كەشە ەلىمىزدەگى اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋ كەزەگى الماتى شاھارىنا كەلىپ جەتتى. وڭتۇستىك استانا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ وتكەن جىل رەسپۋبليكامىز ءۇشىن تولايىم تابىستارعا, جەمىستى جەتىستىكتەرگە مول جىل بولعانىن اتقارىلعان تىرلىكتەرمەن دايەكتەپ, تۇرعىنداردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن سالىقتىق تۇسىمدەردەن باستاپ, قالا ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا, سونىڭ ىشىندە, كاسىپكەرلىك پەن وندىرىستە, عىلىم مەن بىلىمدە, سپورت پەن مادەنيەتتە, كولىك پەن الەۋمەتتىك سالادا دا ايتارلىقتاي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدىك, دەگەن قالا باسشىسى بۇل ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. بۇل مىندەتكە ەل بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىمدە, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا اياق باسا وتىرىپ بارلىعىمىز كىرىسۋىمىز قاجەت, دەدى.
قالا باسشىسى جىلىنا ءبىر كەلەتىن بيىلعى ەسەپتىك كەزدەسۋدە اينالىپ وتە المايتىن ماسەلە – تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى بولاتىن. تەڭگە باعامىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋ ۇلتتىق بيۋدجەتكە, ءبىزدىڭ كەيبىر جوبالارىمىزعا بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر اكەلەدى. بىراق ءبىردەن ايتۋ كەرەك, قالانىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارى تولىق كولەمىندە ساقتالادى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى مىندەت – الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋارلاردىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ. باعام وزگەرگەننەن كەيىنگى ءبىرىنشى كۇنى وعان دەيىن سىرتتان ەنگىزىلگەن ونىمدەردىڭ باعاسىن نەگىزسىز كوتەرۋگە دەگەن تالپىنىستار تىركەلدى. ولار شۇعىل تۇردە, قالا تۇرعىندارى, سىزدەردىڭ ارقالارىڭىزدا انىقتالىپ, بارلىق زاڭدىق ادىستەرمەن جولى كەسىلۋدە, دەدى قالا باسشىسى.
وسى ارادا بۇرناعى كۇنى الماتى قالاسى اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسيالارىمەن بيدايدى بەكىتىلگەن باعامەن ساتۋ جونىندە مەموراندۋمعا قول قويعانىن ايتۋعا بولادى.
قاي كەزدە دە مەگاپوليستىڭ باستى ماسەلەسى باسپانا بولىپ كەلەدى.بيىل الماتىدا 156 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. وسىلايشا, ءبىز 10 مىڭ ادامدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتپەكپىز. سونىمەن قاتار, ەكى جىلدان بەرى قالادا ەسكى باسپانالاردى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى جۇرگىزىلۋدە. اتالمىش باعدارلاما ارقىلى 7 ەسكى ءۇيدى قالپىنا كەلتىردىك. بيىل سول ۇيلەردىڭ قاتارىنا 21 ءۇي قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, دەدى احمەتجان ەسىموۆ.
شاھار اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل قالا بيۋدجەتى ەگەمەندىك العان جىلداردان بەرى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتكەن. وسىنىڭ ارقاسىندا قالا دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قارجىلاندىرۋعا ءمۇمكىندىك تۋدى. الماتىدا بىلتىر جالپى ايماقتىق ءونىم كولەمى 7,5 پايىزعا ءوستى. بۇل كورسەتكىش وزبەكستاننىڭ ءىجو كورسەتكىشىمەن تەڭ, تاجىكستاننىڭ كورسەتكىشىنەن 5 ەسە, قىرعىزستاننىڭ كورسەتكىشىنەن 7 ەسەگە ارتىق. سول سياقتى ءجاو سوڭعى 5 جىلدا 2 ەسەگە ارتىپ, 6,4 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. جان باسىنا شاققانداعى ءجاو 27 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. وسى ارقىلى ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ ورتا دەڭگەيلى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا تەڭەسىپ وتىرمىز, دەدى اكىم.
قالا باسشىسى وتكەن جىلدى قورىتىندىلاي كەلە, ونەركاسىپ ءونىمى كولەمىنىڭ 5,5 پايىزعا, سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 9 پايىزعا ارتىپ, 27 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراعانىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار, بانكتەردىڭ بيزنەستى نەسيەلەۋ كورسەتكىشى 16,8 پايىزعا وسكەن. جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى 10 پايىزعا ءوسىپ, 2 تريلليون 630 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان.
ەسەپ بەرۋ بارىسىندا الماتىدا باتىس جىلۋ كەشەنىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاقىندا اياقتالاتىندىعى ءمالىم بولدى. بۇل جوبا قالانىڭ باتىس ءجانە ورتالىق ءبولىگىندەگى جىلۋ تاپشىلىعىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جوبانىڭ ارقاسىندا قالا ەكولوگيالىق ستاندارتقا ءسايكەس تولىعىمەن گازبەن جىلىتۋ جۇيەسىنە كوشەدى. ءسويتىپ, الماتىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعان ەكولوگيالىق پروبلەمانى شەشۋگە ءمۇمكىندىك تۋادى. الماتى اكىمدىگى مەن «قازترانسگاز - الماتى» اق كومپانياسى سوڭعى ەكى جىلدا قالانى گازداندىرۋعا 8,2 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالعان. دەگەنمەن, جۇمىستىڭ ءتيىمدى جۇرگىزىلۋىنە قالا حالقىنىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندىگى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
ۇيگە گاز قوسقىزۋ قۇنى 300 مىڭ تەڭگە تۇرادى. قوسىمشا ارنايى پەشىن الۋعا قارجى قاجەت. سونىمەن, حالىققا 400-500 مىڭ تەڭگەدەي قاراجاتتى تولەۋ وڭاي بولىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان «قازترانسگاز - الماتى» اق مەن جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگاندارعا ءبولىپ تولەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى, ۇوس ارداگەرلەرى مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا جەڭىلدىك جاساۋدى تاپسىرامىن, دەدى اكىم.
جيىندا قالا اكىمى بيىلعى جىلدى ءبىلىم جىلى دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ, «بيىل الماتى قالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قولداۋ ماقساتىندا 63,4 ملرد. تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. بۇل قالانىڭ بارلىق بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ءبىلىم سالاسى – ەلىمىزدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى», دەدى.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قارجى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ كۇردەلى جوندەۋىن قارجىلاندىرۋعا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالماق. بىلتىر قالادا ءبىلىم سالاسىن قولداۋعا 77,2 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. 2013 جىلى الماتىدا 4 بالاباقشا, 3 مەكتەپ, 17 جەكە مەنشىك بالاباقشا سالىندى.
سونداي-اق, قالا باسشىسى ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكەندىگىن اتاپ, قالاداعى قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماسەلەلەرىنە دە توقتالا كەتتى. ول 600 پوليتسەيدىڭ 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قالا اكىمىنىڭ ارنايى گرانتىنا يە بولاتىندىعىن مالىمدەدى.
وتكەن جىلى الماتىدا جول قوزعالىسىن باقىلاۋ ءۇشىن قالا ىشىندە جۇزدەگەن كامەرا ورناتىلعان. سول كامەرالار ارقىلى تىركەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار ەسەبىنەن قالالىق بيۋدجەتكە 6 ميلليارد تەڭگە قارجى تۇسكەن. تاجىريبە كورسەتكەندەي, بەينەباقىلاۋ ورناتىلعان جەرلەردە جول-كولىك ەرەجەلەرىن بۇزۋ وقيعالارى 53 پايىزعا ازايعان.
الماتى اكىمى قالا مەنشىگىنە قايتارىلعان ورتالىق ساياباقتىڭ اعاشتارىن جاڭارتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل ماسەلە قالالىق ءماسليحاتتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ساياباقتى جاڭعىرتۋعا 107 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.
قالاي بولعاندا دا, الماتى قالاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ باستى «دونورى» بولىپ قالا بەرمەك. بىلتىر الماتى قالاسىنان مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 1 ترلن. 368 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ءتۇسىم ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 921,3 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 260,7 ملرد. تەڭگە, كەدەندىك تولەمدەرگە 181,1 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات قۇيىلدى, دەدى قالا اكىمى.
دالىرەك ايتقاندا, 2013 جىلى الماتى قالاسىنىڭ ناقتى بيۋدجەتى 305,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەر بيۋدجەتى 102,2 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت 203,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە بولىپ وتىر.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.