەلە دە وسى جەردەن تۋىنداعان.
جوعارىدا ايتقانداي, باعدارلاما ءۇزىلىسىنىڭ باستى سەبەبى – قۇقىقتىق بازا مەن تەحنيكالىق جۇيەنىڭ دايىن بولماۋى. ليزينگكە سايكەس قۇنى تولىق وتەلمەيىنشە, اۆتوكولىك زاڭدى تۇردە ليزينگ بەرۋشى كومپانيانىڭ جەكە مۇلكى بولىپ قالا بەرەدى.
ال پايدالانۋشى ول كەزدە كولىكتىڭ ۋاقىتشا يەسى نەمەسە جالعا الۋشىسى بولىپ سانالادى. ءىس جۇزىندە بۇل قۇقىقتىق تۇرعىدان تۇسىنىكسىز جاعدايعا اكەلۋى مۇمكىن. ماسەلەن, جول ەرەجەسى بۇزىلدى دەلىك. اۆتوماتتى بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرى ايىپپۇلدى كولىك يەسىنىڭ اتىنا راسىمدەيتىنى تۇسىنىكتى. ال كولىكتىڭ زاڭدى يەسى – ليزينگ بەرۋشى كومپانيا. دەمەك, ايىپپۇلدار ەرەجە بۇزعان جۇرگىزۋشىگە ەمەس, كومپانياعا جىبەرىلەدى.
قازىر وسى ماسەلەگە قاتىستى ينۆەستورلار, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى مەن ۋاكىلەتتى مينيسترلىك ۇشجاقتى كەلىسىم اياسىندا ليزينگتىڭ جاڭا رەگلامەنتتەرىن ازىرلەپ جاتىر. بۇل تۋرالى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى ونەركاسىپ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامەد انداكوۆ حابارلادى.
«ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنەن بىرقاتار ۇسىنىس ءتۇستى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان دا سۇراقتار بار. نەگىزىنەن جول ەرەجەسىن بۇزعان جاعدايدا ايىپپۇل ءىس جۇزىندەگى پايدالانۋشىعا ەمەس, كولىك قۇرالىنىڭ يەسىنە جازىلادى. باعدارلاما العاش رەت ىسكە قوسىلىپ جاتقاندىقتان مۇنداي ماسەلەلەر جەتكىلىكتى», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىق تۇيتكىل شەشىلگەن سوڭ اۆتوليزينگتىڭ جاڭارعان شارتتارى قوسىمشا جاريالانادى. باعدارلامانىڭ جاڭا نۇسقاسىندا كولىك ماركالارىنا قاتىستى شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ليزينگ ەلدە وندىرىلگەن كولىكتەرگە دە, شەتەلدەردەن اكەلىنگەن كولىكتەرگە دە قولجەتىمدى بولادى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
تاياۋدا ليزينگ كەزىندەگى ايىپپۇل ماسەلەسىن شەشۋگە ءماجىلىس دەپۋتاتى ولجاس قۇسپەكوۆ ۇسىنىس بەردى. دەپۋتات قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا مەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءسابيت نۇرلىباەۆقا رەسمي حات جولداعان. حاتتا ول اتالعان تەتىكتى كەڭىنەن ىسكە قوسۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن قۇقىقتىق, تسيفرلىق توسقاۋىلداردى جويۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ حاتىندا اتالىپ وتكەندەي, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى» كودەكستىڭ 31-بابىنىڭ 2-تارماعى كولىكتىڭ ناقتى يەسىن ايىپپۇلعا تارتپاۋعا جول بەرەدى. بيىل اقپاندا وتكەن جيىندا قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ كوميتەتى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن (اىجبت/ەراپ) جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن مالىمدەدى. بۇل شەشىم بىلتىرعى 9 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنتتىڭ «تسيفرلاندىرۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جارلىعىمەن بايلانىستى. ول QazTech پلاتفورماسىنان تىس جاڭا وبەكتىلەر جاساۋعا موراتوري ەنگىزگەن. الايدا ءاىجبت مەملەكەتتىك كرەديتتىك بيۋرو ارقىلى قۇرىلعان بىرىڭعاي ساقتاندىرۋ دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيالانعان. بۇل بيۋرو قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە قارايدى.
وسىعان وراي ولجاس قۇسپەكوۆ دەرەكتەر بازاسىنا «ليزينگ الۋشى» دەگەن جاڭا باعان قوسىپ, ساقتاندىرۋ اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى شەشىم قابىلداۋدى ۇسىندى. بۇعان سايكەس كولىكتى ناقتى پايدالانۋشى تۋرالى مالىمەت ساقتاندىرۋ كەلىسىمشارتى نەگىزىندە قالىپتاسىپ, ءاىجبت-گە جولدانۋى مۇمكىن. بۇل ءتاسىل شەتەلدىك كولىكتەرگە قولدانىلاتىن تەتىككە ۇقساس.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, مۇنداي شەشىم كولىكتىڭ ناقتى پايدالانۋشىسىن دۇرىس انىقتاۋعا, ايىپپۇلداردى باعىتتاۋ ءتارتىبىن رەتتەۋگە, قۇقىقتىق بەلگىسىزدىكتى جويۋعا, قۇقىق قولدانۋدا بىرىزدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, ليزينگ قاتىناستارىنىڭ بارلىق تاراپ مۇددەسىن تەڭەستىرۋگە, وتاندىق ليزينگ ۇلگىسىن حالىقارالىق تاجىريبەگە جاقىنداتۋعا جول اشادى.
كەدەرگىلەر ەڭسەرىلسە, وتانداستارىمىز تىڭ تاسىلمەن سۋ جاڭا كولىكتەردى تىزگىندەي باستايدى. الايدا وسى باستامانىڭ قولدانىستاعى قارجىلىق قۇرالداردان قانداي ەرەكشەلىگى بار؟ ماسەلەن, ءبولىپ تولەۋ ارقىلى كولىكتى شارتتى تۇردە 10 ملن تەڭگەگە ساتىپ الدىڭىز دەلىك. وندا سىزگە بۇل سومانى 3-5 جىلعا بىردەي ايلىق تولەمگە ءبولىپ بەرۋشى ەدى. تاۋەلسىز اۆتوكولىك وداعىنىڭ باسشىسى ەدۋارد ەدوكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ليزينگتە بۇل تەتىك ەداۋىر كۇردەلى. سەبەبى مۇندا جالعا الۋ مەرزىمى بىتكەننەن كەيىنگى كولىكتىڭ قالدىق قۇنى قالاي قالىپتاسادى دەگەن سۇراق بار.
«بىرىنشىدەن, ليزينگ بەرۋشى ءسىزدىڭ ليزينگىڭىزدى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن اقشانى قانداي شارتپەن الاتىنىن ءبىلۋى ماڭىزدى. ول اقشانىڭ قانشا پايىزبەن كەلەتىنىن, قانشالىقتى پايدا اكەلەتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. سونىمەن قاتار كومپانيا كولىكتىڭ ەكى, ءۇش نەمەسە ءتورت جىلدان كەيىنگى قالدىق قۇنى قانداي مولشەردە بولاتىنىن بولجاي الۋى قاجەت. كولىك جەكە كاسىپكەردىڭ قولىنا تيسە, جىلىنا 10 مىڭ شاقىرىم جول جۇرەدى دەلىك. ال تاكسي جۇرگىزۋشىسى السا, جىلىنا شامامەن 50 مىڭ شاقىرىم ءجۇرۋى مۇمكىن. مۇنداي اۆتوكولىكتىڭ قالدىق قۇنى مۇلدە باسقا بولاتىنى تۇسىنىكتى», دەيدى ە.ەدوكوۆ.
وسىنىڭ ءبارى ليزينگتىڭ قارجىلىق ەسەبىن كۇردەلەندىرەدى. ەلدە مۇنىڭ قالاي ەسەپتەلەتىنى ازىرگە تۇسىنىكسىز. ونى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر دە, ۇسىنىستار دا جوق. قالدىق قۇن اۆتوكولىككە, ونى قاي دەڭگەيدە پايدالانعانىنا بايلانىستى قالىپتاساتىنى ءسوزسىز. ەدۋارد ەدوكوۆ كولىكتى ءتيىستى تالاپتاردى ساقتاماي پايدالانعانى ءۇشىن ايىپپۇل قاراستىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
«ليزينگ بەرۋشى مۇندايعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا الدىن الا ەرەجەلەر مەن تولەمدەردى جازىپ قويادى. زيان كەلتىرسەڭىز, جوندەۋ اقىسىن نەمەسە ايىپپۇل تولەيسىز. ليزينگ دەگەنىمىز – بيزنەس. كومپانيا ەشقاشان شىعىنعا جۇمىس ىستەمەيتىنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. ەگەر اۆتوكولىك ابدەن توزعان بولسا, ونى جاي عانا قابىلداي سالمايدى. كەلىسىمشارت تالاپتارى مەن ساقتاندىرۋ شارتتارى ىسكە قوسىلادى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, شارتتا بارلىق شەكتەۋ كورسەتىلەدى: جىلدىق ءجۇرىس ءليميتى, تەحنيكالىق كۇيىنە قويىلاتىن تالاپتار مەن ت.ب. ماسەلەن, جىلىنا 10-20 مىڭ شاقىرىمنان اسىرساڭىز, توزۋ نورماسىن بۇزساڭىز, قوسىمشا اقى تولەيسىز. كەلىسىمدەگى مەرزىمنەن بۇرىن ليزينگتەن شىقساڭىز دا سولاي. شارتتى ورىنداماعانىڭىز ءۇشىن قانداي دا ءبىر اقى تولەۋىڭىز ىقتيمال.
ال جەكە تۇلعالارعا ارنالعان جاڭا ءتاسىل اۆتوكولىك نارىعىنا قانشالىقتى اسەر ەتە الادى؟ اۆتوساراپشى ارسەن شاكۋوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل باعدارلامانىڭ شارتتارىنا بايلانىستى.
«جەڭىل اۆتوكولىكتەرگە كەلسەك, ءبارى بۇرىنعىداي قالا بەرەدى دەپ ويلايمىن. ليزينگ بولسىن, نەسيە بولسىن, شارتتار مەن پايىزدار شامالاس بولادى. ليزينگتى ەنگىزگەن سوڭ دا اۆتونەسيە وزەكتىلىگىن جويمايدى. تەك اتاۋى وزگەرۋى مۇمكىن, جۇيەنىڭ ءوزى باياعىداي ساقتالادى. باعالاردى برەندتەر وزدەرىنىڭ ماركەتينگ ساياساتى اياسىندا قالىپتاستىرادى. مىسالى, جاپون مەن كورەي كومپانيالارى ءار نارىق ءۇشىن ءوزى باعا قويادى. سوندىقتان ليزينگتىڭ اسەرىنەن كولىك ارزاندايدى نەمەسە قىمباتتايدى دەۋ دۇرىس ەمەس», دەيدى ول.
ال ە.ەدوكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ليزينگ ءبولىپ تولەۋگە قاراعاندا تارتىمدى بولۋى ماڭىزدى. ولاي بولماعان جاعدايدا ليزينگ كوپ قارجى قۇرالىنىڭ بىرىنە اينالادى. ادامدار وعان قارجىلىق جاعىنان پايدادا قالۋ ەمەس, ەكى جىلدا ءبىر كولىك اۋىستىرۋ ماقساتىندا جۇگىنەتىن بولادى.
«قازىر اۆتوكولىك – اكتيۆ ەمەس. سوندىقتان كەي جاعدايدا ونى جالعا العان دا جاقسى. بۇگىندە كوبى, اسىرەسە قازىرگى جاستار الدەبىر پاسسيۆتەرگە بايلانعىسى كەلمەيدى. پاتەردى دە, كولىكتى دە جالعا الادى. سول سەبەپتى ليزينگ ەل نارىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتە المايدى. ارينە, بۇل – بۇگىنگى جاعدايعا قاراپ جاسالعان تۇجىرىم. ەلدەگى بارلىق اۆتوكولىكتىڭ 67%-ى 10 جىلدان اسقان. ولاردى قانداي دا ءبىر تاسىلمەن جاڭارتۋ كەرەك قوي. بىراق قارجى بولماي, ءىس العا باسپايدى», دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ايلىق تولەمى نەسيە تولەمى مەن ءبولىپ تولەۋگە قاراعاندا ايتارلىقتاي تومەن بولعاندا عانا ليزينگ ەلدە وركەن جايادى.
«ماسەلەن, ايىنا 100 مىڭ تەڭگە نەسيەگە تولەيمىن دەلىك. ال ليزينگتە بۇل 150 مىڭ بولسا, ونىڭ ماعان قانداي قاجەتى بار؟ دەمەك, ليزينگ باعدارلامالارىن قارجىلاندىراتىن ليزينگ بەرۋشىلەر نەمەسە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اقشانى قازىرگىدەن تومەن, جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمەمەن الۋى كەرەك نە مەملەكەت سۋبسيديا بولۋگە ءتيىس», دەيدى ە.ەدوكوۆ.
قورىتا ايتقاندا, اۆتوليزينگ – وتانداستارىمىز ءۇشىن كولىككە قول جەتكىزۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى بولا الاتىن تەتىك. جوعارىدا ايتقان تۇيتكىلدەر شەشىلسە, بۇل باستاما نارىققا تىڭ سەرپىن بەرىپ, اۆتوپاركتى جاڭارتۋعا جول اشارى انىق. ساراپشىلار دا شارتتارى جەڭىلدەپ, قارجىلاندىرۋ تەتىگى ءتيىمدى بولعان جاعدايدا ليزينگتىڭ سۇرانىسقا يە بولاتىنىن ايتادى. ەڭ باستىسى – جۇيە تولىق قولدانىسقا ەنسە, ازاماتتارعا كولىك الۋ بۇرىنعىدان دا قولجەتىمدى ءارى يكەمدى بولا تۇسپەك.