بۇرىنعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى, قازىرگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇتۋ-دىڭ ستۋدەنتى كەزىمدە مەن تەحنيكا عاجايىپتارى تۋرالى شاعىن كولەمدى اڭگىمەلەر جازۋمەن اۋەستەندىم. سولاردى ءبىر سۇرەڭگە بىرىكتىرگەن دۇنيەم قازاق مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنىڭ بالالار ادەبيەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وتەباي تۇرمانجانوۆ اقساقالعا ۇناپ, «عاجايىپ ساۋلە» دەپ اتاعان, نەبارى 56 بەت, جۇپ-جۇقا كىتاپشامدى 1959 جىلى جوسپاردان تىس جارىققا شىعاردى. سول جايت مەنى ەلىكتىرىپ, سەمەيدەگى تسەمەنت زاۋىتىندا ينجەنەر بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىمدە (1960 جىلدىڭ كۇزى) «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى» اتتى عىلىمي-فانتاستيكالىق حيكايات جازىپ, ونى باسپاعا پوشتامەن جولدادىم. وتەباي اعاي قولجازبامدى جازۋشىلار وداعىنا وقىپ كورۋگە ۇسىنىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە وداقتان «پالەن كۇنى شىعارماڭ تالقىلانادى» دەگەن جەدەلحات كەلدى. زاۋىت ديرەكتورىنا كىرىپ, ءبىر اپتاعا كەزەكسىز دەمالىس الىپ, الماتىعا ۇشاقپەن جەتتىم.
سويتسەم, مەنى شاقىرتقان وداقتىڭ بالالار ادەبيەتى سەكتسياسىن باسقاراتىن ادەبي كەڭەسشىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ ەكەن. سىرتتاي ءبىلەمىن, «ون التى جاسار چەمپيون» دەگەن حيكاياتىن ءسۇيسىنە وقىعانمىن. قاراپايىم تۇيسىگىمدە ناعىز جازۋشى سول قالامگەر كورىندى. الگى حيكاياتىن اشقان بەتتە قايتا جاپپاي, ءبىر تۇندە وقىپ شىققانمىن. بەكەڭ مەنى سۋىق شىرايمەن قابىلداپ: «مۇقاش سارسەكەەۆكە قانداي قاتىسىڭ بار؟» – دەپ سۇرادى. «فاميليامىز اتتاس سىنشى ەكەنىن بىلەمىن, بىراق كورگەن كىسىم ەمەس...». «راس پا؟». «مۇنى نەگە تەرگەپ وتىرسىز؟». «عاجايىپ ساۋلە» حيكاياتىڭدى ءبىزدىڭ ادەبيەتتە سونى دۇنيە دەگەن سيپاتتا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە رەتسەنزيا جاريالادى. الايدا, كورگەن-بىلگەن كىسىم ەمەس». «تاعى ءبىر سارسەكەەۆ بار عوي؟». «ەستۋىم بار, مەنەن جاسى كىشىرەك, ستۋدەنت سياقتى, تورعاي جاعىنىڭ تۋماسى دەپ ەستىدىم. بىراق, ونى دا تانىمايمىن, اعاسى...». «دەمەك, ءۇش سارسەكەەۆ ءبىر-ءبىرىڭدى ءبىلمەيسىڭدەر, ءۇش وبلىستىڭ قازاعى بولىپ شىقتىڭدار...».
بەكەڭنىڭ تەرگەۋى وسىمەن اياقتالدى. قاتال ادام سياقتى. ءتۇنەرگەن قاباعىن جازبادى. قولجازبامنىڭ ءار جەرىن اشىپ شولا وقىدى. بىرقانشا بەتىنىڭ اشىق جەرىنە جۋان سۇراقتار قويىلىپتى. الدەن ۋاقىتتا بەتىمە سۇستيا قاراپ:
– ەرتەڭ جوق, بۇرسىگۇنى ساعات 16-دا وسى كابينەتتە مىنا حيكاياتىڭدى تالقىلايمىز. ءۇش-ءتورت ادام وقىدى. ءتورتىنشىسى مەن... ءوزىڭنىڭ شاقىراتىن كىسىڭ بار ما؟
– جوق, مەن ءوزى جازۋشىلار قاۋىمىن جەتە بىلمەيمىن...
– ءجا, بۇرسىگۇنگە دەيىن بوسسىڭ!..
كوكەيىمدە كىمدەر وقىدى, ءوزىڭىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي دەگەن سۇراۋلار بار ەدى. امال نە, سولاردىڭ ورنىنا اۋزىما وعاش ساۋال ءتۇستى.
– ەستۋىمشە, بەكە, تالقىدان سوڭ شاي ءىشۋ دەگەن ءداستۇر بار دەيدى. دايىندىق جاساۋىم كەرەك پە؟
بەكەڭ بەتىمە وجىرايا قاراپ, ساۋساعىمەن ۇستەلدى تىقىلداتتى.
– اۋەلى تالقىدان ءوتىپ ال. اراقپەن سىيلاپ, وڭدى پىكىر جيا المايسىڭ. بار, جونەل!..
سونىمەن تاعايىندالعان كۇنى «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسىن» تالقىلاۋ باستالدى. جيىنعا جەتى-سەگىز كىسى كەلىپتى. ءبارى دە ىعاي مەن سىعاي ادەبيەتشىلەر. ءبىر-ەكەۋىن عانا تانيمىن.
بۇل حيكاياتتا دا عىلىمي-قيال جانرىندا تولعاعان ەدىم. وقيعاسى شىتىرمان: اۋىلدىق مەكتەپتە وقيتىن ەكى بالاقان شاڭعى تەۋىپ ءجۇرىپ, كەنبى تاۋىنىڭ بوكتەرىندە قاھارلى قىستا كەنەتتەن قار ەرىپ, كوكتەمدەگىدەي جىلىعان توسىن قۇبىلىستى زەرتتەۋگە شىققان عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ اۆتوموبيلىنە كەزدەيسوق ىلەسىپ, نەشە ءتۇرلى تاڭعاجايىپ وقيعانى باسىنان كەشەدى. قىسقاسى, كولەمى 7 باسپا تاباققا تاياۋ حيكاياتتىڭ فابۋلاسى – قازاق دالاسىنىڭ قاتاڭ تابيعاتىن فيزيكالىق جولمەن شۇعىل وزگەرتۋگە تىڭ يدەيا ۇسىنعامىن; فانتاستيكا الەمىندە مۇنداي سيۋجەتتەر از ەمەس, ءتۇپ ماقساتىم – جاس وقىرماننىڭ قيالىن وياتىپ, تەحنيكاعا اۋەس ەتۋ...
حيكاياتتى تالقىلاۋدى «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ رەداكتورى سانسىزباي سارعاسقاەۆ باستادى. مەكتەپ وقۋشىسى جانە ستۋدەنت كەزىمدە سول گازەتكە بەلسەندى اۆتور بولعانمىن. ساكەڭ سونى ايتىپ, مەنىڭ شاما-شارقىمدى ەداۋىر بىلەتىنىن ەسكەرتتى دە, «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسىنىڭ» بىت-شىتىن شىعاردى: «ەكى جۇگىرمەكتىڭ شاڭعى تەۋىپ ءجۇرىپ, عىلىمي زەرتتەۋشىلەردىڭ توبىنا قوسىلعانى مەنى يلاندىرمادى, حيكاياتتا تەحنيتسيزم وتە كوپ, كوپتەگەن سويلەمدەر ورىسشا ويلاۋمەن قۇرىلعان, ءتىلى شۇبالاڭقى, گازەت ماقالاسىنا ۇقسايدى...». ەكىنشى سويلەۋشى دە ءساكەڭدى قوستادى. ءسوزىنىڭ ءتۇيىنى ءتىپتى شاتاق: «مۇنداي كوكجاسىق ءدۇنيەنى جارىققا شىعارۋعا بولمايدى». ءۇشىنشى سويلەۋشى قولجازبانىڭ ءار جەرىنەن ءالسىز ءسويلەمدى تەرىپ الىپ, «قاساڭ تىلمەن قاعاز شيمايلاۋدى ادەت ەتكەن جازعىشتار بىزدە كوبەيىپ بارادى. بۇل جىگىت ينجەنەر كورىنەدى, ءوز ماماندىعىن يگەرىپ, ءوندىرىس ءبىلگىرى بولعانى ءجون, ال, ادەبيەتتى ءبىزگە قالدىرسىن...» دەگەندەي اششى مىسقىلمەن ءسوزىن اياقتادى.
ءسويتىپ, ءتۇۋ سەمەيدەن ۇشاقپەن ۇشىپ اۋەلەپ كەلگەن اسقاق كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. اۋىر جۇمىس اراسىندا, كوبىنە ۇيقى ەسەبىنەن ىنتىعا جازعان جارىم جىلدىق ەڭبەگىم جارعا قۇلادى. ادەبيەت بىلگىرلەرىنىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا, قيالمەن ورگەن تاڭعاجايىپ وقيعالى حيكاياتىم ءاپ-ساتتە انشەيىن شيماي بولىپ شىقتى...
وسى ساتتە بەردىبەك سوقپاقباەۆ تەرەزە الدىندا مەنىڭ قولجازبامدى پاراقتاپ وتىرعان كوزىلدىرىكتى, ورتا جاس شاماسىنداعى ۇزىن بويلى ازاماتقا قاراپ:
– مۇقا, ءبىزدىڭ سەكتسياعا مۇشە بولماساڭىز دا ءسىزدى مەن ادەيى شاقىردىم. ويتكەنى, ءسىز مىنا اۆتوردىڭ العاشقى كىتاپشاسىنا وڭدى پىكىر جازعانسىز. ونى جۋىقتا قايىرا وقىدىم. مەدەۋدىڭ ادەبي قابىلەتى جونىندە نە ايتاسىز؟ – دەدى.
سويتسەم, كوزىلدىرىك كيگەن كىسى مۇقاش سارسەكەەۆ ەكەن.
– اتتاس بولعان سوڭ «عاجايىپ ءساۋلە» دەگەن العاشقى كىتابىن ءدۇكەننەن ساتىپ الىپ, جاتا-جاستانا وقىپ, وزگەشە تالابىنا ءتانتى بولىپ, وڭدى دۇنيە دەگەن پىكىرىمدى ادەبي گازەت بەتىندە جاريا ەتكەنمىن. سول ويىمنان قازىر دە اينىعام جوق, اعايىن: عىلىمي فانتاستيكا جانرى ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ازىرشە دامىماعان; وسى جانردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن مەدەۋ ءىنىم جاپ-جاقسى بىلەدى, ءسىرا, سول جانردا جازاتىن ورىس جازۋشىلارىن كوپ وقىعان... «ءبىز ءۇشىن جۇمباق, كۇردەلى تەحنيكا جايتتارىن قاراپايىمداپ تۇسىندىرەدى ءارى سونى كەلىستى سۋرەتتەۋمەن ورەدى. ادەبي ءتىلى دە جاتىق, بەينەلى سوزدەرى كوپ. وسى ونەرىن ءارى قاراي دامىتسا بۇل جىگىت ءالى-اق ءوز وقىرمانى بار جازۋشى بولادى» دەگەن دە ءتىلەك ايتقامىن سول ماقالامدا. مىنە, ەندى, جىل وتكەن جوق مەدەۋ بىزگە ەكىنشى شىعارماسىن ۇسىنىپ وتىر. بەردىبەك ماعان سونى بۇگىن ايتىپ, قولجازباسىن ەرتەڭگىلىكتە بەردى. حيكاياتتىڭ اياعىنا الگىندە عانا جەتتىم. شاڭعى تەۋىپ جۇرگەن بالالاردىڭ كەنبى تاۋىنا كەتىپ بارا جاتقان پورىمى, وعاش ماشيناعا كەزدەيسوق ىلەسۋى ءتىپتى تاماشا سۋرەتتەلگەن. سانسىزباي سونى ءالگىندە سەنىمسىز دەپ جازعىردى. اۋ, اعايىن, ءبارىڭ دە بالا بولدىڭدار, دۇنيەگە وسى قالىپتارىڭدا توپ ەتە تۇسكەن جوقسىڭدار, بالا كەزدەرىڭدە تالاي نارسەنى بۇلدىرگەندەرىڭدى نەگە ۇمىتاسىڭدار؟ حيكايات اۆتورى سونى كورسەتىپ وتىر. قىزىققۇمار ەكى بالاقان ماشينانىڭ ارتىنا اسىلا كەتىپ, الدەبىر تەتىكتى ءتۇرتكىلەپ وتىرىپ, اۋا سوراتىن تۇربانىڭ ىشىنە كۇمپ ەتكەنىن ءبىر-اق بىلەدى... وي سالا قاراساڭىز, مەدەۋ قيال جەتەگىنە ءتۇسىپ, الگى ەكى بالاقان تۇگىلى دوبالداي مەنى دە كەنبى جۇمباعىنىڭ شىم-شىتىرىق ورتاسىنا كۇمپ ەتكىزدى. بۇل ەندى قيالي ادەبيەتكە ءتان نارسە, وقيعا بىردەن-اق قىزعىلىقتى ءوربيدى. سوندىقتان, جولداستار, ادەبيەت الەمىنە ينجەنەرلىك ءبىلىممەن كەلگەن ءىنىمىزدى جۇندەي ءتۇتۋدى دوعارىڭدار. بۇل ادەت ءبىزدى وسىرمەيدى...
مۇقاش اعايدىڭ قولداۋىنان كەيىن مەنىڭ حيكاياتىمدى سىناۋشىلار ساپ تىيىلدى. وزىندىك ايتارى مول بەدەلدى سىنشىنىڭ مەنى قىزعىش قۇستاي قورعاۋى جۇرتتى ويلاندىرعان ءتارىزدى. قابدىكارىم ىدىرىسوۆ, سول كەزدە «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ىستەيتىن-ءدى, مەنىڭ شاعىن اڭگىمەلەرىمدى گازەتكە دايىنداعان ادەبي قىزمەتكەر, و دا دەمەۋ جاساپ, قالامىنىڭ جەلى بار, تىلىندەگى كەمىستىك ءالى-اق تۇزەلەدىگە سايدى.
جيىندى بەردىبەك سوقپاقباەۆ قورىتتى. قىسقا ءارى تۇجىرىمدى ويمەن سويلەيدى ەكەن. ءوزىنىڭ جازۋ مانەرى دە سولاي ەكەنىن بىلەتىنمىن.
– بۇل اۆتور بىزگە ءوندىرىس ورنىنان كەلىپ وتىر, ۇلكەن زاۋىتتىڭ ينجەنەرى. ەكىنشى, وقيعانى شىتىرمان سيۋجەتكە قۇرۋدى جاپ-جاقسى مەڭگەرگەن. قولجازباسىن مەن قىزىعا وقىدىم. بۇل دا ونىڭ قالامگەرلىك تابىسى. تىلىندە كەمىستىك بار دەدىڭدەر. سارعاسقاەۆ جولداس, ءوز گازەتىڭنىڭ بەلسەندى اۆتورىن سىلقيتا سىنادىڭ. نەگە ءسويتكەنىڭدى تۇسىنبەدىم. راس, سويلەم قۇرۋدا مەدەۋدىڭ ەداۋىر كەمشىلىگى بار, ونى ەندى بۇل جىگىت ءالى-اق ءتۇزەيدى دەپ سەنەمىن. ال, مىنا حيكاياتتىڭ از-كەم ولقىلىعى بولسا, رەداكتور ءبىر قاراعاندا-اق وپ-وڭاي تۇزەيدى. ءۇشىنشى, بۇل جىگىت بىزدە بىردە تۋىپ, بىردە ءسونىپ جۇرگەن جاڭا جانردى باستاپ وتىر. مەن ءوزىم مەدەۋدىڭ تالابىن قاتتى ۇناتتىم. سوندىقتان وسى بەتىڭنەن ايىرىلما دەپ اقىل ايتامىن. مىنا ەڭبەگىن قۇپتاپ, باسپاعا ۇسىنايىق!..
قىسقاسى, بەكەڭنىڭ پىكىرى ءۇستەم بولىپ, قولجازبام باسپاعا ۇسىنىلدى. سەمەيگە مەرەيىم تاسىپ ورالدىم. «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى» باسپادان 1960 جىلى 15 مىڭ دانا تارالىممەن جارىق كوردى. ودان كەيىن وقىرمان قاۋىم وسى كۇنگە دەيىن ءسۇيسىنە وقيتىن, «جەتىنشى تولقىن» شىعىپ, ول ورىس تىلىنە دە اۋدارىلىپ, ءتورت مارتە باسىلدى. عىلىمي-فانتاستيكالىق شىعارمالارىمنىڭ جالپى تارالىمى اقىرىندا 200 مىڭ دانادان استى.
ەندى تاريح قاتپارىندا ۇمىت قالعان وسى تالقىلاۋدى ەسكە الۋىمنىڭ سەبەبىنە كەلەيىن. مەنىڭ عىلىمي-قيال جانرىنا ءتۇسىپ, ەكى حيكايات ءورىپ, سول ەكى كىتاپپەن 1962 جىلى جازۋشىلار وداعىنا ءمۇشەلىككە قابىلدانۋىما بەردىبەك ۇستازىم كەپىلدەمە بەرگەن ءۇش جازۋشىنىڭ ءبىرى ەدى. شىنتۋايتىن ايتقاندا, ءوزىمدى جازۋشىلار وداعىنداعى تالقىلاۋعا شاقىرعان كەزدەن باستاپ, الماتىدا تۇرماسام دا بەكەڭمەن قارىم-قاتىناسىم جاراستى جاعدايدا بولدى. وداققا ءارتۇرلى شارۋا جايىمەن كەلگەن سايىن ول كىسىنى كوبىنە ءوزىم ىزدەيتىن ەدىم. بەكەڭ 60-شى جىلداردا «بالدىرعان» جۋرنالىندا ىستەدى. سول كىسىنىڭ تاپسىرىسىمەن جازىلعان تەحنيكا كەرەمەتتەرى تۋرالى ەرتەگىگە ۇقساعان قيال اڭگىمەلەرىم ءجيى جاريالاناتىن بولدى. كەيدە جىل بويى ەشتەڭە جىبەرمەسەم, سەمەيگە حات كەلەدى: «مەدەۋ, ءبىزدى ۇمىتتىڭ عوي, مۇنىڭ نە؟» دەيدى. ۇيالعاننان ۇستەلگە وتىرامىن. «كۇزەتشى قورعاسىن», «اك تاسى مەن تەرەك», «قاۋىرسىن قالام, اعاش قالامساپ جانە بولات قالامۇش», «كىشكەنتاي شاحتەر» اتتى ەرتەگىلەرىم اۋەلى «بالدىرعاندا» باسىلىپ, سوڭىنان سۋرەتتى كىتاپشا بولىپ كوپ تارالىممەن جارىق كوردى. سولاردىڭ ءبارىنىڭ دە العاشقى رەداكتورى – اياۋلى بەكەڭ. امال قانشا, سول جانردى بەرتىندە تاستاپ كەتتىم...
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا بەكەڭ جۇمىستى تاستاپ, ەركىن شىعارماشىلىققا كوشتى. قارىم-قاتىناسىمىز بىراق ۇزىلگەن جوق. قوناق ءۇيدىڭ وڭاشا بولمەسىندە وتىرىپ, ادەبيەت ءورىسى جايىندا وي بولىسەمىز. بەكەڭ جاراتىلىسىنان اشىق ادام, ويىنداعى ءسوزدى كىمگە بولسىن تۋرا ايتادى. سول قىلىعىنان جولى بولماي قيانات تا كوردى. بىراق, تۋراشىل قالىبىن وزگەرتكەن جوق. بىردە بەكەڭ مەيمانحاناعا سۋ جاڭا اۆتوموبيلىمەن كەلىپ, جايلاۋ ۇيىنە اپاردى. م. گوركي اتىنداعى ساياباقتىڭ تاۋ جاعىنداعى تەرەڭ سايعا كەلىپ, كولىگىمىزدى سونداعى الاڭقايعا قالدىرىپ, بيىك بەتكەيدەگى جايلاۋ ۇيىنە كوتەرىلگەنىمىز ەسىمدە. ۇزاقتى كۇن سوندا بولىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا قايتتىق. اڭگىمە البەتتە ادەبي تىرلىكتىڭ ءارتۇرلى قالتارىستارى مەن بۇرىلىستارى تۋراسىندا بولاتىن-دى...
سول جولى مەن «ساتباەۆ» عۇمىرناماسىن تولعاۋ جولىندا باسىمنان كەشكەن شەرلى حيكاياتتى, «جازۋشى» باسپاسىنداعى قالىڭ كىتابىمنىڭ تەرىمى باسپاحانادا شاشىلعان وقيعانى ايتتىم-اۋ دەيمىن. بەكەڭ باسىن شايقاپ, ءوزى دە سوعان ۇقساس قياناتتى كوپ كورگەن قالامگەر عوي, ءسىرا, مەنىڭ قاياۋ تۇسكەن كوڭىلىمدى جۇباتقىسى كەلدى-اۋ دەيمىن, اتاقتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ قيلى تاعدىرىن تەبىرەنە ءسوز ەتتى. ءسويتسەم, بەكەڭ ەرەكەڭمەن دە دوس بولىپتى. تاريحشى ءومىرىنىڭ كولەڭكەلى كەزەڭىنە ابدەن قانىق ەكەن. عاجاپتى قاراڭىز, 80-جىلداردىڭ ورتا كەزىندە كەزدەيسوق جاعدايدا بەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەستەلىكتى مەن «نوقتالانعان تاريحشى» دەپ اتاعان رومان-ەسسەمدى جازعاندا اجەتىمە جاراتتىم. تومەندە سول كىتابىمنان شاعىن ءۇزىندى كەلتىرەيىن (بۇل وقيعا «بەكماحانوۆ» عۇمىرناماسىنىڭ «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان 2010 جىلى «جزل» سەرياسىنان شىققان نۇسقاسىنا وزگەرىسسىز ەنگەنىن ەسكەرتە كەتەيىن).
اڭگىمە ەرمۇحان بەكماحان ۇلىنىڭ 25 جىلعا سوتتالعان جازاسىنان اقتالىپ, ءسىبىر لاگەرىنەن 1954 جىلدىڭ باسىندا الماتىعا قايتىپ ورالعان مەزگىل تۋرالى. بىراق التى ايدان اسا ۋاقىت داعدىلى جۇمىسىنا ورنالاسا الماي, جاداپ-جۇدەپ جۇرگەن كەزى...
«...ورتالىق ساياباقتا دامىلداپ وتىرعان كىشى بەسىندە, تامىزدى ورتالاعان مەزگىل ەدى, بۇرناعى جىلى ناقاق جازامەن عىلىمي اتاقتارىنان سىپىرىلىپ, نارىنقول اۋدانىندا مۇعالىم بولىپ كۇنكورىس جاساپ جۇرگەنىندە سول ەلدەگى قازاق مەكتەبىندە بىرگە ەڭبەك ەتكەن تانىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ كەزدەيسوق جولىعىپ, سول جەردەگى سىراحاناعا شاقىردى. تامىزدىڭ اپتابىنان ءشول باسىپ اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, ەسكى تانىسى: «ەرەكە, تاريحشى «دوستارىڭىز» ءسىزدىڭ بارساكەلمەسكە جونەلتكەن ءسىبىر ساپارىنان امان-ەسەن كەلدىڭىز, ءبىزدىڭ اۋىلعا بارىپ, قىمىز ءىشىپ, بىرەر اپتا سەرگىپ قايتۋعا قالايسىز؟» − دەسىن. نارىنقولدىڭ قوناقجاي ەلىن دە, تۇنىپ تۇرعان مول ورمانى, ءار سايدان قۇلاعان بۇلاعى مەن تاۋلى-تاستى جەرى دە ۇناعان, تەك سونى ەمىن-ەركىن ارالاۋعا ءدام جازباعان وكىنىشى بار-دى. مىنەز-قۇلقى تۋرا وزىندەي قاعىلەز ءارى ۇشقىر ازامات, سونىسىمەن دە كوڭىلىنەن شىققان جازۋشى جىگىتكە تاريحشى عالىم اعىنان جارىلىپ: «كەلىستىم. قاي كۇنى اتتانساق تا دايىنمىن!..» − دەپ قولق ەتە ءتۇستى. ەكى سوزگە ءسىرا دا جوق جىگىت كەلەسى كۇنى, ءتۇس اۋا ۇيىنە ىزدەپ كەلدى, الدەبىر ماشينالى دوسىن اپارىپ سالۋعا كوندىرىپتى. ءسويتىپ, الاتاۋدىڭ كۇنگەي جونىنا ءۇش جىلدان كەيىن قايىرا تاپ بولدى. بۇرناعى جىلعىسى − كىرىپتارلىقتىڭ سالدارى ەدى, بيىلعىسى − قۋانىشتى ساپار. نەسىن ايتاسىڭ, ويداعىداي قىدىرىس بولدى...
بەردىبەك وزىنەن توعىز جاس كىشى, قازپي-ءدى 1949 جىلى ءتامامداپ, تۋعان ەلىنە كەلىپ, اۋدان ورتالىعىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە ادەبيەتتەن ساباق بەرەدى ەكەن. ۇستازدىق جۇمىسقا اسا قۇمار ەمەس, مەزى ەرمەك سانايدى, ال ادەبيەتكە ەرەكشە اۋەس. تاريحقا دا قاراجاياۋ ەمەس. جالعان سوزگە قانى قاس ادەبيەتشى مۇعالىم مەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان تاريحشى بىردەن-اق ءتىل تابىستى. بۇرناعى جىل مۇعالىم جىگىتتىڭ «بۇلاق» دەگەن اتاۋمەن ولەڭدەر جيناعى شىعىپتى. 1951 جىلى «ون التى جاسار چەمپيون» حيكاياتى جارىق كورىپتى. اۋىل مۇعالىمى ءۇشىن بۇل − سيرەك تابىس! تاعى دا ازىرلەپ جۇرگەن دۇنيەلەرى بار سياقتى, سولاردى كۇنى-ءتۇنى تولعاپ, ساباقتان بوس ۋاقىتىن جازۋمەن وتكىزەدى. ءجىگىت اعاسى جاسىنداعى ەرمۇحان جاس سەرىگىنىڭ ەڭبەكقورلىعىن ەرەكشە ۇناتتى. ءبىر كۇنى: «بەردىبەك, وقىرمان رەتىندە ساعان ءبىر اقىل ايتايىن, مۇنى سەن جاناشىر اعانىڭ اق ادال كەڭەسى دەپ قابىلدا, وعان قوسا مەن ورىستىڭ دا, شەتەلدىڭ دە ادەبي جاۋھارلارىن كوپ وقىعان اداممىن... − دەدى. − ءوزىڭ سىيلاعان ەكى كىتابىڭدى زەر سالا وقىپ شىقتىم. تەگىندە, سەن ءارى اقىن, ءارى جازۋشى بولامىن دەپ, ءالدەكىمگە ۇقساپ, ەكى قوياندى ءبىردەي قۋما. اقىندىقتى وزگە زامانداستارىڭا قالدىرىپ, پروزاعا اۋىس. ويتكەنى, مىنا ەكى كىتابىڭنىڭ بىرىنەن-ءبىرىنىڭ الشاقتىعى جەر مەن كوكتەي...» دەپ كەرەعار ءسوز باستادى. «نەگە, ەرەكە؟ ويىڭىزدى ايعاقپەن دالەلدەڭىز!» دەپ جاس سەرىگىنىڭ قوڭىر كوزى شىتىناپ تاريحشىعا قادالا قارادى. «ولەڭدى سەن قيىننان قيىستىرىپ, بايقاۋىمشا ۇيقاس قۋا جازاسىڭ. تەڭەۋلەرىڭ سونى, بىراق... ال, شىنايى پوەزيا, مەنىڭ تۇيسىگىمشە, كاۋسار بۇلاق سياقتى كومەيدەن ولەڭ قالپىندا شۋماق-شۋماق بولىپ قۇيىلسا كەرەك-ءتى. ءيسى قازاقتىڭ ەسكى اقىندارى ولەڭدى جازباعان, تەك قانا كومەيدەن قۇلاتقان, ۇيقاس تا, ىرعاق تا ءوز-ءوزىنەن جىمداسقان. مۇنداي دارىن سەندە جوق, ءتورت جولدىڭ ۇشەۋىن ۇيقاستىرۋدى عانا بىلەسىڭ...». «مىناۋىڭىز شاتاق ءسوز, اعاسى. ءجا, ەندى پروزامدى سىناڭىز!». «سىنامايمىن, بەردىبەك باۋىر, تەك قانا ماقتايمىن. ءسوز قادىرىن بىلەسىڭ, سويلەمدەرىڭ ىقشام, ءار ءسوزدى, تەڭەۋدى رەتىمەن قالايسىڭ. وقيعانى شيرىقتىرا ءورىپ وقۋشىنى جەتەلەپ وتىراسىڭ. مەن بىلسەم تاياۋ اراداعى بەس-ون جىلدا سەنەن بۇل سالادا ۇلكەن ەڭبەك كۇتۋگە بولادى. تۇبىندە سەن ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ شىنايى قالامگەرى اتانىپ, ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا شىعاسىڭ, ەسىڭدە بولسىن, تەك قانا پروزادان!..» − دەپ تاريحشى ويىن ءتامامدادى.
امال قانشا, قىس ورتاسىندا تاريحشى جىگىت «ءۇش قارىپ» قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇرتپەگىمەن («نارىنقول شەكارالىق اۋدان بولعاندىقتان, ساياسي سەنىمسىز مۇعالىم بۇل جەردە ەڭبەك ەتۋگە بولمايدى-مىس» دەگەن جەلەۋمەن) جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ قالاسىنىڭ ءىرگەسىندەگى نوۆو-ترويتسك سەلوسىنا ەركىنەن تىس جەر اۋدارىلىپ كەتكەن سوڭ بەردىبەك مۇعالىم ونىڭ ءىزى تۇگىلى ءوزىنەن دە اداسىپ قالادى. سونىڭ ارتىنشا مۇعالىمدىكتى ءبىرجولا قويىپ, ادەبي ەڭبەككە ويىسىپ, ەرەكەڭ بولجاعانداي بالالار ءۇشىن اڭگىمە-حيكاياتتار ورەتىن بولدى, ءوز وقىرمانى بار جازۋشى اتاندى... ەندى مىنە, ءبىر كەزدە نارىنقولدا رۋحاني تابىسقان سىيلى ادامى, ەل تاريحىن تۇگەندەۋ جولىندا تاياق جەگەن قادىرمەندى تاريحشىنى قۇرمەتتەگىسى كەلىپ, تۋىپ-وسكەن جۇرتىنا اكەلىپ وتىر. ماقساتى − تۋعان ەلىندە اۋناتىپ-قۋناتىپ, جاراۋ بويىنا ءال-قۋات قۇيىپ, جاداۋ كوڭىلىن سەرگىتۋ...
قوناق بولۋدى بەردىبەكتىڭ تۋعان اۋىلى قوستوبەدە باستاعان قوس زيالى نارىنقول مەن كەگەننىڭ ءدامى بۇيىرعان ءبىراز اۋىلدارىن ارالاپ, اپتا سوڭىندا پاتشا زامانىندا قىرعىز بەن قازاقتىڭ, ءارىدە شىنجاڭنىڭ ۇيعىرى مەن قازاعى ساۋدانى قىزدىراتىن اتاقتى قارقارا جايلاۋىنا كەلىپ ارمانسىز قىدىرعان.
وزدەرىنە سويىلعان مارقانىڭ سانىن وننان اسىرىپ, قويۋلىعى شۇباتتاي سارى قىمىزدى تويا ءىشىپ, بەت-جۇزدەرى قاراكۇرەڭ تارتىپ, بويعا قوڭ جيعان مازالى كۇندەردىڭ بىرىندە اۋدان ورتالىعىنان شابارمان كەلەدى. جاي شاپقىنشى ەمەس, اۋپارتكومنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى.
− ەرەكە, ءسىزدى ىزدەگەلى ءۇشىنشى كۇن. سىزدەر قوناق بولعان اۋىلداردىڭ ءبارىن اقتاپ كەلەمىن... «تاريحشى بەكماحانوۆتى الماتىعا جەدەل جەتكىزىڭدەر!» دەگەن توتەنشە بۇيرىق ءتۇستى. ءسىزدى تۋرا بۇگىن وبكومعا جەتكىزۋىم كەرەك!.. − دەسىن.
امال قانشا, دايىن تۇرعان استى ىشكەن سوڭ جەدەل اتتانۋعا تۋرا كەلدى. اۋپارتكومنىڭ جۇردەك كولىگىمەن توقتاۋسىز ءجۇرىپ تاڭ اتا جولاۋشىلار الماتىعا ىلىككەن.
سويتسە, جەدەل شاقىرۋ وبكومنان ەمەس, «ۇلكەن ءۇيدىڭ» وزىنەن ءتۇسىپتى ءارى ءبىرىنشى حاتشى پ. ك. پونومارەنكو ىزدەتىپتى. الماتى وبكومىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنەن وسى حاباردى ەستىپ, حاتشىنىڭ كومەكشىسىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن سوڭ-اق ەرمۇحاننىڭ الدەنەگە كۇدىكتەنىپ ورەپكىگەن كوڭىلى جايلاندى.
− ءبىرىنشى حاتشىعا ءوتىنىش جولداعانمىن, بۇگىن بە, ەرتەڭ بە, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ مەنى قابىلداماق كورىنەدى... نارىنقولدىق ەكى ءىنىم, ەكەۋىڭە دە راقمەت, نيەتتەرىڭ ءتۇزۋ جولاياق جىگىتتەر بولدىڭدار!.. ۇيىمە جەتكىزىپ سالىڭدار, سەرۋەن اياقتالدى, كوز شىرىمىن الىپ, بىرەر ساعات دەمالۋ كەرەك, − دەدى سەرىكتەرىنە. − وزدەرىڭ دە تىنىعىڭدار!..».
– ەرەكەڭنىڭ حال-جاعدايىنىڭ تۇزەلۋگە بەتبۇرىس جاسالعانىن مەن تاريحشىنىڭ ءوز اۋزىنان كەلەسى كۇنى ەستىدىم, – دەگەن-ءدى بەكەڭ ماعان وسى وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن اڭگىمەلەۋ ۇستىندە. – ءبىرىنشى حاتشى قابىلداۋىنان سوڭ ەرەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح كافەدراسىنا اعا وقىتۋشى بولىپ تاعايىندالىپ, بۇرىنعى ۇستازدىق جۇمىسىنا قايتا ورالدى. سوندا ءجۇرىپ عىلىمي اتاقتارىن قايىرا قورعادى. قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ مەكتەبىن سومداپ, ءباز-باياعى سۇيىكتى كاسىبىن جان-تانىمەن اتقاردى. امال نە, ايداۋ ازابىندا تاپقان وكپە سىرقاتى مەن دەمىكپە دەرت قايران تاريحشىنى ەلۋ جاسىندا جەر جاستاندىردى. ەرەكەڭ ەل تاريحىنا جازارى دا, بەرەرى دە مول ءبىرتۋار تاريحشى ەدى, كورسەقىزار, ءىشى تار ارىپتەستەرى ونى اياقتان شالۋدان ايداۋدان كەلگەن سوڭ دا جاڭىلمادى. نە دەۋگە بولادى, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ دارىن يەلەرىنىڭ كورگەنى وسى, سىپىرا قۋدالاۋ... – دەپ مۇڭايعان ۇنمەن اڭگىمەسىن اياقتاعان ەدى بەكەڭ سول كۇنى.
– ءسىزدىڭ دە كورگەنىز وسى ەمەس پە؟ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىڭىزدىڭ تولىق نۇسقاسىن قاشان وقيمىز؟ – دەگەنىمدە قايران بەكەڭ: «ونى سۇراما! شەردى قوزعاما!..» دەگەن-ءدى باسىن شايقاپ, الدەكىمگە قاراداي كىجىنىپ, بوكسەرلەرشە جۇدىرىعىن ءتۇيىپ, «سونى ءوزىم دە بىلمەيمىن. ءسىرا, كوزىمدى جۇمعان كەزىمدە ادىلەتكە باس يگەن ءبىر باۋىرىم تولىق ءتۇرىن جاريالايدى. سوندا وقيسىڭ. تەگىندە اقيقات جەڭەدى, تەك ءىشىڭ بەرىك بولسىن. ساعان دا ايتارىم وسى!..
قازىردە ويلاسام, بەكەڭ ءبارىن دە ويمەن بولجاپ, كەلەشەككە سەنىم ارتقان. تەك سوعان ءوزى جەتە المادى. تۋعان ەلى تاۋەلسىزدىك العان جىلى قايران بەكەڭ ويدا جوقتا وپات بولعانىن ەستىپ, قامىققان كوڭىلمەن رۋحىنا باس ءيىپ, بەتىمدى سيپادىم...
مەدەۋ سارسەكە,
جازۋشى.
سەمەي.
سۋرەتتەردە: بەردىبەك سوقپاقباەۆ. الماتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ فويەسىندە. 1990 جىل; جازۋشىنىڭ قىزى سامال. نارىنقول اۋىلىنداعى ب.سوقپاقباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا. 1994 جىل.