ادامزات تاريحىندا كەيىنگى عاسىرلاردا ءتۇرلى دەرتتەر بوي كوتەرگەنىمەن, سونىڭ ىشىندە عاسىر اۋرۋى اتانعانى از. ۋاقىت وتە عىلىمنىڭ بەلسەنە ارالاسۋىمەن سونداي اۋرۋلاردىڭ ءبىرازى كەيىن شەگىنىپ, باياعىداي اجال سەبەر قارقىنىنان ايىرىلىپ, سوزىلمالى سىرقاتتاردىڭ قاتارىنا ەنگەن. سونىڭ ءبىرى وتكەن عاسىردا تاجال دەلىنگەن جيتس (سپيد\ۆيچ) اۋرۋى بولاتىن. بۇل رەتتە نۇر-سۇلتان قالالىق جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءسابيت ابدرايموۆپەن وسى دەرتتىڭ اياسىندا اڭگىمە وربىتتىك.
– ءسابيت بەكماعامبەت ۇلى, الدىمەن مىنا ساۋالدان باستاساق: اۋرۋ قالاي انىقتالادى, ونىمەن كوبىنە كىمدەر اۋىرادى, ناقتى ستاتيستيكا بار ما؟
– ايتۆ-تى انىقتاۋ تەستىلەۋ ارقىلى جۇرەدى. ال تەستىلەۋ مىندەتتى جانە ەرىكتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. مىندەتتى توپتارعا دونورلار, جۇكتى ايەلدەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, سوتتالعاندار جانە سوت, پروكۋراتۋرانىڭ سۇرانىسى بويىنشا تۇلعالار جاتادى. قالعاندارى, ونىڭ ىشىندە وسال توپتار كلينيكالىق جانە ەپيدەميالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ايتۆ-عا تەستتەن وتەدى. ناتيجەسى وڭ بولعان كەزدە پسيحولوگ ماماننىڭ كونسۋلتاتسياسى بەرىلەدى. كەڭەس كەزىندە مىندەتتى تۇردە ەسەپكە تۇرىپ, ەم باستاۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ, ەمدەلۋدەن جالتارعانى جانە باسقا ادامدارعا جۇقتىرعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ەسكەرتىلەدى. بۇل قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 118-بابى بويىنشا «ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسىن (ايتۆ/جيتس) جۇقتىرۋ» جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 430-بابىمەن «اينالاسىنداعىلارعا قاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ادامداردىڭ ەمدەلۋدەن جالتارۋى» دەپ اتالادى. ەلىمىزدەگى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنە سايكەس, ايتۆ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى, سوندىقتان مەديتسينالىق كومەكتەن باس تارتۋعا قۇقىعى جوق, تىركەۋدە تۇرۋعا مىندەتتى.
سۇراعىڭىزدىڭ ەكىنشى بولىگىنە كەلسەك, ستاتيستيكا جۇرگىزىلەدى. 2021 جىلدىڭ 8 ايىندا نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا ايتۆ-تىڭ 222 جاعدايى تىركەلدى, 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققانداعى كورسەتكىش 18,7-ءنى قۇرايدى (قازاقستاندا – ورتاشا 12,5). 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 64 جاعدايعا ءوسىم بار (2020 ج. 8 ايى – 158). بيىلعى 8 ايداعى ءوسۋ ۇردىسىمەن العاندا بارلىعى 2 429 جاعداي تىركەلدى, ونىڭ ىشىندە شەتەل ازاماتتارى – 197. اۋرۋشاڭدىق كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا – 154,6 قۇرادى (رەسپبۋليكا بويىنشا – 149,1). 15-49 جاس ارالىعىندا ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋى 0,27%-دى قۇراپ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى پارامەترلەرى شەگىندە ۇستالۋدا – 0,35%.
– وسىدان تاعى ءبىر زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. قازىرگى ۋاقىتتا نەشە ادام ەمدەلىپ ءجۇر؟ جاس ايىرماشىلىقتارى قانداي جانە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ اراسالماعى قانشا؟
– بۇگىندە جيتس ورتالىعىندا ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن 1 477 ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرادى. بيىلعى 8 اي ىشىندە 273 ناۋقاس ەسەپكە تۇرسا, ونىڭ ىشىندە العاش رەت انىقتالعان 222 جاڭا جاعدايدىڭ 206-سى (2020 جىلى – 127 ادام) ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىندى. ياعني ەسەپتى كەزەڭدە ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرۋشىلاردىڭ 79 ادامعا ۇلعايعانى بايقالادى. بۇل ىشكى ميگراتسيانىڭ بەلسەندىلىگىنە, ايتۆ-عا تەستىلەۋمەن قامتۋ پايىزىنىڭ وسۋىنە (باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا 2-2,5 ەسە ارتىق) جانە رەسپۋبليكالىق ءىرى كلينيكالاردىڭ شوعىرلانۋىنا بايلانىستى. قازىر ارت قابىلدايتىن ناۋقاس سانى – 1 365 (2020 جىلى – 1 053), بۇل – ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇراتىن ناۋقاستاردىڭ 92%-ى.
جاس ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ كەتسەك, ەرلەر – 944 نەمەسە 64% (19-49 جاس ارالىعىندا – 825), ايەلدەر – 533 نەمەسە 36% (19-49 جاس ارالىعى – 445). ەڭ جاسى ۇلكەن پاتسيەنت – 77, ەڭ كىشىسى – 2 جاستا. ايەلدەر اراسىندا جۇكتىلەر دە بار. 1997 جىلدان باستاپ 265 جۇكتى ايەلدە ايتۆ انىقتالعان, 227 ءتىرى بالا دۇنيەگە كەلگەن, التاۋىندا ايتۆ انىقتالعان, ياعني انادان بالاعا جۇققان. 8 اي ىشىندە 17 جۇكتى ايەل تىركەلگەن, ونىڭ 10-ى بوساندى. بالالار اراسىندا سوڭعى 2 جىلدا اۋرۋ تىركەلمەگەن. جالپى 18 جاسقا دەيىن 21 بالا تىركەۋدە تۇر.
– كوپشىلىككە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيا (ارت) تۋرالى جىكتەپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– اۋرۋدىڭ پايدا بولۋى بۇكىل الەمدەگى عالىمداردى بىرىكتىرىپ, ءتيىمدى تەراپيانى ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. بۇگىندە مۇنداي تەراپيا بار. بۇل – انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيا دەپ اتالادى. بۇگىن ءبىز ايتۆ ينفەكتسياسىن جۇقتىرۋ قاۋپىن تومەندەتۋدە ارت تەراپيانىڭ جەتىستىگى تۋرالى ايتا الامىز. ارت قابىلدايتىن جانە قانداعى ۆيرۋس انىقتالمايتىن دەڭگەيگە جەتكەن ادامدار جۇقپانى باسقا ادامدارعا جۇقتىرا المايدى. بۇل – ەمدەۋ تيىمدىلىگىنىڭ ەڭ سەنىمدى كورسەتكىشى جانە سىرقاتتانۋشىلىقتى تومەندەتۋ جولىنداعى جەتىستىك. سەبەبى پرەپاراتتىڭ نەگىزگى ينگريديەنتى ۆيرۋستىق رنك-سىن جويادى, ناتيجەسىندە ۆيرۋستىڭ رەپليكاتسياسى توقتاپ, يممۋندىق جۇيە قالپىنا كەلە باستايدى. ايتا كەتەتىن جاي, ەم قابىلداماعان جاعدايدا, اۋىر قوسالقى اۋرۋلار تۋىندايدى.
ۆيرۋسقا قارسى تەراپيانىڭ جەتىستىكتەرى بۇگىندە ىندەت اعىمىن تولىق وزگەرتتى: ايتۆ ولىمگە ۇشىراتپايتىن, سوزىلمالى باسقارىلاتىن اۋرۋلار قاتارىنا ءوتتى. جوعارى بەلسەندى ارت ناتيجەسىندە ۆيرۋستىڭ بالاعا بەرىلۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي (2%-عا دەيىن جانە ودان كەم) تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلدى, ياعني ينفەكتسيانى جۇقتىرعان ايەلدەر دەنى ساۋ بالا تۋادى.
قازىرگى زاماناۋي پرەپاراتتار ءىس جۇزىندە جاناما اسەرلەرى جوق, پاتسيەنتتەر ءۇشىن قاۋىپسىز جانە كۇنىنە ءبىر تابلەتكا عانا قابىلدايدى. بۇل تابلەتكالاردا ەكى نەمەسە ءۇش پرەپارات بىرىكتىرىلگەن. جىل سايىن جاڭا پرەپاراتتار جانە ءتىپتى جاڭا پرەپاراتتار توپتارى پايدا بولادى, ولاردىڭ ۋىتتىلىعى ۇنەمى تومەندەۋدە. ياعني تاۋلىگىنە 5-6 تابلەتكا قابىلداۋدىڭ ورنىنا پاتسيەنتتەر كۇنىنە ءبىر تابلەتكا قابىلدايدى. سونىمەن قاتار قازىر ينەكتسيالىق تەراپيا پرەپاراتتارى بار. ولار تابلەتكالاردى كۇندەلىكتى قابىلداۋدى ەكى ايدا ءبىر رەت پرەپاراتتى پارەنتەرالدى قابىلداۋمەن الماستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ەمدەۋدى ودان ءارى جەڭىلدەتەدى. ازىرشە تامىر ارقىلى ەنگىزىلەتىن پرەپاراتتار كلينيكالىق زەرتتەۋدەن وتۋدە.
– وتكەن عاسىردا وسى اۋرۋ تىركەلگەننەن بەرى قانشاما ىزدەنىستەر ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر جيتس سوزىلمالى سىرقاتتاردىڭ قاتارىنا ءوتتى. الايدا ونىڭ ۆيرۋسى مۋتاتسياعا ۇشىراپ وتىراتىندىقتان جىلدار ىشىندە ارت قانشالىقتى وزگەردى؟ كەلەشەكتە دە تەراپيا وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن بە؟
– 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە وسى اۋرۋدى دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ سالاسىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. عالىمدار ايتۆ يممۋندىق جۇيەنىڭ جاسۋشالارىنا اسەر ەتەتىنىن جانە اعزانى يممۋنيتەتكە شابۋىل جاسايتىن سىرتقى اگەنتتەرگە وسال ەكەنىن انىقتادى. يممۋن تاپشىلىعىنىڭ اسەرىنەن ايتۆ جۇقتىرعان ادامدار ساۋ ادامدارعا قاراعاندا تۋبەركۋلەزبەن ءجۇز ەسە ءجيى اۋىرادى. ولاردا ونكولوگيالىق اۋرۋلار, شارتتى پاتوگەندىك ۆيرۋستاردان, باكتەريالاردان نەمەسە پروتوزويدتاردان تۋىنداعان اۋرۋلار, مىسالى, گەرپەس, كانديدوز جانە ادامنىڭ پاپيللوما ۆيرۋسى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ينفەكتسيا سوزىلمالى اۋرۋلارعا جاتادى. ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. مۋتاتسيانىڭ سەبەبى – كۇشتى يممۋندىق جۇيەنىڭ جۇمىسىن بۇزۋ. ياعني ۆيرۋس قالايدا يممۋندىق جاسۋشالاردى السىرەتەدى, سوندىقتان ۆيرۋستىڭ قۇرامىندا وزگەرىستەر تۋىندايدى. مۇنداي مۋتاتسيانىڭ سالدارى اعزانى السىرەتەدى, ينفەكتسيانىڭ بەلگىلەرى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى جانە دە ورگانيزمدە جيتس تەز داميدى, ارنايى ءدارى-دارمەكتەردىڭ دە اسەرى ۆيرۋسقا تيمەيدى. بۇل – ايتۆ-تىڭ ەمدەلمەيتىن اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتاتىن باستى سەبەبى. سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان انتيرەتروۆيرۋستىق پرەپاراتتار ۆيرۋستىڭ مۋتاتسياسىن بالاما پرەپاراتتارعا قاراعاندا اناعۇرلىم ءتيىمدى ەتەدى, ءارى قابىلداۋى وڭاي جانە جاناما اسەرلەرى از پرەپاراتتار ەكەنىن كورسەتتى.
– COVID-19 ءتارىزدى بۇل اۋرۋ دا يممۋندىق جۇيەگە شابۋىل جاسايدى. سوندىقتان ءسىزدىڭ پاتسيەنتتەردىڭ پاندەميا ۋاقىتىندا قورعانۋى قالاي جۇرگىزىلەدى؟ مەديتسينالىق تۇرعىدا الدىن الاتىنداي جاعدايلار قاراستىرىلعان با, الدە كوپشىلىك سياقتى گيگيەنالىق, الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاۋ ءتارىزدى قورعانۋمەن شەكتەلە مە؟ جالپى پاتسيەنتتەر كۆي جۇقتىرعان جاعدايدا قالاي ەمدەلەدى؟
– ايتۆ ينفەكتسياسى كەزىندە يممۋندىق جۇيە زاقىمدانادى, كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ پاتوگەنەزى كىشكەنە باسقاشا, ويتكەنى بۇل ينفەكتسيامەن تىنىس الۋ جۇيەسىنىڭ زاقىمدانۋى كوبىرەك جانە بۇل ونىڭ بەرىلۋ جولدارىنا بايلانىستى.
ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامدار ءۇشىن دە COVID-19-عا قاتىستى ساقتىق شارالارىنىڭ جالپى جۇرتشىلىقتان ايىرماسى جوق. ەرەكشەلىگى – دارىمەن قامتىلۋدا. ايتۆ-مەن اۋىراتىن ادامدار وزدەرى ىشەتىن انتيرەتروۆيرۋستىق پرەپاراتتارمەن ۇزاق مەرزىمگە (3-6 اي) قامتاماسىز ەتىلۋى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار ايتۆ-مەن اۋىراتىن ادامدار ۋاقتىلى ۆاكتسينالاۋدان ءوتۋى كەرەك (تۇماۋعا جانە پنەۆموكوكك ينفەكتسياسىنا قارسى) جانە ارالاس ينفەكتسيالار مەن قاتار جۇرەتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋ نەمەسە الدىن الۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى مولشەردە ءدارى-دارمەكتەر بولۋى كەرەك.
– ورتالىق قاشاننان بەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ تىكەلەي مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن قىزمەت اتقارا ما؟ قانشا قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى؟
– نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ جيتس-تىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس جونىندەگى ورتالىعى 1996 جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنا ارنالعان مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە قۇرىلدى. 1998 جىلدان باستاپ قالا ەلوردا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىنە يە بولعان كەزىندە ورتالىق قالالىق دەڭگەيدەگى مەكەمە بولىپ قايتا قۇرىلدى. العاشقى جىلدارى ورتالىقتا بىرنەشە عانا مامان جۇمىس ىستەگەن. بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, بىلىكتى ماماندارى جانە زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارى بار الدىڭعى قاتارداعى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. ورتالىق تولىعىمەن زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقپەن قامتىلعان, ونىڭ ىشىندە پتر اۆتوماتتىق اناليزاتور, سد4 جاسۋشالارى سانىن انىقتايتىن تسيتومەتر بار.
ورتالىق تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى شەگىندە ايتۆ جۇقتىرعاندارعا جانە جيتس-پەن اۋىراتىندارعا مامانداندىرىلعان امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى جانە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ جيتس ورتالىقتارى اراسىندا رەيتينگ بويىنشا ءبىز سوڭعى ءۇش جىلدا الدىڭعى ۇشتىككە كىرەمىز. ورتالىعىمىزدا 5 ءبولىم بار: ايتۆ-ينفەكتسياسىن ەپيدەميالىق قاداعالاۋ ءبولىمى, دياگنوستيكالىق زەرتحانا, الدىن الۋ ءبولىمى, ۇيىمداستىرۋ-ادىستەمەلى ءبولىمى جانە ايتۆ-ينفەكتسياسىنا كومپيۋتەرلىك قاداعالاۋ, اقپاراتتاندىرۋ ءبولىمى جانە اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق ءبولىمى. بارلىعى 110,25 شتاتتىق بىرلىكتەر, ونىڭ ىشىندە 33 دارىگەر جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتساق دارىگەر-ينفەكتسيونيستەر سانى – 6, دەرماتوۆەنەرولوگ – 2, دارىگەر-گينەكولوگ – 2, پسيحولوگ – 1, فتيزياتر – 1, پەدياتر – 1, دارىگەر-لابورانتتار – 5, دارىگەر-ەپيدەميولوگتار – 13.
ورتالىق ءوز كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ماقتان تۇتادى جانە پەرسونالدىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, جاس مامانداردى دايارلاۋ بويىنشا ۇنەمى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 90%-دان استامىنىڭ جوعارى جانە ءبىرىنشى بىلىكتىلىك ساناتتارى بار. بۇعان قوسا ورتالىقتا الدىن الۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ ءۇشىن وسال توپتار اراسىنان تارتىلعان 49 اۋتريچ-قىزمەتكەرلەر جۇمىس اتقارادى.
ءبىزدى تولىعىمەن مەملەكەت ءوزى قارجىلاندىرادى. ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنەدى. ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتىمىزدە تۇگەل تەگىن, سونىڭ ناتيجەسىندە ارت-عا 1 365 ناۋقاس تارتىلدى. بۇل ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعانداردىڭ 92 پايىزىن قۇرايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.