جىمپيتىداعى تاعىلىمدى جيىن

ءبىر قىزىعى, باسقوسۋ وتكەن 5 ناۋ­رىز – الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان كۇنىنە تۋرا كەلگەن ەكەن. ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 160 جىل جانە الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ قايراتكەرى يسا قاشقىنباەۆتىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولۋىنا ارنالىپ وتكەن جيىنعا جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ اديۋتانتى, الاش وفيتسەرى راحمەتوللا قارجاۋباەۆتىڭ قىزى دانا راحمەتوللاقىزى رەسەيدەن ارنايى كەلدى. سونداي-اق استانا قالاسىنان قازاقتان شىققان تۇڭعىش مامان گەولوگتىڭ ءبىرى بەركىنعالي اتشىباەۆتىڭ ۇرپاعى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگۇل ەرمەكوۆا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى, الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمى­نىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى دامەتكەن سۇلەي­مەنوۆا دا جيىننىڭ مارتەبەلى مەيمانى بولدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ارنايى كەلگەن اقساقال ابىلاي قۇسايىن – بەلگىلى حاسان حازىرەت نۇرمۇحامەدوۆ­تىڭ ۇرپاعى بولسا, قاراتوبەلىك مۇعالىم تولەگەن يمانعازيەۆتىڭ ۇرپاعى ءسابيت حاسانوۆ, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ نەمەرە اعايىنى قۋاندىق بيسەنعالي ۇلى, اتىراۋلىق زاڭگەر, راحمەتوللا قارجاۋ­باەۆ تۇلعاسىن زەرتتەۋشى كوپتىلەۋ تاجى­عاليەۆ, اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدان­دىق ونەر جانە ولكە تاريحى مۋزەيى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى دۋلات يساباەۆ, جىمپي­تى­لىق ارداگەر كيم فەديانيندەر دە ماڭىز­دى جيىننىڭ ءمان-ماعىناسىن اشا ءتۇستى.

قوناقتار الدىمەن كۇنباتىس الاش­­وردانىڭ استاناسى اتانعان تاريحي جىمپيتى شاھارىن ارالاپ, كونە كۇن­دەردىڭ كۋاسى – الاشوردا كەڭسە­سىندە ورنالاسقان الاش مۋزەيىن ارالاپ كوردى. «الاش» ساياباعىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, جەرگىلىكتى ونەرپازدار قويعان ساحنالىق قويىلىمدى تاماشالادى.

ء«دال وسى عيماراتتا جاھانشا, حالەلمەن بىرگە مەنىڭ اكەم راحمەتوللا دا قىزمەت ەتتى, مىنا قابىرعاعا اكەمنىڭ ءۇنى ءسىڭىپ, مىنا ەدەندە اكەمنىڭ ءىزى قالدى دەگەن ويدىڭ ءوزى ماعان ەرەكشە اسەر سىيلادى. جۇرەگىم الابۇرتىپ تۇر», دەپ كوزىنە جاس الدى جاسى 80-گە كەلگەن دانا راحمەتوللاقىزى.

رەسەي جەرىندە, كىلەڭ سلاۆيان ۇلتى وكىلدەرىنىڭ اراسىندا وسكەن دانا كىش­كەنتاي كەزىندە اكەسىنە: «مەنىڭ اتىمدى نەگە دانا دەپ قويدىڭ, نەگە وزگەلەر سياقتى تانيا, ۆاليا ەمەس؟» دەپ رەنجيدى ەكەن. سول كەزدە اكەسى: «قىزىم, ەسىڭدە بولسىن, سەن ءبىر كەزدەرى وسى ەسىمىڭمەن ماقتاناتىن بولاسىڭ!» دەگەن ەكەن. «مەن سول كۇنگە جەتتىم!» دەدى الاش قايراتكەرىنىڭ ۇرپاعى. ايتا كەتەيىك, دانا قارجاۋباەۆانىڭ اكەسى 1934 جىلى «حالىق جاۋى» اتالىپ ۇستالىپ, 10 جىل­عا سوتتالعان. ءسويتىپ, رەسەيدىڭ قيىر سولتۇستىگىندەگى ۋحتا لاگەرىندە ءجۇرىپ, ءوزى سەكىلدى شەرمەندە – ەدىل بويىندا تۋىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان نەمىس قىزى ليديا شنەرگە ۇيلەنەدى.

«1953 جىلى «ستالين ءولدى» دەگەن حاباردى ەستىگەن كەزدە اكەمدە ەرەكشە ءبىر تولقىعانى بايقالدى. انام بىرەۋ-مىرەۋ كورىپ قويماسىن دەپ ەسىك-تەرەزەنى قىمتاپ جاتتى. بىراق ەكەۋىنىڭ دە جۇزىنەن الدەبىر قۋانىشتى بايقاعان ەدىم», دەپ ەسكە الادى دانا اپاي.

بۇل كۇنى جىمپيتىدا دامەتكەن سۇ­لەيمەنوۆانىڭ «ورالدا اتىلعان الاش­­تىڭ ارداقتى ۇلى – حاسان نۇرمۇحا­مەدوۆ» اتتى مونوگرافياسى كىتاپ بولىپ شىعىپ, وقىرمانعا تانىستىرىلدى.

كەلەسى كۇنى قوناقتار – الاش ارىس­تارىنىڭ ۇرپاقتارى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاپ, ماحامبەت اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن جۇزدەستى. ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ زوبالاڭ جىلدارى, الاش ارىستارىنىڭ ماقسات-مۇراتى ءسوز بولعان باسقوسۋ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ەرەكشە اسەر سىيلادى. «سىرت كوز – سىنشى» دەگەن عوي. دانا اپاي جيىن اياعىندا وسى شارالاردى ۇيىمداستىرعان جاندارعا اعىنان جارىلا راحمەتىن ايتىپ, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىنا سەنەمىن! وعان كۇمانىم جوق! قازاق حالقى ماڭگى جاسايدى», دەدى داۋىسى دىرىلدەپ تۇرىپ.

ىلايىم سولاي بولعاي!

باتىس قازاقستان وبلىسى