مادريد. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جاھاندىق ينستيتۋتسيونالدىق ءتارتىپ ەسكىرگەن. بۇل تاڭعالارلىق جاڭالىق ەمەس. رەفورمانىڭ قاجەت ەكەنى بۇرىننان بەلگىلى ەدى. دەگەنمەن وزگەرىستەردى كوپتەگەن ادامنىڭ ويلاعانىنان دا جان-جاقتى ءارى شۇعىل جاساۋ كەرەك.
ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ قيىن ەمەس. بيلىك جاڭا (جانە بۇرىنعىدان دا كوپ) ويىنشىلارعا تيەسىلى. اسىرەسە مەملەكەتتىك ەمەس ويىنشىلار ۇلكەن ىقپالعا يە. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ناقتى ەرەجەلەر مەن كەلىسىمدەرگە نەگىزدەلگەن قاتاڭ قۇقىقتىق تاسىلدەن جۇمساق زاڭ مەن ءوزىن ءوزى رەتتەۋگە نەگىزدەلگەن ادىسكە اۋىستى. مۇنىڭ جارقىن مىسالى – 2015 جىلى قول قويىلعان پاريج كليمات كەلىسىمى. قۇجات مەملەكەتتەردىڭ وزىنە العان مىندەتتەمەلەرىنە نەگىزدەلگەن.
وسىنداي وزگەرىستەر كەزىندە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى (ماسەلەن, قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى) قولداي وتىرىپ, قولدانىستاعى تاسىلدەر مەن قۇرىلىمداردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋىمىز كەرەك. وتكەن ايدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 76-سەسسياسى (UNGA 76) باستالۋى وسى ۇدەرىستىڭ, حالىقارالىق ءتارتىپتىڭ قانداي ەكەنىنەن حابار بەرەدى.
اۋقىمدى دەكلاراتسيالار مەن ءتۇزىلۋى ءتيىس تىزىمىنەن باسقا UNGA-76 جيىنى «حالىقارالىق ءتارتىپ» پەن ونىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوزقاراستى ناقتىلادى. مۇنداي ۇستانىم بەس ساناتقا بولىنەدى. ولار – «تۋ ۇستاۋشىلار», «امبيۆالەنتتى ويىنشىلار», «سۋ جۇقپاس وپەراتورلار», «بۇزۋشى ستراتەگتەر» جانە «جاڭارتۋشىلار».
ەۋروپالىق وداقتىڭ «تۋ ۇستاۋشىلار» اتانعانى تاڭعالارلىق ەمەس. تەك زاڭدا بار ءارى زاڭ ارقىلى ارەكەت ەتەتىندىكتەن, ەۋروپالىق وداق 1945 جىلدان كەيىنگى ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپتىڭ جەتەكشى چەمپيونى سانالادى. ۇيىم سونداي-اق قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەيدى. وسىلايشا, رەتتەۋشى سۋپەر دەرجاۆا, وزىندىك «الەمدىك تورەشى» اتانۋعا ۇمتىلادى.
مۇنى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميشەلدىڭ UNGA جيىنىنداعى بايانداماسىنان انىق اڭعاردىق. وندا ەۋروپالىق وداقتىڭ جاھاندىق, ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن باستامالارداعى كوشباسشىلىعىن ايقىنداپ, بۇۇ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنا – «ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق تارتىپكە» ورالۋعا شاقىردى. دەگەنمەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇستانىمىندا دا قاراما-قايشىلىق بار. رەسەي گازىن گەرمانياعا تىكەلەي جەتكىزەتىن «سولتۇستىك اعىن-2» قۇبىرى ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇستانىمىنا سايكەس كەلە قويمايدى. سونداي-اق تاياۋدا جاسالعان فرانتسۋز-گرەك قورعانىس كەلىسىمى دە – وسى قاتاردا.
«امبيۆالەنتتى ويىنشىلار» رەتىندە امەريكا قۇراما شتاتتارى اتالادى. ءيا, اقش قازىرگى حالىقارالىق ءتارتىپتى قۇرۋعا جەتەكشىلىك ەتتى. ءارى ونداعان جىل بويى ونى بەلگىلەيتىن نەگىزگى ويىنشى بولدى. بىراق امەريكا وزدەرى تەز كەلىسكەن كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋعا اسىقپادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, اقش تاراپى پرەزيدەنت ۆۋدروۋ ۋيلسون ىرگەتاسىن قالاعان ۇلتتار ليگاسىنىڭ بۇۇ-نىڭ رەسمي مۇشەلىگىنە ەنۋىنە قارسى داۋىس بەردى.
قازىرگى تاڭدا اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن ءتورت جىل بويى دونالد ترامپ باسقارعان كەزدەگى «امەريكا ءبىرىنشى» باستاماسىنان كەيىن حالىقارالىق ءتارتىپتىڭ ورتالىعىن «امەريكا قايتا ورالعانىنا» الەمدى سەندىرگىسى كەلەدى. ء«وز حالقىمىزعا پايدا اكەلۋ ءۇشىن باسقا الەممەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋىمىز كەرەك. ءوز بولاشاعىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باسقا سەرىكتەستەرمەن, ءوز سەرىكتەستەرىمىزبەن ورتاق بولاشاققا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەدى ول بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىندە.
ايتسە دە, اقش بۇرىنعىدان بەتەر ءبىر پوليارلانا تۇسكەن. بايدەن اكىمشىلىگى قىتايمەن ۇلى دەرجاۆالىق باسەكەلەستىك ساياساتىن جالعاستىرىپ جاتىر. شىن مانىندە, بايدەن ايتقان ءسوزدىڭ كوپ بولىگى قىتايلىق ارىپتەسى سي تسزينپينگە ارنالعان.
«قاتەلەسپەڭىز, امەريكا قۇراما شتاتتارى ءوزىن, وداقتاستارىن جانە مۇددەلەرىن شابۋىلدان قورعاۋدى جالعاستىرادى. سونداي-اق اقش-تىڭ ماڭىزدى ۇلتتىق مۇددەلەرىن, سونىڭ ىشىندە تۇراقتى جانە ىقتيمال قاۋىپتەردەن قورعاي بەرەمىز», دەيدى ول.
«سۋ جۇقپاس وپەراتوردىڭ» وزىق ۇلگىسى سانالاتىن سي باسقاشا شەشىم قابىلدادى. ول پاندەميا باستالعاننان بەرى قىتايدان باسقا جەرگە اياق باسپادى. بۇۇ-عا قاتىسۋشىلارعا ارناعان بەينە حابارلاماسىندا سي كەيىنگى كەزدە ايتىپ جۇرگەن «قاسقىرعا ءتان جاۋىنگەرلىك سوزدەرىنەن» الىستاپ, الەمدى تىڭداعىسى كەلەتىندەي ويدى جەتكىزدى. قىتايدىڭ «الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قۇرۋشى», «حالىقارالىق ءتارتىپتى قورعاۋشى» رەتىندەگى كوزقاراسىن العا تارتا وتىرىپ, «ىنتىماقتاستىق», «بارىنە جەڭىس سىيلايتىن سەرىكتەستىك» جانە «ناعىز كوپجاقتىلىق» تۋرالى ايتتى. سي حالىقارالىق قۇقىقتى ءوز پايداسىنا قالاي قولدانۋدى جاقسى بىلەدى. دەگەنمەن ول شىن مانىندە «ۆەستفال ەگەمەندىگىن» عانا مويىندايدى.
«ۆەستفال ەگەمەندىگى» – «بۇزۋشى ستراتەگتەردىڭ» ەڭ كورنەكتىسى سانالاتىن رەسەيدىڭ دە سۇيىكتى قاعيداسى. بىراق رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆتىڭ پىكىرى بويىنشا ەگەمەندىك «ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپ» جونىندەگى باتىستىڭ تۇجىرىمداماسىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. لاۆروۆتىڭ ءسوزى كوبىنە ەلەنە بەرمەيتىن شىندىقتى اڭعارتادى. رەسەي جاي عانا «بۇزۋشى» ەمەس. ءپۋتيننىڭ ءپوپۋليزمى مەن دەماگوگياسى – ليبەرالدى الەمدىك ءتارتىپتى بۇزۋ ءۇشىن مۇقيات جاسالعان ارەكەتتىڭ بولىگى.
سوڭعىسى «جاڭارتۋشىلار» دەپ ءۇندىستاندى ايتا الامىز. پرەمەر-مينيستر نارەندرا مودي ءوز سوزىندە ءۇندىستاندى «دەموكراتيانىڭ اناسى» رەتىندە سيپاتتاپ, ەلدە مىڭداعان جىلعا سوزىلعان دەموكراتيانىڭ ۇلى ءداستۇرى بار ەكەنىن جەتكىزدى. ءموديدىڭ ءۇندى دەموكراتياسىن بريتان وتارشىلدىق مۇراسىنان ءبولىپ قاراستىرۋى مىنانى اڭعارتادى. ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى ەسكى ينستيتۋتتىق ۇستانىمعا جاڭا سەرپىن بەرۋگە تىرىسادى.
كوپتەگەن ساراپشى جاڭا وداقتاردى, كەلىسىمدەر مەن ىنتىماقتاستىقتى سوعىستان كەيىنگى ليبەرالدى ءتارتىپتىڭ ورنىنا قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا جاھاندىق تارتىپسىزدىك رەتىندە قاراستىرادى. ولار بۇۇ مىنبەرىندە كەيبىر مەملەكەتتەر باسشىلارى ايتقان دەسترۋكتيۆتى نەمەسە اقىلعا قونبايتىن پىكىرلەرى مۇنى كۇشەيتۋى مۇمكىن دەپ قاراستىرادى.
«تۋ ۇستاۋشىلار» ادال, بەيتاراپ ديالوگ قۇرۋ ءۇشىن «جاڭارتۋشىلارمەن» (ارينە, اقش-پەن دە) ىنتىماقتاسۋى كەرەك. بۇل ليبەرالدى تارتىپكە عانا سۇيەنۋدى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە قازىرگى الەمگە بەيىمدەلگەن, ماعىنالى جانە ويلاستىرىلعان رەفورمانى قاراستىرادى. ەۋروپالىق وداق بۇل باستامانىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋ كەرەك.
انا پالاسيو,
يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە باس كەڭەسشىسى, دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شتاتتان تىس مۇعالىمى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org