تاريحتىڭ كوشباسشى ۇلى ۇمىتىلمايدى

تاريح عىلىمىنىڭ ءىرى تۇلعالا­رى­نىڭ باسىن قوسقان ىرگەلى شارا پرە­زيدەنت ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر­عان م.قوزىباەۆتىڭ جەكە قور قۇ­جات­تارى نەگىزىندە دايىندالعان تاري­حي-قۇجاتتىق كورمەنىڭ تانىستىرىلىمىنان باستالدى. ەكسپوزيتسيادا ۇسىنىلعان ارحيۆتىك قۇجاتتار, فوتوسۋ­رەتتەر مەن اۋديوۆيزۋالدى دەرەكتەر ماناش قاباش ۇلىنىڭ ءومىر جولىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن دايەكتىلىكپەن باقى­لاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ماناش قوزىباەۆتىڭ تۇلعالىق فە­نومەنى تۋرالى ونىمەن كوپ جىلدار بويى قىزمەتتەس بولعان اكادەميكتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى, ارحيۆ مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرى قىزىقتى ەستەلىكتەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى. كورنەكتى عالىمنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىن ەسكە العانداردىڭ قاتارىندا مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرلەرى, اكادەميالىق عىلىم وكىل­دەرى, عالىمنىڭ ارىپتەستەرى مەن جا­قىندارى: ح.ءابجانوۆ, ل.دەگىتاەۆا, ل.گۋرەۆيچ, س.قوزىباەۆ, ءى.قوزىباەۆ, م.قويگەلديەۆ, گ.مەڭدىقۇلوۆا, ن.ني­رە­تينا جانە باسقالار بولدى.

وتاندىق تاريحتىڭ كەم-كەتىگىن بىر­گە تۇگەندەپ, عىلىمنىڭ ۇزاق جولىن­­دا م.قوزىباەۆپەن بىرگە ساپارلاس بول­عان بەلگىلى تاريحشى اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ: «ەگەر ول كىسى تاريحشى بول­ماعاندا ءسوزسىز جاقسى جازۋشى بولار ەدى. سەبەبى ونىڭ تاريح تۋرالى جاز­با­لارىنىڭ ءبارى كوركەم شىعارما ءتارىزدى وقىلادى» دەدى. سونىمەن بىرگە عا­لىمنىڭ جان-جاقتى تەرەڭ ءبىلى­مى مەن ءوز ۇلتىن شەكسىز سۇيگەن حالىق­شىل مىنەزىنە سۇيىنەتىندىگىن ايتىپ, عالىممەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن, جادىدان ەشبىر وشپەيتىن جىلداردىڭ مازمۇندى ساتتەرىن ەسكە الدى.

– ماناش قاباش ۇلى عىلىمنىڭ كەلەشەگىنە كوڭىل كوكجيەگىمەن تەرەڭ بارلاۋ جاساي الاتىن ەرەكشە قاسيەتكە يە ەدى. ول تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن, سەرپىن بەرەتىن زەرتتەۋلەرگە جەتەكشىلىك جاسادى,– دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى حانگەلدى ءابجانوۆ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ق.الىمعازينوۆ ءوز سوزىندە ار­حيۆ 1998 جىلدان باستاپ, حح عاسىر­دىڭ باسىنان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن­گى قازاقستاننىڭ مەملەكەت, قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ جەكە تەكتىك قورلارىمەن جيناقتالا باستا­عا­نىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ اراسىندا اكا­­دەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ كوپ­قىرلى قىزمەتى تۋرالى مالىمەت بەرە­تىن بىرەگەي قۇجاتتار بار. اكا­دە­ميك م.قوزىباەۆتىڭ جەكە ارحيۆ قۇ­جاتتارى قور قۇرۋشىنىڭ ۇلى ءىلياس قوزىباەۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا 2012 جىلى اقپان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحي­ۆىنە تاپسىرىلدى. جەكە ارحيۆتىك قۇ­جاتتاردىڭ قۇندىلىعىنا ساراپتاما جۇرگىزىلگەننەن كەيىن عىلىمي ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 1941-2011 جىلدارعا ار­نال­عان 476 ساقتاۋ بىرلىگى قۇرىلدى.

عالىمنىڭ جەكە تەكتىك قورىنداعى قۇجاتتار مەن مالىمەتتەر بويىنشا «تاريحشى جانە ونىڭ زامانى» اتتى جيناق ازىرلەنىپ, جارىققا شىقتى. ­باس­قوسۋ كەزىندە «راريتەت» باسپاسى­نان شىققان جاڭا كىتاپتىڭ دا تۇساۋكە­سەرى وتكىزىلىپ, مازمۇندى جيناقتىڭ ما­ڭىزى تۋرالى ءسوز بولدى. ۇسىنىلعان كىتاپ­تا ارحيۆ قۇجاتتارى, ماقالالار مەن اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ ۋاقىت پەن ارىپتەستەرى تۋرالى ەستەلىكتەرى ارقىلى حالىقتىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتى مەن تاريحي جادىسىنىڭ, وتانسۇيگىشتىك پەن بىرلىگى قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى ءۇردىسى كورسەتىلگەن.

كىتاپتىڭ وقىرمان قاۋىمعا قاراتا ايتىلعان سوڭعى بەتىندەگى تاريح پەن تاريحشىلار تۋرالى تولعانىسىن وسىدان جيىرما جىل بۇرىن عالىم بىلايشا تۇيىندەگەن ەكەن.

ء«ار ادام – تاريحشى. ول ءوز ءومىر جولىن بىلەدى. ال ول ءومىر – ۇلكەن تاريح­تىڭ ءبىر سىنىعى, جاڭقاسى. سانالى جان جەتى اتاسىن, ءوز تايپاسىن بىلەدى. ۇلت تاريحىنان پىكىر وربىتە الادى. ءتىپتى پىكىر سا­يىسىنا تۇسەتىندەرى بار. شەجىرە – ءار­بىر قازاقتىڭ ەرمەگى, ال «ەرمەك» دە­سەڭ, جانجالعا دا قالۋ قاۋ­پىڭ بار.

مەنىڭ ولاردان ايىرمام – مەن كاسىبي تاريحشىمىن. جەكە كەيبىرەۋدەن كوپ بىلگەنمەن, بارشا وتان تاريحىن بىلەم دەپ ايتۋ قيىن, مۇمكىن دە ەمەس. تاريح سان-سالالى. كوكتەمدە سۋ ەرىپ, جايىلىپ, جىلعا-جىلعامەن, سايلارمەن, ءتىپتى بولار-بولماس جىرالارمەن ىلديلاپ وزەندەرگە, كولدەرگە, مۇحيت­تارعا قۇياتىن قۇبىلىس وسى ۇلى تا­ريحقا دا ءتان» دەيدى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وتاندىق تاريح­تىڭ كوش­باسىندا بولىپ, ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتكەن اكادەميك ماناش قاباش ۇلى.

الماتى